توپ-50-دەن تىس قالامىز با؟
– دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جىل سايىن باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ رەيتينگىن جاريالايتىنى بەلگىلى. ورتاشا ەسەپپەن 140 مەملەكەت قاتىساتىن بۇل رەيتينگتى ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەر, پرەزيدەنتتەر مەن عالىمدار اسىعا كۇتەدى. رەيتينگ جۇرگىزەتىن اگەنتتىكتەر كوپ بولسا دا, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ەسەبى مەن بولجامى ۇلكەن ماڭىزعا يە. كوپ جاعدايدا وسى فورۋمنىڭ مالىمەتتەرى نازارعا الىنادى.
قازاقستان بۇل رەيتينگكە 2006 جىلدان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ءا دەگەندە-اق 56-ورىندا تۇرىپپىز. ودان كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىز ءوز پوزيتسياسىن جوعالتىپ, 61-67-ورىندارعا سىرعىدى. بۇعان بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قارجى داعدارىسى اسەر ەتتى. 2010-2011 جىلدارى ەڭ ناشار كورسەتكىشىمىز تىركەلدى – 72-ورىن. بۇل داعدارىستان كەيىن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ قۇلدىراپ كەتۋىمەن بايلانىستى.
2013-2014 جىلدارى ۇزدىك ەلۋلىكتى تۇيىندەپ, 2015 جىلى 42-ورىنعا كوتەرىلدىك. توپ-50-گە قوسىلعان سوڭ, باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتى جۇكتەلدى. الايدا ونى باعىندىرۋ ازىرشە مۇمكىن بولماي تۇر. ەكونوميكاداعى جۇيەلىك داعدارىستاردىڭ سالدارىنان قازاقستان سوڭعى ءتورت جىلدا توپ-50-لىكتىڭ قاتارىنان شىعىپ قالدى. بىلتىر 55-ورىندى قاناعات تۇتتىق. جۋىقتا 2020 جىلدىڭ رەيتينگى جاريالانادى. وسى جولى قانداي ورىننان كورىنەتىنىمىز بەلگىسىز.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم جۇرگىزەتىن رەيتينگتە 12 كورسەتكىش ەسەپكە الىنادى. ياعني ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردەن بولەك, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, دەنساۋلىق جاعدايى, ءبىلىم دەڭگەيى, يننوۆاتسيالىق دامۋى جانە باسقا دا باعىتتار نازارعا الىنادى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندى بۇل رەيتينگتە مۇنايعا تاۋەلدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر عانا العا سۇيرەپ تۇر. ادامي كاپيتال تۇرعىسىنان ارتتا كەلەمىز. سوڭعىسىن دامىتپاي, مەملەكەتتىڭ ۇزدىك ەلۋلىكتە ۇزاق ۋاقىت تۇراقتاپ تۇرۋى مۇمكىن ەمەس.
ءىجو تەرىس ءمان كورسەتۋى مۇمكىن
– ىشكى جالپى ءونىم دەگەنىمىز – ءبىر جىلدا وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ قۇنى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى, ياعني ازيا داعدارىسى كەزىندە قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى تەرىس ءماندى كورسەتكەن. بۇل جاعداي 1998 جىلعا (-1,9 پايىز) دەيىن جالعاسقان. 1999-2000 جىلداردان باستاپ ەكونوميكادا ءوسىم تىركەلە باستادى. ءبىر قالىپتى ءوسىم (9 پايىزدان جوعارى) 7 جىلعا جۋىق ساقتالعان. ءدال وسى دەڭگەي تاعى ءۇش-ءتورت جىل تۇرعاندا, قازاقستان «ەكونوميكالىق عاجايىپ» جاساعان بولار ەدى.
الەمدە گەرمانيانىڭ, جاپونيانىڭ «ەكونوميكالىق عاجايىپتار» جاساعانى بەلگىلى. شامامەن 10 پايىزدىق ءوسىم كەم دەگەندە 10 جىل ساقتالسا, وندا بۇل ەلدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرەگەي مودەلى قالىپتاستى, ياعني «ەكونوميكالىق عاجايىپ» جاسالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. الايدا ءبىزدىڭ ەكونوميكا شيكىزاتقا باعدارلانعان. مۇنداي جاعدايدا عاجايىپ جاساۋ مۇمكىن ەمەس.
2006 جىلى مۇنايدىڭ باررەلى 156 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. كەيىن 2008-2009 جىلدارى كورسەتكىش باررەلىنە 48 دوللارعا دەيىن قۇلدىرادى. ەل ەكونوميكاسىنداعى تومەندەۋدىڭ توركىنى دە مۇناي نارىعىنداعى جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. قارا التىننىڭ قۇنى تۇسكەن سوڭ, 2009 جىلى ەكونوميكامىز 1,2 پايىزدىق قانا ءوسىم كورسەتتى.
سول كەزدە ەلباسى داعدارىسقا قارسى باتىل قادام جاساپ, ۇلتتىق قوردان 10 ملرد دوللار بولمەگەندە, جاعداي ءتىپتى قيىن بولار ەدى. بولىنگەن اقشانىڭ 4 ملرد دوللارى بانكتەردى قۇتقارۋعا جۇمسالدى. بۇدان بولەك, ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن رەتتەۋگە 2 ملرد دوللار, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 2 ملرد دوللار, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دەمەۋگە 1 ملرد دوللار, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن جالعاستىرۋعا 1 ملرد دوللار ءبولىندى. قولداۋ جەمىسىن بەرمەي قويعان جوق.
ودان كەيىنگى جىلداردا ەكونوميكادا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوسىم ورىن الدى. بىراق 2015-2016 جىلدارى قايتادان قۇلدىراۋ باستالدى. بۇعان ەكى جاعداي اسەر ەتتى. ءبىرىنشىسى – مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى, ەكىنشىسى – جۇيەلىك داعدارىس. ءبىر-ەكى باعىتتى عانا دامىتۋ ەكونوميكاعا وڭ اسەر بەرمەيدى. ال بىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كوپ بولىگىن مۇناي قۇراپ وتىر. جۇيەلىك داعدارىس دەگەنىمىز – اتقارۋشى بيلىكتەگى ولقىلىقتار. پرەزيدەنت ناقتى تاپسىرما بەرەدى. بىراق ول جەر-جەرگە جەتكەنشە, مۇلدەم باسقاشا سيپات الادى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ءوز دارەجەسىندە ورىندالعان جوق.
بيىل الەم ەكونوميكاسى مۇلدەم قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. كورونا-كريزيس قوس وكپەدەن قىسىپ بارادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامىندا بيىلعى ىشكى جالپى ءونىم – 0,9 پايىزعا دەيىن قۇلايدى دەپ كورسەتىلگەن. حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور ءساۋىر ايىنداعى ەسەبىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى – 2,5 پايىزعا تومەندەيدى دەسە, قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا جاساعان بولجامىندا – 2,7 پايىز دەپ تۇزەتۋ ەنگىزىپتى. دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن – 3 پايىزعا قۇلدىرايدى دەپ بولجام جاساۋدا.
بولجامداردى ەسكەرسەك, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكامىز سوڭعى 22 جىلدا بولماعان تەرىس مانگە جەتەدى. ءوسىم تەجەلەدى. دەمەك, قازاقستاندا 90-جىلدارداعى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن. پاندەميانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانداي سوققى بولىپ تيگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
Brent باعاسى نە بولماق؟
– ءبىزدىڭ ءوندىرىپ وتىرعانىمىز تازا Brent ماركالى مۇناي ەمەس. دەسە دە, وسىعان جاقىنداۋ. سول سەبەپتى اتالعان ءونىم ءتۇرىنىڭ باعاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. بولجام جاساعاندا دا Brent-كە ءبىر سوقپاي وتپەيمىز. راسىندا دا, Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتەدى.
پاندەميا باستالعاندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى وسى جىلعا بولجام جاسادى. ۆەدومستۆو جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن Brent-ءتىڭ ءبىر باررەلى 20 دوللار بولۋى مۇمكىن دەدى. ال رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلىگى – 31 دوللار, حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور – 35 دوللار, اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى – 34 دوللار, Goldman Sachs بانكى 30 دوللار دەگەن بولجامدى العا تارتتى. بارلىق بولجامنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 29 دوللار بولىپ تۇر.
ەگەر قارا التىننىڭ باعاسى تومەندەسە, قازاقستان ەكونوميكاسى شاتقاياقتايدى. ويتكەنى ەكسپورتىمىز وسى ونىمگە تاۋەلدى. مۇناي باعاسى قۇلدىراسا, يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ اراسىندا الشاقتىق پايدا بولادى. كوپ ماسەلە سول ايىرماعا بايلانىستى. ەگەر ءبىزدىڭ ەكسپورتتاپ وتىرعان دۇنيەمىز از, ال كەرىسىنشە يمپورتىمىز كوپ بولسا, وندا تەرىس سالدو ەكونوميكاعا بىردەن كەرى اسەر بەرەدى. ول تولەم بالانسىنا اسەر ەتەدى. وسىلايشا, ۇلتتىق ۆاليۋتا بىردەن قىسىمعا ۇشىرايدى. ەكونوميكالىق بولجام جاساعان كەزدە تولەم بالانسىنا كوڭىل بولىنەتىنى دە سوندىقتان. ەگەر ەكسپورتتىڭ كولەمى بىردەن ءتۇسىپ كەتسە, وندا مىندەتتى تۇردە تەڭگە السىرەيدى. قازىرگى تاڭدا مۇنايدىڭ باررەلى 40 دوللاردىڭ شاماسىندا. ازىرشە بۇدان تەڭگەمىزگە كەلەر قىسىم جوق. ەگەر 30 دوللارعا دەيىن جەتسە, وندا تەڭگەنى ۇزاق مەرزىمگە دەيىن السىرەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
قازىر اقش-تا بولىپ جاتقان ساياسي جاعداي تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. سايلاۋ الدىندا دونالد ترامپتىڭ ىقپالىمەن دوللاردىڭ قۇنى السىرەۋدە. بۇل ەۋروپالىق, قىتايلىق تاۋارلارعا قاراعاندا امەريكا تاۋارلارىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن كەرەك. دوللار قۇنسىز بولسا, امەريكا تاۋارلارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتادى. ترامپتىڭ ءدال وسىنداي قادامىنىڭ ناتيجەسىندە تەڭگە قاتتى قۇنسىزدانعان جوق. قايتا جازداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, از دا بولسا نىعايىپ كەلەدى.
جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى دۇرىس ەسەپتەلمەيدى
– ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە كەلگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسسىزدىق جايىن ايتامىز. قازىرگى قالىپتاسقان ەكونوميكالىق جاعداي شىنىندا دا جۇمىسسىزداردىڭ قاتارىن ارتتىرىپ جىبەردى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ون جىلدا قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق تومەندەپ كەلدى. پاندەميا باستالعانعا دەيىن, ياعني ناۋرىز ايىندا ونىڭ دەڭگەيى 4,8 پايىز بولدى. كەيىن كورسەتكىش 5,8 پايىزعا دەيىن ءوستى دەگەن رەسمي اقپارات شىقتى. مۇنىڭ ءبارى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر.
بىراق ەكونوميستەر رەسمي ستاتيستيكامەن كەلىسپەيدى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ناقتى كورسەتكىشى بۇدان دا جوعارى. بىزدە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار دەگەن سانات بار. وعان 2,2 ملن ادام جاتادى. الدىمەن ء«وزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار كىمدەر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيىك. ولاردىڭ ىشىندە فريلانسەرلەر, رەپەتيتورلار سەكىلدى وزدىگىنەن اقشا تاۋىپ جۇرگەن ادامدار بار. ارينە, 2,2 ملن ادامنىڭ ءبارى بىردەي فريلانسەر نەمەسە رەپەتيتور ەمەس. مىنە, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ەسەپتەگەندە ءوزىن ءوزى جۇمىسقا قامتىعاندار دا ەسەپكە الىنادى. بۇل – دۇرىس ەمەس. سوندىقتان پاندەميا باستالماي تۇرعاندا بىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكەندەي, 4,8 پايىز ەمەس, 15 پايىزعا جۋىق بولدى. ويتكەنى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 1 ملن-ى عانا جۇمىس ىستەيدى. قالعانى – جۇمىسسىز. وسى ساناتتى ناقتى ءبولۋ كەرەك. ياعني ءوزىن ءوزى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتىعانداردى ءبىر بولەك, ناتيجەسىز جۇمىسپەن قامتىعانداردى ءبىر بولەك قاراستىرعان دۇرىس. العاشقىسىن جۇمىس ىستەيتىندەر ساناتىنا, سوڭعىسىن جۇمىسسىزدار ساناتىنا قوسۋ كەرەك. الايدا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بۇعان ءمان بەرمەي كەلەدى.
توتەنشە جاعداي كەزىندە 4,5 ملن حالىققا 42 500 تەڭگە كولەمىندەگى جاردەماقى بەرىلدى. دەمەك, بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە وسىنشاما ادام ۋاقىتشا جۇمىسسىز بولدى, ناقتى تابىسسىز قالدى. قازاقستانداعى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ ۇلەسى – 10 ملن ادام. 4,5 ملن دەگەنىمىز – ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 45 پايىزى. ەندەشە, توتەنشە جاعداي كەزىندە قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق 45 پايىزدى قۇرادى. ودان كەيىن بەكەتتەر الىندى, جۇمىس ورىندارى اشىلدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ونىڭ 45 پايىزدان 5,8 پايىزعا دەيىن ازايۋى اقىلعا سىيمايدى. وسى كورسەتكىشتەر ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ءبىز ايتقانداي 15 پايىز ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.
جۇمىسسىزدىقتىڭ كەرى سالدارى كوپ. ول ىشكى جالپى ءونىمدى تومەندەتەدى. 4,5 ملن ادام ەكى جارىم اي جۇمىسسىز وتىردى. دەمەك, ولار ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى بولعان جوق. وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءتۇسىپ كەتتى. ودان كەيىنگى لوكداۋن دا ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى. جۇمىسسىزدىق تابىستىڭ جوعالۋىنا, ءومىر دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋىنە, ءولىمنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. جۇمىسسىزدىق سوزىلمالى سيپات السا, ادامداردىڭ بىلىكتىلىگى تومەندەيدى.
ينفلياتسيا شەكتى دالىزدەن اسىپ ءتۇستى
– ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – ينفلياتسيا دەڭگەيى. رەسمي دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, سوڭعى ون جىلداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءبىر قالىپتى. بىراق 2015 جىلى ينفلياتسيا 13,6 پايىزدى قۇراعان. وعان ءدال وسى جىلدىڭ تامىزىندا تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمعا جىبەرىلۋى سەبەپ بولدى. ەركىن اينالىمعا كوشكەن سوڭ, دوللار قىمباتتادى. ونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن تاۋاردىڭ باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن ءوستى. سوڭعى جىلدارى ينفلياتسيا دەڭگەيى بىرتىندەپ ءتۇسىپ كەلە جاتىر.
ەركىن اينالىمعا كوشكەننەن كەيىن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ دەگەن ساياساتتى قولعا الدى. بۇل دەگەنىمىز – ينفلياتسيانى بەلگىلى ءبىر نىسانالى جاعدايدا تومەندەتۋ. بەلگىلەنگەن دالىزدەن شىقپاي, ءار جىل سايىن تومەندەتۋى كەرەك. بۇل ساياسات ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.
وسى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 4-6 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ بەكىتىلگەن ەدى. الايدا قازىر ول ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن دالىزدەن اسىپ كەتتى – 7 پايىزدىڭ ۇستىندە. دەمەك, كوروناۆيرۋس بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىنا پىسقىرعان جوق. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ەندەشە, جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا 8 پايىزدان اسىپ كەتۋى ىقتيمال.
ونىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ قولىنداعى قاراجات قۇنسىزدانادى. جالپى, ينفلياتسيا مىناداي سەبەپتەردەن تۋىندايدى. ءبىرىنشى – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى كەزىندە. قازىر قازاقستاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى ارتىپ كەتتى. ۇلتتىق قوردان 2 ترلن تەڭگە ءبولىندى. ول 2020 جىلدىڭ شىعىندارىن وتەۋگە جەتكەن جوق. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانككە 1 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى قاعاز اقشانى باسىپ شىعارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. ال بۇل جاعداي اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. مەملەكەتتىك ەمەس شىعىندار ارتادى, تاۋار تاپشىلىعى نەگىزىندە باعانىڭ ءوسۋى ورىن الادى, نارىقتاعى مونوپوليستەر باعانى وسىرەدى. مۇنىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن ءتيىمسىز. قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى تومەندەپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىس ارتادى. حالىق تۇراقتىلىعى الدەقايدا جوعارى شەتەل ۆاليۋتاسىنا قاراي ويىسا باستايدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت قۇرىلىمى وزگەرەدى جانە ونىڭ ناقتى تابىستارى تومەندەيدى. ينفلياتسيانىڭ جوعارىلىعى جۇمىسسىزدىققا اسەرىن تيگىزەدى. ەكونوميكالىق زاڭدىلىققا سايكەس, تاۋار مەن اقشا اراسىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەپە-تەڭدىك ورناۋى كەرەك. تەڭدىك بۇزىلسا, ەكونوميكادا كەلەڭسىزدىكتەر پايدا بولادى.
