ەكونوميكا • 29 قازان، 2020

ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ءماز ەمەس

349 رەت كورسەتىلدى

ەكونوميستەر پاندەميامەن قاتار ورىلگەن 2020 جىلدىڭ الدىن الا قورىتىندىلارىن شىعارىپ، كۇردەلى بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان كەلەر جىلعا بولجام جاساۋدا. وسى ورايدا ءبىز ەكونوميست، GSB UIB بيزنەستى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ماقسات حالىقتى سوزگە تارتىپ، قازىرگى ەكونوميكالىق احۋال تۋرالى وي-پىكىرىن بىلگەندى ءجون كوردىك.

 

توپ-50-دەن تىس قالامىز با؟

– دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جىل سايىن باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ رەيتينگىن جاريالايتىنى بەلگىلى. ورتاشا ەسەپپەن 140 مەملەكەت قاتىساتىن بۇل رەيتينگتى ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەر، پرەزيدەنتتەر مەن عالىمدار اسىعا كۇتەدى. رەيتينگ جۇرگىزەتىن اگەنتتىكتەر كوپ بولسا دا، دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ەسەبى مەن بولجامى ۇلكەن ماڭىزعا يە. كوپ جاعدايدا وسى فورۋمنىڭ مالىمەتتەرى نازارعا الىنادى.

قازاقستان بۇل رەيتينگكە 2006 جىل­دان بەرى قاتىسىپ كەلەدى. ءا دەگەندە-اق 56-ورىندا تۇرىپپىز. ودان كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىز ءوز پوزيتسياسىن جوعالتىپ، 61-67-ورىندارعا سىرعىدى. بۇعان بىرنەشە جىلعا سوزىلعان قارجى داعدارىسى اسەر ەتتى. 2010-2011 جىلدارى ەڭ ناشار كورسەتكىشىمىز تىركەلدى – 72-ورىن. بۇل داعدارىستان كەيىن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ قۇلدىراپ كەتۋىمەن بايلانىستى.

2013-2014 جىلدارى ۇزدىك ەلۋلىكتى تۇيىن­دەپ، 2015 جىلى 42-ورىنعا كو­تە­رىل­دىك. توپ-50-گە قوسىلعان سوڭ، باسە­كەگە قا­بى­لەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ مىن­دەتى جۇكتەلدى. الايدا ونى باعىندىرۋ ازىر­شە مۇم­كىن بولماي تۇر. ەكونوميكاداعى جۇيە­­­لىك داعدارىستاردىڭ سالدارىنان قازاق­­­ستان سوڭعى ءتورت جىلدا توپ-50-لىك­تىڭ قا­­تارىنان شىعىپ قالدى. بىلتىر 55-ورىندى قاناعات تۇتتىق. جۋىقتا 2020 جىل­­دىڭ رەيتينگى جاريالانادى. وسى جولى قانداي ورىننان كورىنەتىنىمىز بەلگىسىز.

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم جۇرگىزەتىن رەيتينگتە 12 كورسەتكىش ەسەپكە الىنادى. ياعني ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردەن بولەك، ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى، دەنساۋلىق جاعدايى، ءبىلىم دەڭگەيى، يننوۆاتسيالىق دامۋى جانە باسقا دا باعىتتار نازارعا الىنادى. وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندى بۇل رەيتينگتە مۇنايعا تاۋەلدى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر عانا العا سۇيرەپ تۇر. ادامي كاپيتال تۇر­عى­سىنان ارتتا كەلەمىز. سوڭعىسىن دامىتپاي، مەملەكەتتىڭ ۇزدىك ەلۋلىكتە ۇزاق ۋاقىت تۇراقتاپ تۇرۋى مۇمكىن ەمەس.

 

ءىجو تەرىس ءمان كورسەتۋى مۇمكىن

– ىشكى جالپى ءونىم دەگەنىمىز – ءبىر جىلدا وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ قۇنى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى، ياعني ازيا داعدارىسى كەزىندە قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى تەرىس ءماندى كورسەتكەن. بۇل جاعداي 1998 جىلعا (-1،9 پايىز) دەيىن جالعاسقان. 1999-2000 جىلداردان باستاپ ەكونوميكادا ءوسىم تىركەلە باستادى. ءبىر قالىپتى ءوسىم (9 پايىزدان جوعارى) 7 جىلعا جۋىق ساقتالعان. ءدال وسى دەڭگەي تاعى ءۇش-ءتورت جىل تۇرعاندا، قازاقستان «ەكونوميكالىق عاجايىپ» جاساعان بولار ەدى.

الەمدە گەرمانيانىڭ، جاپونيانىڭ «ەكونوميكالىق عاجايىپتار» جاساعانى بەلگىلى. شامامەن 10 پايىزدىق ءوسىم كەم دەگەندە 10 جىل ساقتالسا، وندا بۇل ەلدە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرەگەي مودەلى قالىپتاستى، ياعني «ەكونوميكالىق عاجايىپ» جاسالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. الايدا ءبىزدىڭ ەكونوميكا شيكىزاتقا باعدارلانعان. مۇنداي جاعدايدا عاجايىپ جاساۋ مۇمكىن ەمەس.

2006 جىلى مۇنايدىڭ باررەلى 156 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. كەيىن 2008-2009 جىلدارى كورسەتكىش باررەلىنە 48 دوللارعا دەيىن قۇلدىرادى. ەل ەكونوميكاسىنداعى تومەندەۋدىڭ توركىنى دە مۇناي نارىعىنداعى جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى. قارا التىننىڭ قۇنى تۇسكەن سوڭ، 2009 جىلى ەكونوميكامىز 1،2 پايىزدىق قانا ءوسىم كورسەتتى.

سول كەزدە ەلباسى داعدارىسقا قارسى باتىل قادام جاساپ، ۇلتتىق قوردان 10 ملرد دوللار بولمەگەندە، جاعداي ءتىپتى قيىن بولار ەدى. بولىنگەن اقشانىڭ 4 ملرد دوللارى بانكتەردى قۇتقارۋعا جۇمسالدى. بۇدان بولەك، ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن رەتتەۋگە 2 ملرد دوللار، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 2 ملرد دوللار، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دەمەۋگە 1 ملرد دوللار، يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسىن جالعاستىرۋعا 1 ملرد دوللار ءبولىندى. قولداۋ جەمىسىن بەرمەي قويعان جوق.

ودان كەيىنگى جىلداردا ەكونوميكادا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوسىم ورىن الدى. بىراق 2015-2016 جىلدارى قايتادان قۇل­دىراۋ باستالدى. بۇعان ەكى جاعداي اسەر ەتتى. ءبىرىنشىسى – مۇناي باعاسىنىڭ تومەن­دەۋى، ەكىنشىسى – جۇيەلىك داعدارىس. ءبىر-ەكى باعىتتى عانا دامىتۋ ەكونوميكاعا وڭ اسەر بەرمەيدى. ال بىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كوپ بولىگىن مۇناي قۇراپ وتىر. جۇيەلىك داع­دارىس دەگەنىمىز – اتقارۋشى بي­لىكتەگى ولقىلىقتار. پرەزيدەنت ناقتى تاپسىرما بەرەدى. بىراق ول جەر-جەرگە جەت­كەن­شە، مۇلدەم باسقاشا سيپات الادى. سونىڭ سال­دارىنان كوپتەگەن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار ءوز دارەجەسىندە ورىندالعان جوق.

بيىل الەم ەكونوميكاسى مۇلدەم قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. كورونا-كريزيس قوس وكپەدەن قىسىپ بارادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامىندا بيىلعى ىشكى جالپى ءونىم – 0،9 پايىزعا دەيىن قۇلايدى دەپ كورسەتىلگەن. حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور ءساۋىر ايىنداعى ەسەبىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى – 2،5 پايىزعا تومەندەيدى دەسە، قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا جاساعان بولجامىندا – 2،7 پايىز دەپ تۇزەتۋ ەنگىزىپتى. دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن – 3 پايىزعا قۇلدىرايدى دەپ بولجام جاساۋدا.

بولجامداردى ەسكەرسەك، 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكامىز سوڭعى 22 جىلدا بولماعان تەرىس مانگە جەتەدى. ءوسىم تەجەلەدى. دەمەك، قازاقستاندا 90-جىلدارداعى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن. پاندەميانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانداي سوققى بولىپ تيگەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.

 

Brent باعاسى نە بولماق؟

– ءبىزدىڭ ءوندىرىپ وتىرعانىمىز تازا Brent ماركالى مۇناي ەمەس. دەسە دە، وسىعان جاقىنداۋ. سول سەبەپتى اتالعان ءونىم ءتۇرىنىڭ باعاسىنا ەرەكشە نازار اۋدا­رامىز. بولجام جاساعاندا دا Brent-كە ءبىر سوقپاي وتپەيمىز. راسىندا دا، Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتەدى.

پاندەميا باستالعاندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى وسى جىلعا بولجام جاسادى. ۆەدومستۆو جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن Brent-ءتىڭ ءبىر باررەلى 20 دوللار بولۋى مۇمكىن دەدى. ال رەسەيدىڭ ەكونو­مي­كالىق دامۋ مينيسترلىگى – 31 دوللار، حالىق­ارالىق ۆاليۋتالىق قور – 35 دوللار، اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى – 34 دوللار، Goldman Sachs بانكى 30 دوللار دەگەن بولجامدى العا تارتتى. بارلىق بولجامنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 29 دوللار بولىپ تۇر.

ەگەر قارا التىننىڭ باعاسى تومەن­دەسە، قازاقستان ەكونوميكاسى شاتقاياق­تايدى. ويتكەنى ەكسپورتىمىز وسى ونىمگە تاۋەلدى. مۇناي باعاسى قۇلدىراسا، يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ اراسىندا الشاقتىق پاي­دا بولادى. كوپ ماسەلە سول ايىرماعا باي­لا­نىستى. ەگەر ءبىزدىڭ ەكسپورتتاپ وتىر­عان دۇنيە­مىز از، ال كەرىسىنشە يمپورتى­مىز كوپ بولسا، وندا تەرىس سالدو ەكونوميكاعا بىر­دەن كەرى اسەر بەرەدى. ول تولەم بالان­سى­نا اسەر ەتەدى. وسىلايشا، ۇلتتىق ۆاليۋ­تا بىردەن قىسىمعا ۇشىرايدى. ەكونو­­مي­­كالىق بولجام جاساعان كەزدە تو­لەم بالانسىنا كوڭىل بولىنەتىنى دە سون­دىقتان. ەگەر ەكسپورتتىڭ كولەمى بىردەن ءتۇسىپ كەتسە، وندا مىندەتتى تۇردە تەڭگە ال­سىرەيدى. قا­زىرگى تاڭدا مۇنايدىڭ باررەلى 40 دول­لاردىڭ شاماسىندا. ازىرشە بۇدان تەڭگەمىزگە كەلەر قىسىم جوق. ەگەر 30 دوللارعا دەيىن جەتسە، وندا تەڭگەنى ۇزاق مەرزىمگە دەيىن السىرەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

قازىر اقش-تا بولىپ جاتقان ساياسي جاعداي تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ساي­لاۋ الدىندا دونالد ترامپتىڭ ىقپا­لى­مەن دوللاردىڭ قۇنى السىرەۋدە. بۇل ەۋرو­پالىق، قىتايلىق تاۋارلارعا قارا­عاندا امەريكا تاۋارلارىنىڭ قۇنىن تومەن­دەتۋ ءۇشىن كەرەك. دوللار قۇنسىز بولسا، امەريكا تاۋارلارىنىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگى ارتادى. ترامپتىڭ ءدال وسىنداي قا­دامىنىڭ ناتيجەسىندە تەڭگە قاتتى قۇن­سىز­دانعان جوق. قايتا جازداعى جاعدايمەن سالىس­تىرعاندا، از دا بولسا نىعايىپ كەلەدى.

 

جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى دۇرىس ەسەپتەلمەيدى

– ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە كەلگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسسىزدىق جايىن ايتامىز. قازىرگى قالىپتاسقان ەكو­نو­ميكالىق جاعداي شىنىندا دا جۇمىس­سىزداردىڭ قاتارىن ارتتىرىپ جىبەردى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سوڭعى ون جىلدا قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق تومەندەپ كەلدى.  پاندەميا باستالعانعا دەيىن، ياعني ناۋرىز ايىندا ونىڭ دەڭگەيى 4،8 پايىز بولدى. كەيىن كورسەتكىش 5،8 پايىزعا دەيىن ءوستى دەگەن رەسمي اقپارات شىقتى. مۇنىڭ ءبارى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر.

بىراق ەكونوميستەر رەسمي ستاتيستيكامەن كەلىسپەيدى. ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ناقتى كورسەتكىشى بۇدان دا جوعارى. بىزدە ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار دەگەن سانات بار. وعان 2،2 ملن ادام جاتادى. الدىمەن ء«وزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتى­عان­دار كىمدەر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيىك. ولاردىڭ ىشىندە فريلانسەرلەر، رەپەتيتورلار سەكىلدى وزدىگىنەن اقشا تاۋىپ جۇرگەن ادامدار بار. ارينە، 2،2 ملن ادامنىڭ ءبارى بىردەي فريلانسەر نەمەسە رەپەتيتور ەمەس. مىنە، جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ەسەپتەگەندە ءوزىن ءوزى جۇمىسقا قامتىعاندار دا ەسەپكە الىنادى. بۇل – دۇرىس ەمەس. سوندىقتان پاندەميا باستالماي تۇرعاندا بىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكەندەي، 4،8 پايىز ەمەس، 15 پايىزعا جۋىق بولدى. ويتكەنى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ 1 ملن-ى عانا جۇمىس ىستەيدى. قالعانى – جۇمىسسىز. وسى ساناتتى ناقتى ءبولۋ كەرەك. ياعني ءوزىن ءوزى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتىعانداردى ءبىر بولەك، ناتيجەسىز جۇمىسپەن قامتىعانداردى ءبىر بولەك قاراستىرعان دۇرىس. العاشقىسىن جۇمىس ىستەيتىندەر ساناتىنا، سوڭعىسىن جۇمىسسىزدار ساناتىنا قوسۋ كەرەك. الايدا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بۇعان ءمان بەرمەي كەلەدى. 

توتەنشە جاعداي كەزىندە 4،5 ملن حالىققا 42 500 تەڭگە كولەمىندەگى جار­دەماقى بەرىلدى. دەمەك، بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە وسىنشاما ادام ۋاقىتشا جۇمىسسىز بولدى، ناقتى تابىسسىز قالدى. قازاقستانداعى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ ۇلەسى – 10 ملن ادام. 4،5 ملن دەگەنىمىز – ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 45 پايىزى. ەندەشە، توتەنشە جاعداي كەزىندە قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق 45 پايىزدى قۇرادى. ودان كەيىن بەكەتتەر الىندى، جۇمىس ورىندارى اشىلدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ونىڭ 45 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن ازايۋى اقىلعا سىيمايدى. وسى كورسەتكىشتەر ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ءبىز ايتقانداي 15 پايىز ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى.

جۇمىسسىزدىقتىڭ كەرى سالدارى كوپ. ول ىشكى جالپى ءونىمدى تومەندەتەدى. 4،5 ملن ادام ەكى جارىم اي جۇمىسسىز وتىردى. دەمەك، ولار ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى بولعان جوق. وسى ارالىقتا ءبىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءتۇسىپ كەتتى. ودان كەيىنگى لوكداۋن دا ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى. جۇمىسسىزدىق تابىستىڭ جوعالۋىنا، ءومىر دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە، قىلمىستىق ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋىنە، ءولىمنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. جۇمىسسىزدىق سوزىلمالى سيپات السا، ادامداردىڭ بىلىكتىلىگى تومەندەيدى.

 

ينفلياتسيا شەكتى دالىزدەن اسىپ ءتۇستى

– ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – ينفلياتسيا دەڭگەيى. رەسمي دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق، سوڭعى ون جىلداعى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءبىر قالىپتى. بىراق 2015 جىلى ينفلياتسيا 13،6 پايىزدى قۇراعان. وعان ءدال وسى جىلدىڭ تامىزىندا تەڭگەنىڭ ەركىن اينالىمعا جىبەرىلۋى سەبەپ بولدى. ەركىن اينالىمعا كوشكەن سوڭ، دوللار قىمباتتادى. ونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن تاۋاردىڭ باعاسى ەكى ەسەگە دەيىن ءوستى. سوڭعى جىلدارى ينفلياتسيا دەڭگەيى بىرتىندەپ ءتۇسىپ كەلە جاتىر.

ەركىن اينالىمعا كوشكەننەن كەيىن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ دەگەن ساياساتتى قولعا الدى. بۇل دەگەنىمىز – ينفلياتسيانى بەلگىلى ءبىر نىسانالى جاعدايدا تومەندەتۋ. بەلگىلەنگەن دالىزدەن شىقپاي، ءار جىل سايىن تومەندەتۋى كەرەك. بۇل ساياسات ءوز جەمىسىن بەرە باستادى.

وسى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 4-6 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ بەكىتىلگەن ەدى. الايدا قازىر ول ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن دالىزدەن اسىپ كەتتى – 7 پايىزدىڭ ۇستىندە. دەمەك، كوروناۆيرۋس بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتىنا پىسقىرعان جوق. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. ەندەشە، جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا 8 پايىزدان اسىپ كەتۋى ىقتيمال.

ونىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ قولىنداعى قاراجات قۇنسىز­دا­نادى. جالپى، ينفلياتسيا مىناداي سەبەپ­تەردەن تۋىندايدى. ءبىرىنشى – مەملە­كەتتىك بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعى كەزىندە. قازىر قازاقستاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تىڭ تاپشىلىعى ارتىپ كەتتى. ۇلتتىق قوردان 2 ترلن تەڭگە ءبولىندى. ول 2020 جىل­دىڭ شىعىندارىن وتەۋگە جەتكەن جوق. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانككە 1 ترلن تەڭگە كو­لە­مىندەگى قاعاز اقشانى باسىپ شىعارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. ال بۇل جاعداي اق­شانىڭ قۇنسىزدانۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. مەملەكەتتىك ەمەس شىعىندار ارتادى، تاۋار تاپشىلىعى نەگىزىندە باعانىڭ ءوسۋى ورىن الادى، نارىقتاعى مونوپوليس­تەر باعانى وسىرەدى. مۇنىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن ءتيىمسىز. قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى تومەن­دەپ، الەۋمەتتىك شيەلەنىس ارتادى. حالىق تۇراقتىلىعى الدەقايدا جوعارى شەتەل ۆاليۋتاسىنا قاراي ويىسا باس­تايدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت قۇرى­لىمى وزگەرەدى جانە ونىڭ ناقتى تابىس­تارى تومەندەيدى. ينفلياتسيانىڭ جوعارى­لىعى جۇمىسسىزدىققا اسەرىن تيگىزەدى. ەكو­نو­ميكالىق زاڭدىلىققا سايكەس، تاۋار مەن اقشا اراسىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تەپە-تەڭدىك ورناۋى كەرەك. تەڭدىك بۇزىلسا، ەكونوميكادا كەلەڭسىزدىكتەر پايدا بولادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۇقساس جاڭالىقتار