كالاچي اۋىلىنداعى "ۇيقى اۋرۋىنىڭ" سەبەپتەرىن ۇزاق ۋاقىت زەرتتەپ كەلە جاتقان, پروفەسسور-ەپيدەميولوگ بايرون كرەيپ باستاعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدار توبى 2012 جىلدىڭ اياعى مەن 2015 جىلدىڭ قازانى ارالىعىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگە كەنەتتەن ۇيقىعا كەتكەنى تۋرالى ءوز بولجامدارىن العا تارتتى.
"كالاچي سيندرومىن زەرتتەۋدە ءبىز مودەلدەۋدىڭ عىلىمي ءادىسىن قولداندىق, ونىڭ ماقساتى زاڭدىلىقتاردى تابۋ. ءبىز "ۇيقى اۋرۋىمەن" اۋىراتىندار مەن اۋىرماعاندار اراسىنداعى ايىرماشىلىق نەدە ەكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدىك. ۇزاق جاسالعان تالداۋ بارىسىندا ءبىز اۋرۋدىڭ تاماققا, سوزىلمالى اۋرۋلارعا نەمەسە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ زياندى ادەتتەرىنە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن دەگەن ونداعان گيپوتەزالاردى جوققا شىعاردىق. بىراق سودان كەيىن ءبىز كالاچيدىڭ بارلىق تۇرعىندارى سۋدى ءبىر كوزدەن - ونى سورىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا ساتاتىن جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ جەر استى سورعىسىنان ىشەتىنىن بىلدىك. ارينە, سۋ اقشاعا ساتىپ الىندى, سوندىقتان ءۇي جانۋارلارىنا بۇل سۋ بەرىلمەدى. جانۋارلار وزەن سۋىن ءىشتى, بۇل ولاردىڭ نەگە ۇيىقتاماعانىن تۇسىندىرەدى", – دەدى پروفەسسور كرەيپ.
وسىلايشا عالىمدار سۋدىڭ حيميكاتتارمەن ۋلانۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ورگانيزمنىڭ حيميالىق ينتوكسيكاتسياسى كالاچي تۇرعىندارى سيپاتتاعان بەلگىلەرگە ۇقساس, باس اينالۋ, السىزدىك, "ماس بولۋ" جانە ءتىپتى گالليۋتسيناتسيا سياقتى بەلگىلەرىمەن بولۋى مۇمكىن.
"حيميكاتتار اۋىز سۋدىڭ قۇرامىنا, مىسالى, 80-ءشى جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ بوس قالعان ۋران كەنىشتەرى ارقىلى ءتۇسۋى مۇمكىن. اسكەريلەر حيميالىق قالدىقتاردى تاستاۋى مۇمكىن, كەن ورىندارىن ستيحيالىق قوقىس جيناۋ ورىندارى رەتىندە قولدانىلۋى مۇمكىن. وندا حيميالىق قارۋ جاسالىپ, جەكە حيميكات-قالدىقتار جەرگە كومىلگەن بولۋى مۇمكىن", - دەيدى پروفەسسور كرەيپ.
عالىم وتكەن جىلدارى ءىس جۇزىندە حيميالىق قالدىقتاردان ولاردى كوبىنەسە بوشكەلەرگە نەمەسە باررەلدەرگە سالىپ قۇتىلعانىن ايتتى. رەزەرۆۋارلاردىڭ مەتالىن ۋاقىت وتە كەلە توت باسادى, بوشكەلەر اعىپ كەتەدى, ناتيجەسىندە ۋلار جەراستى سۋلارىنا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل ستسەناري كالاچي اۋىلىندا دا جۇزەگە اسىرىلعان شىعار. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, اۋرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 2012 جىلدىڭ اياعىنان 2015 جىلعا دەيىن بوشكەلەردەگى نەمەسە باررەلدەردەگى حيميكاتتار تولىعىمەن سۋعا ءتۇسىپ, قۇرعاپ كەتۋى مۇمكىن.
اۋىلدا "ۇيقى اۋرۋى" سوڭعى ۋاقىتتا پايدا بولماعاندىقتان, جاقىن ماڭداعى ۋران كەنىشتەرىنىڭ بىرىنە ءتۇسۋ ارقىلى عانا عالىمداردىڭ گيپوتەزاسىن راستاۋ نەمەسە جوققا شىعارۋ مۇمكىن بولادى. وعان ادامدارعا ءتۇسۋ وتە قاۋىپتى, ەسكى كەن ورنى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن.
سوندىقتان عالىمدار نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەريا جانە تسيفرلىق گىلىمدار مەكتەبىمەن بىرلەسىپ ارنايى ۇشقىشسىز ۇشاق جاساپ, سىنامالار الۋ ءۇشىن اپپاراتتى ۋران كەن ورىندارىنا تۇسىرمەك.
الايدا, قازىر كالاچي اۋىلىندا "ۇيقى اۋرۋى" بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى COVID-19 پاندەمياسىنا بايلانىستى ۋاقىتشا توقتاتىلدى.
