دەسەك تە ورىس دەرەككوزدەرى كوشىمدى قازاق دالاسىنان كەلدى دەپ ءبىر اۋىزدان مويىندايدى. وعان دالەل, اتاقتى تاريحشى ن.كارامزيننىڭ «رەسەي مەملەكەتىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 9-تومىندا كوشىمدى قازاقتىڭ (قايساقتىڭ) حانى مۇرتازانىڭ بالاسى دەپ جازعانىن ايتا الامىز.
سونداي-اق ءسىبىردىڭ ەسيپوۆ جازبالارىندا (ەسيپوۆسكايا لەتوپيس) «كوشىم قازاق ورتاسىنان كەلدى» دەپ انىق كورسەتىلگەن. ايگىلى ءسىبىر تاريحىنىڭ بىلگىرى گ.ميللەر دە «كوشىم قازاق ورتاسىنان كەلىپ, ءسىبىر حاندىعىن قۇردى» دەپ جازادى ء(«سىبىر تاريحى» 1-توم, 196 بەت»).
جوعارىداعى تاريحي دەرەكتەردىڭ سىرتىندا, زەرتتەۋشى پ.نابەلسين كوشىم قول باستاپ ەسىل بويىنان كەلىپ, ءسىبىردى باعىندىردى دەيدى. بۇل از دەسەڭىز, ش.ءۋاليحانوۆ قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ي.بەرەزينگە جازعان حاتىندا «كوشىم قازاقتىڭ سۇلتانى بولعان ەدى» دەيدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, كوشىم حان – قاراوتكەل, ەسىل بويىنىڭ ۇلانى. قول باستاپ بارىپ ءسىبىردى باعىندىرىپ, ءوز بيلىگىن جۇرگىزگەن. ول ءسىبىر حاندىعىن قۇرىپ قانا قويعان جوق, پاتشالىق رەسەي يمپەرياسىنىڭ شىعىس-وڭتۇستىكتى وتارلاۋ ساياساتىنا ۇلكەن توسقاۋىل جاسادى.
كوشىم حاندىعى جايلى پروتاۋز ەفرون قۇراستىرعان ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتە: «كوشىم سىبىردە 1563 جىلى حاندىق قۇردى. ول ەرتىس, توبىلدىڭ بۇكىل اۋماعىن بيلەدى» دەلىنسە, ورىس تاريحشىسى ا. وكسەنوۆ: «يسكەر قالاسىنىڭ باس مەشىتىندە كوشىمدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلادى. حاندىعىنىڭ بەلگىسى رەتىندە التىن, كۇمىس مونەتالار قۇيدى. ول تۇمەن مەن ءسىبىر حانى بولىپ جاريالاندى», دەيدى (ا.وكسەنوۆ «ەرماكقا دەيىنگى ءسىبىر پاتشالعى» 26-بەت).
ال ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ نەگىزىن قالاعان بەلگىلى عالىم ا.لەۆشين 1832 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگىندە ءسىبىر حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان كوشىمنىڭ اسكەرى ورتا ءجۇز قىپشاق-ارعىن رۋلارىنان قۇرالعانىن جازادى. بۇل دەرەك كوزى سول تۇستا قازاق رۋلارى قونىستانعان گەوگرافيالىق كورسەتكىش بويىنشا ەسىلدىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اۋماعىن مەڭزەپ تۇرعانىن اڭعارۋعا بولاتىن سياقتى.
سونىمەن, پاتشالىق رەسەي يمپەرياسى ءۇشىن ءدال ىرگەسىندە پايدا بولعان كوشىم حاندىعى الىپ دەرجاۆانىڭ تىنىشتىعىن بۇزدى. جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە باستى سەبەپ, رەسەيلىك وتارلاۋ ساياساتىنا كوشىمنىڭ كەلتىرگەن زالالى بولسا كەرەك. اقىرى ەرماكتىڭ جورىعى باستالدى.
بۇل تۋرالى «ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» العاشقى باسىلىمىندا «1581-1584 جىلدارى ەرماك وتريادى جۇرگەن جەرىن قانعا بوياپ, سىبىرگە جول تارتتى. كوشىم حاندى قۇلاتتى» دەپ, ەرماكتى ءسىبىردى باعىندىرۋشى رەتىندە ماقتاپ, ەرلىگىن اتاپ ءوتىپتى.
وسىلاي جەڭىلگەن كوشىم حان ءوزى تۋعان ەسىلگە شەگىنگەنى تۋرالى گرانتتىڭ «ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىندە» ايتىلادى. ياعني جوعارىداعى دەرەكتە كوشىم حان 1598 جىلى قورعالجىن دالاسىندا قايتىس بولىپ, اۋدان ورتالىعىنان باتىسقا قاراي 3 شاقىرىم جەردەگى بىتىعاي كەسەنەسىنە جەرلەنگەنى جايلى ايتىلعان.
تاعى ءبىر ناقتى قۇجات ن.كارامزيننىڭ «رەسەي مەملەكەتتىك تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ 11-تومى 332-ءشى بەتىندە كوشىم قورعالجىن وزەنىنىڭ بويىندا تالقاندالعانى, ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى 1598 جىلى 20 تامىزدا پاتشا اسكەرلەرىنىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەنى كورسەتىلگەن.
