تەاتر • 27 قازان، 2020

قالىپتى ەرەجەنى بۇزعان «قارا»

46 رەت كورسەتىلدى

اباي سىناعان ادەتتەن ءالى كۇنگە ارىلا الماي كەلە جاتىپ، «اباي ءوز قازاعىن سىناپ، كەلەمەجگە اينالدىرىپ، مازاق ەتكەن» دەگەن بۇرالقى ءسوزدى اراگىدىك قوعام ايدىنىنا الىپ شىعىپ، كەڭىردەگى سوزىلعانشا كەرىلدەسىپ، داۋ-داماي جاساۋعا قۇمارلار ارامىزدا ءورىپ ءجۇر. ءوز ۇلتىن جانىمەن جاقسى كورىپ، جاناشىرلىقپەن جازعانىن تۇسىنبەي تۇرىپ، ابايدى ءوز بويىنا سىڭىرە الماي ءجۇرىپ، ءسوزدى ايدالاعا الا قاشاتىنداردىڭ تىرناعىنان اقىندى اراشالاۋ وسى جويداسىز ارەكەتتەرمەن قاتار ءجۇرىپ كەلەدى. ابايعا شابۋىل ءار كەزەڭدەردە بولعان، الايدا زامانىنىڭ تۋى ىس­پەتتى الدىڭعى قاتارلى اقىل-وي يەلەرى اسقاق تۇلعانى ورىنسىز كىنالايتىنداردى، وسپادارسىز تىر­لىكتى ۋاقىتىندا تىيىپ تاس­تاپ وتى­رادى. ۇلتتىڭ رۋحاني باع­دار­شا­مى سياقتى ابايدى قازىرگى قا­زاق قوعا­مىنان الىستاتپاۋدىڭ امالى قايسى؟ ماسەلەن، ارا-تۇرا بۇرق ەتىپ باسىلاتىن وسى قيام­پۇرىس اڭگى­مەگە تەاتر الەمى، ساحنا ونەرى قا­لاي قارسى تۇرىپ، ازاماتتىق ءۇنىن قا­لاي قوسقان بولار ەدى؟

 

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى قازاق ونە­رىنىڭ قاراشاڭىراعى دەگەن قاسيەتتى مار­تەبەنى ارقالاپ وتىرعاندىقتان بولار، قوس بىردەي قويىلىم ۇسىنعانى ءبىر جاعى، ۇلتىمىزدىڭ باس اقىنىنا قۇرمەتى بولسا، ەكىنشىدەن، ءالسىن-ءالسىن ابايعا سەمسەر، قىلىش سەرمەيتىندەرگە عانا ەمەس، جالپى قاۋىمعا اقىن­نىڭ ءوز قارا ءسوزىن قالقان ەتىپ، رۋح كوتەرەر قۋاتىنا بويلاتىپ، شىرىنىن جۇرەك شاراسىنا شۇپىل­دەتىپ قۇيىپ بەرۋدى دىتتەگەنى انىق. بۇگىنگى سوراقىلىقپەن سالىس­تىر­عاندا، اباي مىسقىلداعان، اقىن قىنجىلعان جاعىمسىز مىنەز باسىڭ­نان سيپاعانمەن بىردەي بولىپ جاي­داق تارتىپ قالدى، سودان بەرگى ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىن­دە كەشەگى اقىن سىناعان دەرت ازاي­ماق تۇگىلى، كەرىسىنشە قاۋلاپ ءوسىپ، اقىرى، مىنە، جۇگەنسىز كەتۋگە اينالدى. ءار داۋىرمەن تىزە ءتۇ­يىس­تىرىپ، قاتار جۇ­رەتىن اباي سى­نى­نىڭ دا، قارا ءسوزىنىڭ دە قازاققا كەرەك كەزى ءدال وسى ۋاقىت بولىپ تۇر. «ابايدىڭ جۇمباعىنان» سوڭ رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانباي ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان «قارا» سپەكتاكلىنىڭ ىلە-شالا كورەرمەنگە ۇسىنىلۋىنىڭ وسىن­داي سەبەپتەرى بولعانىن قويىلىمدى تاماشالاعان ادامنىڭ ءوزى-اق ىشكى پايىمىمەن تۇسپالداعان بولار ەدى.

«قارا» – ابايدىڭ «قارا سوز­دەرى» جەلىسىمەن جازىلعان دراما-ديالوگ. سپەك­تاكل پىكىرتالاس فور­­ماسىندا قو­يىلعان. ابايدىڭ قارا سوزدەرى نەگىزىندە جازىلعان سپەك­­تاكلدە جالعىز كەيىپكەر بار. ول – اباي جانە ابايدىڭ ويلارى. ول وي­لارعا ءپىشىن دارىتىپ، جان بۇر­كە­تىن وتىز بەس اكتەر. سپەك­تاكل اباي­دىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ايتىپ كەت­كەن وسيەتىن بۇگىنگى زامان تىنىسى، كوكەيكەستى ماسە­لەلەرى اياسىن­دا قاراس­تىرا وتىرىپ، ۇلت­تىق قۇن­دى­لىق­تاردى، سالت-ءداستۇردى، ادام­­زات­تىق اڭساردى دارىپتەيدى.

قويىلىمنىڭ قىسقا ءارى نۇسقا «قارا» اتاۋىنان كورەرمەن ءوزى تۇ­­سىن­گەن، ءوزى ىز­دەپ، قاجەتسىنگەن كەز كەلگەن ماعىنانى تابا الادى. «قارا» «قارا سوزدەردىڭ» قىس­قارعان نۇس­قاسى عانا ەمەس، اباي كەلىپ، سۇق ساۋساعىن بەزەپ، بۇيرىق رايدا الدە­­نەنى نۇسقاپ، ۇعىندىرۋى ءۇشىن قاراتپا ماعىنادا الىنعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بالكىم، ءار قازاقتى، ءار ادامدى جان تارتىپ، قارا تۇتىپ تۇرعانى بو­لار، مۇمكىن كەرىسىنشە، «اققا قۇداي جاق» دەپ، ءوزىن پەرىشتە، وزگەنى جاۋ كورىپ، ءبى­رىن-ءبىرى قياناتقا شالۋدان شارشاماعان، ءتىپ­تى ابايدىڭ ءوزىن قارالاعان قازاق­تىڭ جۇ­رەگىندەگى قارا داق، باسىنان ارىلماعان قا­راشا تىرلىك... تاراتىپ ايتقان سايىن تار­­قاتىلا بەرەتىن قو­يىلىمنىڭ تەرەڭ في­لوسوفياسى وسى قىسقا اتاۋدىڭ وزى­نەن باستالىپ تۇر.

1

بۇگىنگى كەزەڭمەن تاماشا ۇيلەسىم تاپ­قان سپەكتاكلدە مىندەت-ماقساتى ايقىن­دالعان بەلگىلى ءبىر كەيىپكەر جوق، ونىڭ ورنىنا عىلىم بار، اقىل بار، قايرات، جۇرەك بار. اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىرلىكتە ۇس­تاۋ­عا ۇندەگەن گۋمانيست اقىننىڭ ءوز يدەيا­­سىنا بەرىكتىگى، ونى مەيلىن­شە سا­ناعا شەگەلەپ، باعىنۋعا شاقىر­عانى بار­شانىڭ كوڭىلىن تولقىت­قان ءسات بولدى. قارا سوزدەرگە وزەك بولعان ۇرلىق، پارا­قورلىق، مان­­­ساپقورلىق، پالەقورلىق، پار­­تياگەرلىك، ماقتان­شاقتىق، جال­قاۋ­لىق، قايراتسىزدىق تاعى باس­قا تولىپ جاتقان كەمشىلىكتى اباي حالىق­تىڭ كوزقاراسى تۇرعى­سى­نان سى­ناپ، ادامگەرشىلىك پەن ىزگى­لىككە نەگىز­دەلگەن جاۋابى مەن شە­شۋ جولىن ءوزى كورسەتەدى. بۇگىن­گى كەزەڭ­نىڭ وت­كىر ماسەلەلەرى، الەۋ­مەتتىك جاع­دايلار اباي­دىڭ ويلارىمەن استارلى ماعىنادا بىرگە ءورىلىپ وتىرادى. رەجيسسەردىڭ، اسى­رەسە «بي ەكەۋ بولسا، داۋ تورتەۋ بولادى» دەگەن سوزگە ايرىقشا نازار اۋدار­تىپ، شەنقۇمارلاردى شەنەگەن ديا­لوگتىڭ سوڭىن بيلىكتى بولىسكەن «حان­­تالاپاي» ­ويىنىنا ۇلاستىرا كورسەتۋى وتە اسەرلى ساحنا. اششى ءارى ايانىشتى كورىنىستى ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن اباي­دى وسىدان كەيىن «قازاقتى سىنادى» دەپ كىنالاۋ ءتىپتى قيسىنسىز ءھام كۇلكىلى.

درامانىڭ جۇرەگى – شيىرشىق اتىپ شارپىسقان، شىم-شىتىرىق شيەلەنىس، داۋ تۋعىزاتىن وقيعا دەسەك، مۇندا ونىڭ ءبىرى دە جوق، الايدا قارا سوزدەر ءار اك­تەردىڭ مىنەز ەرەكشەلىگى مەن داۋىس ىرعاعى ارقىلى ءتۇرلى بوياۋ تاۋىپ، كورەرمەندى جەتەلەپ، ءوز-وزىنەن دامىپ، ورىستەپ وتىرادى. ابايدىڭ 41 قارا ءسوزىن اكتەرلەر جاتتاپ الىپ، جارىسا، كەزەكتەسىپ، مونولوگ تۇرىندە ايتىپ جاتسا، تىڭ­داۋدان جالىعىپ، باسى قازانداي بول­عان كورەرمەن تەاتردى تاستاپ قاشار ەدى. ءنوپىر ءسوز كورەرمەندى جا­لىقتىرماس ءۇشىن رەجيسسەر ايەل­دەر توبى ورىنداۋىنداعى سالت-ءداس­تۇر ايشىقتارىن، ءان مەن ءبيدى قو­يىلىمعا ۇيلەسىمدى پايدالانا بىل­گەن. وسى ارقىلى ۇلتتىق رۋح پەن قازاقى بول­مىستان ەشقا­شان اي­نى­ماۋعا، ايىرىل­ماۋعا بولاتىنىن ۇعىن­دىر­عىسى كەلگەن رەجيسسەرلىك مۇرات تا ايقىندالىپ تۇر.

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭ­­عىش­­­باي جامانقۇلوۆ باستاپ شىق­­قان ار­تىستەردىڭ ۇلكەن شوعىرى ورتا بۋىن مەن كىشى تولقىندى تۇتاس قام­تى­دى. قويى­لىمنىڭ قازىعى بولىپ، پىكىر­تا­لاس كورىگىن قىزدىرعان بەلگىلى ساحنا ساڭ­­لاقتارى بەكجان تۇرىس پەن دۋلىعا اقمولدا جانە سايات مەرەكە ۇلى، ومار قىي­قىموۆ، مۇرات ءنۇراسىلوۆ، جۇماعالي ما­حا­نوۆ، ەلجان تۇرىس، باۋىرجان مان­جىگىتوۆ، ەرمەك بەكتاسوۆ، ماعجان اساۋباي، جانسۇلتان قونىسباي، ءداريا ءجۇسىپ، مادينا كەلگەنباي، بايان قاجىنابيەۆا، شىنار اسقا­روۆا، نۇرجان بەكسۇلتانوۆا، زاۋرە كوپجاساروۆا، ينديرا مەڭدىباەۆا، ءلايلا تىلەۋوۆا، اجارلىم ماعزۇم سىندى وتىزدان ارتىق ءارتىس ءار جولى افوريزمگە اينالعان اباي قارا سوزدە­رىنىڭ قۋاتىن سەزىندىرە ءتۇستى.

1

قويىلىمنىڭ سوڭىندا ت.جامان­قۇ­لوۆ پەن د.اقمولدانىڭ شاڭى­راق كوتە­رىپ شىعۋى، ۋىعى شاشىلىپ، سىن­عان شا­ڭى­راقتى جوندەپ، كوتەرۋگە تىرىس­قا­نىمەن، ەكەۋىنىڭ بىلەك كۇشى جەتپەي قال­تىلداي، قاڭ­عالاق قاعۋى ء«بىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ، ءىستىڭ ءبارى بوس» يدەيا­سى­نىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزەدى. ەر­لەر توبى تۇتاس كەلىپ كوتەرىسكەنى سول ەدى، جۇ­­مىلعان، قۋاتتى قولداعى شاڭىراق اس­پان استىن مەكەندەگەن ادامزاتتىڭ ءبىر بولشەگىندەي بيىك­تەگى ءوز ورنىن نىق بەل­گىلەپ، بىر­لىك پەن بەيبىتشىلىككە شا­قىر­عان ۇران بولىپ قالىقتادى. بۇل پافوس ەمەس، قازاق ساحناسىندا ءجۇز جىلعا جۋىق بەينەلەنىپ كەلە جاتقان اباي تۇل­عاسىن جاڭا قىرىنان تانىتۋدىڭ تاعى ءبىر وزىق ۇلگىسى، رەفورماتور رەجيس­سەردىڭ عانا قيا­لىنان تۋاتىن باتىل شەشىمنىڭ ءبىرى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

سۋرەتشىلەر ءۇيى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:08

بال بۇلاق بولىپ اقتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

وڭايلىقپەن ەم قونبايدى

مەديتسينا • بۇگىن، 09:05

بارەكەلدى، ۆيكتوريا!

سپورت • بۇگىن، 09:02

ۇقساس جاڭالىقتار