اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى دەگەن قاسيەتتى مارتەبەنى ارقالاپ وتىرعاندىقتان بولار, قوس بىردەي قويىلىم ۇسىنعانى ءبىر جاعى, ۇلتىمىزدىڭ باس اقىنىنا قۇرمەتى بولسا, ەكىنشىدەن, ءالسىن-ءالسىن ابايعا سەمسەر, قىلىش سەرمەيتىندەرگە عانا ەمەس, جالپى قاۋىمعا اقىننىڭ ءوز قارا ءسوزىن قالقان ەتىپ, رۋح كوتەرەر قۋاتىنا بويلاتىپ, شىرىنىن جۇرەك شاراسىنا شۇپىلدەتىپ قۇيىپ بەرۋدى دىتتەگەنى انىق. بۇگىنگى سوراقىلىقپەن سالىستىرعاندا, اباي مىسقىلداعان, اقىن قىنجىلعان جاعىمسىز مىنەز باسىڭنان سيپاعانمەن بىردەي بولىپ جايداق تارتىپ قالدى, سودان بەرگى ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە كەشەگى اقىن سىناعان دەرت ازايماق تۇگىلى, كەرىسىنشە قاۋلاپ ءوسىپ, اقىرى, مىنە, جۇگەنسىز كەتۋگە اينالدى. ءار داۋىرمەن تىزە ءتۇيىستىرىپ, قاتار جۇرەتىن اباي سىنىنىڭ دا, قارا ءسوزىنىڭ دە قازاققا كەرەك كەزى ءدال وسى ۋاقىت بولىپ تۇر. «ابايدىڭ جۇمباعىنان» سوڭ رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانباي ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان «قارا» سپەكتاكلىنىڭ ىلە-شالا كورەرمەنگە ۇسىنىلۋىنىڭ وسىنداي سەبەپتەرى بولعانىن قويىلىمدى تاماشالاعان ادامنىڭ ءوزى-اق ىشكى پايىمىمەن تۇسپالداعان بولار ەدى.
«قارا» – ابايدىڭ «قارا سوزدەرى» جەلىسىمەن جازىلعان دراما-ديالوگ. سپەكتاكل پىكىرتالاس فورماسىندا قويىلعان. ابايدىڭ قارا سوزدەرى نەگىزىندە جازىلعان سپەكتاكلدە جالعىز كەيىپكەر بار. ول – اباي جانە ابايدىڭ ويلارى. ول ويلارعا ءپىشىن دارىتىپ, جان بۇركەتىن وتىز بەس اكتەر. سپەكتاكل ابايدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ايتىپ كەتكەن وسيەتىن بۇگىنگى زامان تىنىسى, كوكەيكەستى ماسەلەلەرى اياسىندا قاراستىرا وتىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, سالت-ءداستۇردى, ادامزاتتىق اڭساردى دارىپتەيدى.
قويىلىمنىڭ قىسقا ءارى نۇسقا «قارا» اتاۋىنان كورەرمەن ءوزى تۇسىنگەن, ءوزى ىزدەپ, قاجەتسىنگەن كەز كەلگەن ماعىنانى تابا الادى. «قارا» «قارا سوزدەردىڭ» قىسقارعان نۇسقاسى عانا ەمەس, اباي كەلىپ, سۇق ساۋساعىن بەزەپ, بۇيرىق رايدا الدەنەنى نۇسقاپ, ۇعىندىرۋى ءۇشىن قاراتپا ماعىنادا الىنعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بالكىم, ءار قازاقتى, ءار ادامدى جان تارتىپ, قارا تۇتىپ تۇرعانى بولار, مۇمكىن كەرىسىنشە, «اققا قۇداي جاق» دەپ, ءوزىن پەرىشتە, وزگەنى جاۋ كورىپ, ءبىرىن-ءبىرى قياناتقا شالۋدان شارشاماعان, ءتىپتى ابايدىڭ ءوزىن قارالاعان قازاقتىڭ جۇرەگىندەگى قارا داق, باسىنان ارىلماعان قاراشا تىرلىك... تاراتىپ ايتقان سايىن تارقاتىلا بەرەتىن قويىلىمنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسى وسى قىسقا اتاۋدىڭ وزىنەن باستالىپ تۇر.
بۇگىنگى كەزەڭمەن تاماشا ۇيلەسىم تاپقان سپەكتاكلدە مىندەت-ماقساتى ايقىندالعان بەلگىلى ءبىر كەيىپكەر جوق, ونىڭ ورنىنا عىلىم بار, اقىل بار, قايرات, جۇرەك بار. اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىرلىكتە ۇستاۋعا ۇندەگەن گۋمانيست اقىننىڭ ءوز يدەياسىنا بەرىكتىگى, ونى مەيلىنشە ساناعا شەگەلەپ, باعىنۋعا شاقىرعانى بارشانىڭ كوڭىلىن تولقىتقان ءسات بولدى. قارا سوزدەرگە وزەك بولعان ۇرلىق, پاراقورلىق, مانساپقورلىق, پالەقورلىق, پارتياگەرلىك, ماقتانشاقتىق, جالقاۋلىق, قايراتسىزدىق تاعى باسقا تولىپ جاتقان كەمشىلىكتى اباي حالىقتىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان سىناپ, ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە نەگىزدەلگەن جاۋابى مەن شەشۋ جولىن ءوزى كورسەتەدى. بۇگىنگى كەزەڭنىڭ وتكىر ماسەلەلەرى, الەۋمەتتىك جاعدايلار ابايدىڭ ويلارىمەن استارلى ماعىنادا بىرگە ءورىلىپ وتىرادى. رەجيسسەردىڭ, اسىرەسە «بي ەكەۋ بولسا, داۋ تورتەۋ بولادى» دەگەن سوزگە ايرىقشا نازار اۋدارتىپ, شەنقۇمارلاردى شەنەگەن ديالوگتىڭ سوڭىن بيلىكتى بولىسكەن «حانتالاپاي» ويىنىنا ۇلاستىرا كورسەتۋى وتە اسەرلى ساحنا. اششى ءارى ايانىشتى كورىنىستى ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن ابايدى وسىدان كەيىن «قازاقتى سىنادى» دەپ كىنالاۋ ءتىپتى قيسىنسىز ءھام كۇلكىلى.
درامانىڭ جۇرەگى – شيىرشىق اتىپ شارپىسقان, شىم-شىتىرىق شيەلەنىس, داۋ تۋعىزاتىن وقيعا دەسەك, مۇندا ونىڭ ءبىرى دە جوق, الايدا قارا سوزدەر ءار اكتەردىڭ مىنەز ەرەكشەلىگى مەن داۋىس ىرعاعى ارقىلى ءتۇرلى بوياۋ تاۋىپ, كورەرمەندى جەتەلەپ, ءوز-وزىنەن دامىپ, ورىستەپ وتىرادى. ابايدىڭ 41 قارا ءسوزىن اكتەرلەر جاتتاپ الىپ, جارىسا, كەزەكتەسىپ, مونولوگ تۇرىندە ايتىپ جاتسا, تىڭداۋدان جالىعىپ, باسى قازانداي بولعان كورەرمەن تەاتردى تاستاپ قاشار ەدى. ءنوپىر ءسوز كورەرمەندى جالىقتىرماس ءۇشىن رەجيسسەر ايەلدەر توبى ورىنداۋىنداعى سالت-ءداستۇر ايشىقتارىن, ءان مەن ءبيدى قويىلىمعا ۇيلەسىمدى پايدالانا بىلگەن. وسى ارقىلى ۇلتتىق رۋح پەن قازاقى بولمىستان ەشقاشان اينىماۋعا, ايىرىلماۋعا بولاتىنىن ۇعىندىرعىسى كەلگەن رەجيسسەرلىك مۇرات تا ايقىندالىپ تۇر.
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ باستاپ شىققان ارتىستەردىڭ ۇلكەن شوعىرى ورتا بۋىن مەن كىشى تولقىندى تۇتاس قامتىدى. قويىلىمنىڭ قازىعى بولىپ, پىكىرتالاس كورىگىن قىزدىرعان بەلگىلى ساحنا ساڭلاقتارى بەكجان تۇرىس پەن دۋلىعا اقمولدا جانە سايات مەرەكە ۇلى, ومار قىيقىموۆ, مۇرات ءنۇراسىلوۆ, جۇماعالي ماحانوۆ, ەلجان تۇرىس, باۋىرجان مانجىگىتوۆ, ەرمەك بەكتاسوۆ, ماعجان اساۋباي, جانسۇلتان قونىسباي, ءداريا ءجۇسىپ, مادينا كەلگەنباي, بايان قاجىنابيەۆا, شىنار اسقاروۆا, نۇرجان بەكسۇلتانوۆا, زاۋرە كوپجاساروۆا, ينديرا مەڭدىباەۆا, ءلايلا تىلەۋوۆا, اجارلىم ماعزۇم سىندى وتىزدان ارتىق ءارتىس ءار جولى افوريزمگە اينالعان اباي قارا سوزدەرىنىڭ قۋاتىن سەزىندىرە ءتۇستى.
قويىلىمنىڭ سوڭىندا ت.جامانقۇلوۆ پەن د.اقمولدانىڭ شاڭىراق كوتەرىپ شىعۋى, ۋىعى شاشىلىپ, سىنعان شاڭىراقتى جوندەپ, كوتەرۋگە تىرىسقانىمەن, ەكەۋىنىڭ بىلەك كۇشى جەتپەي قالتىلداي, قاڭعالاق قاعۋى ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس» يدەياسىنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزەدى. ەرلەر توبى تۇتاس كەلىپ كوتەرىسكەنى سول ەدى, جۇمىلعان, قۋاتتى قولداعى شاڭىراق اسپان استىن مەكەندەگەن ادامزاتتىڭ ءبىر بولشەگىندەي بيىكتەگى ءوز ورنىن نىق بەلگىلەپ, بىرلىك پەن بەيبىتشىلىككە شاقىرعان ۇران بولىپ قالىقتادى. بۇل پافوس ەمەس, قازاق ساحناسىندا ءجۇز جىلعا جۋىق بەينەلەنىپ كەلە جاتقان اباي تۇلعاسىن جاڭا قىرىنان تانىتۋدىڭ تاعى ءبىر وزىق ۇلگىسى, رەفورماتور رەجيسسەردىڭ عانا قيالىنان تۋاتىن باتىل شەشىمنىڭ ءبىرى.
الماتى
