سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا «پوليگون زاردابىن تارتقان ازاماتتارعا جاسالاتىن جەڭىلدىك لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. ۇكىمەتكە پوليگون اۋماعىنداعى حالىققا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ مولشەرى جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى.
سودان بەرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زيان شەككەن ازاماتتارعا جەڭىلدىك قاراستىرىلىپ جاتىر دەگەن جاعىمدى جاڭالىققا قۇلاق ءتۇرىپ جۇرگەن حالىق پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان ناتيجە شىعادى دەگەن ۇمىتتە.
– پوليگوننىڭ زيانى سەمەي, اباي, ابىرالى, كۋرچاتوۆ وڭىرلەرىمەن قاتار, كورشى قاراعاندى وبلىسىنا دا اسەر ەتتى. دەگەنمەن ابىرالىعا كوپ جايىلدى. سالدارىنان ەل كوشتى. بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى اۋىل دەڭگەيىنە ءتۇستى. ۇلكەن اۋماق بوس قالدى. ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىندەي جەر ەدى, – دەيدى اۋىلدىڭ باس دارىگەرى اكىمباي بورانباي ۇلى.
باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, ابىرالى وڭىرىندە تۋ كورسەتكىشى دە تومەندەپ كەتكەن. 1990 جىلدارى مۇندا جىلىنا 300 نارەستە دۇنيەگە كەلسە, قازىر 50-70-ءتىڭ اينالاسىندا عانا. ونىڭ وزىندە اياعى اۋىر ايەلدەردى الدىن الا گەنەتيكالىق تۇرعىدا تەكسەرىپ, بالانىڭ دەنساۋلىعىن ىشتە جاتقاندا-اق باقىلاۋلارىنا الادى.
ءسويتىپ, دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار بالالاردى العىزىپ تاستاۋعا كەڭەس بەرەدى. مۇنداي ۇسىنىسقا اتا-انالار دا تۇسىنىستىكپەن قارايدى ەكەن. وكىنىشكە قاراي بۇل جاعىنان كورسەتكىش جوعارى. جوعارى بولاتىنى, سول باياعى قازاق دالاسىنا جايىلعان پوليگوننىڭ ۋىتى.
– جالپى, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ناشار. ءبىر ادامنىڭ بويىندا بىرنەشە اۋرۋ بار. پوليگون رادياتسياسىنىڭ ەڭ ۇلكەن زيانى – ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن قىسقارتتى. كوبى 55-60 جاسىندا-اق كەتىپ قالىپ جاتىر. ابىرالىلىقتاردا «الپىسقا جەتۋ ارمان» دەگەن ءتامسىل بار, – دەيدى اكىمباي شاقانتاەۆ.
وڭىردەگى اۋىلداردا وبىر اۋرۋىمەن اۋراتىندار دا از ەمەس كورىنەدى. دارىگەرلەردىڭ سوزىنشە, ولاردى رەسپۋبليكالىق رەەسترگە كىرگىزۋ ءۇشىن تولىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك. ال ناۋقاستار بەلگىلەنگەن تالاپ بويىنشا تەكسەرۋدەن وتكەنشە, وزدەرى ومىردەن ءوتىپ كەتىپ جاتادى ەكەن. بۇل ءوز الدىنا ۇلكەن پروبلەما.
بۇگىندە ابىرالى وڭىرىندە بار-جوعى بەس اۋىلدى قوسقانداعى حالىق سانى 3,5 مىڭنىڭ اينالاسىندا عانا. ورتالىقتان الىس جاتقان اۋىل بولعانىمەن, مۇندا تەراپەۆت, رەنتگەنولوگ, نەۆروپاتولوگ سىندى دارىگەرلەر بار. زاماناۋي ۇلگىدەگى رەنتگەن اپپاراتى جۇمىس ىستەپ تۇر. قاجەت بولسا ۋزي-گە دە تۇسۋگە بولادى. ال وكۋليست, لور سىندى مامانداردى ۇستاۋعا مۇمكىندىك جوق كورىنەدى. ارنايى دارىگەرلەردىڭ كومەگى كەرەك بولا قالعان جاعدايدا, سەمەي قالاسىنداعى مامانداردىڭ كومەكتەرىنە جۇگىنەدى. اۋىلداعى دارىگەرلەردىڭ ماقساتى – العاشقى كومەك كورسەتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا قالاعا جونەلتۋ. ولار قالاداعى اۋرۋحانالارمەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەسەدى. باس دارىگەردىڭ سوزىنشە, كەلىسىمشارت جاساسقان اۋرۋحاناعا دا بەرەشەكتەرى كوبەيىپ كەتكەن سياقتى. ودان بولەك, اۋرۋحانانىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا دا قارجى تابا الماي وتىرعان كورىنەدى.
ال اۋىلدىقتاردىڭ ەڭ نەگىزگى تىلەگى – قاينارداعى ەمحانانى وڭالتۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنا ىڭعايلاپ, بىلىكتى ماماندار ەلدىڭ دەنساۋلىعىن تۇزەتۋگە سەپتەسسە, ۇكىمەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلسە دەسەدى.
– ابىرالى – قاسىرەتتى دە قاسيەتتى جەر. قاسىرەتتى دەپ وتىرعانىم, جەرىندە جىلدار بويى قانشاما ءدۇمپۋ بولدى. ال قاسيەتتى دەگەنىم, اقىندار, عالىمدار شىققان قۇتتى مەكەن. مۇندا قازىر اتا-باباسىنىڭ جەرىنەن تابان اۋدارعىسى كەلمەگەن ناعىز جەرىن سۇيەتىن باتىر حالىق تۇرادى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. 1958 جىلدىڭ 6 شىلدەسىنە دەيىن جاردەماقى بەرىلىپ كەلدى دە, موراتوري جاريالاندى. سودان بەرى تىپ-تىنىش. وزىمدە قانت ديابەتى بار. مەن سياقتى ازاماتتار قانشاما؟! – دەيدى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تالعات سالمەنوۆ.
يادرولىق پوليگوننىڭ زاردابىن تارتقان تۇرعىنداردىڭ كوبى زاڭىمىز رەسەيدەگىدەي بولسا دەگەن سوڭ, 2002 جىلى قابىلدانعان كورشى ەلدىڭ پوليگون تۋرالى زاڭىن پاراقتاپ كورگەنبىز. قازاقشالاساق, «فەدەرالدىق زاڭ سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان رادياتسيالىق اسەرگە ۇشىراعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارىنا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان» دەپ باستالادى. سونىمەن قاتار «ساناتوري-كۋرورتتىق نەمەسە باسقا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنە جولدامامەن جىل سايىنعى اقىسىز قامتاماسىز ەتۋ, ال جولداما بەرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا, ونىڭ ورتاشا قۇن مولشەرىندە اقشالاي وتەماقى تولەۋ. ساناتوري-كۋرورتتىق ەمدەلۋگە جولدامالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ال جولداما بەرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا ونىڭ ورتاشا قۇن مولشەرىندە اقشالاي وتەماقى تولەۋ ءتارتىبىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى ايقىندايدى» دەپ جازىلعان. كورشى ەلدىڭ زاڭىن تىزە بەرسەك, جەڭىلدىك كوپ. ءتىپتى پوليگون ايماعىندا ءومىر سۇرسە, زەينەتكەرلىككە ون جىل بۇرىن ەرتە شىعادى ەكەن.
ال بىزدە ون كۇن ەكولوگيالىق دەمالىسىڭىز بەن اي سايىنعى جالاقىعا 4167 تەڭگە ۇستەمەاقى قوسىلادى, سونىمەن بولدى.
«كوپ تىلەگى – كول» دەگەن. سەمەي – قاينار جولىنا اسفالت توسەلىپ جاتىر. سۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپقان. ەندىگى جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي قازاق دالاسىنداعى قاسىرەتتىڭ زاردابىن تارتقان تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلىپ, بىرقاتار جەڭىلدىك جاسالسا, العىس جاۋعان كۇن بولار ەدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
