تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى تۇسىندا سول كەزدەگى رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس اۋدانعا ەسىمى تولە, قازىبەكپەن قاتار اتالاتىن قازاقتىڭ ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى ايتەكە ەسىمىنىڭ بەرىلۋى – جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى كوممۋنيستىك-توتاليتارلىق رەجىم قىسپاعىندا بولىپ كەلگەن ەل-جۇرتتىڭ ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعان ەدى. بۇل جونىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىندا تومەندەگىدەي سىرشىل ولەڭ شۋماقتارى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەنىن ەستىدىك. «استىعى اپتالاتىن الۋان تاۋدان, ىرىسى, ىرىزدىعى الۋان-الۋان. شىعىستا ءبىرتۇتاس ەل قانات قاقتى, ەسىمىن ايتەكەنىڭ العان اۋدان». ەگىن ەگىپ, مال باعۋدى ءتول كاسىپتەرىنە اينالدىرعان وڭىردە 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە يندۋستريالىق لەپ سوعا باستاعان ەدى.
بۇل كەزەڭدى سول تۇستا عاسىر جانە تاۋەلسىزدىك قۇرىلىسى اتانعان, ۇزىندىعى 400 شاقىرىمنان اساتىن حرومتاۋ – التىنسارين تەمىر جول ماگيسترالى قۇرىلىسىنىڭ سالىنۋىمەن بايلانىستىرۋعا ابدەن بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ايتەكە بي تەمىرجول بويىندا ورنالاسقان اۋدان مارتەبەسىنە يە بولىپ, بۇل جايت تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن ەڭبەك ەتۋ داعدىسىنا ورەلى وزگەرىستەر ەنگىزە باستادى. بۇدان سوڭ جىم-جىرت جاتقان جاپان دالادا لوكوموتيۆتەردىڭ گۋىلى مەن تەمىر جول رەلستەرىنىڭ سولقىلى ءجيى ەستىلەتىن بولدى. ال تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن باتىس بولىكتەرى اراسىندا تەمىر جول قاتىناسىن جالعاستىرعان جاڭا قۇرىلىس بۇعان دەيىنگى شويىن جولدى 1,5 مىڭ شاقىرىمعا قىسقارتقانى ايتۋعا عانا جەڭىل بولسا كەرەك. سونىمەن بىرگە حرومتاۋ – التىنسارين تەمىر جولىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى اقتاۋ تەڭىز پورتى ارقىلى ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ونىمدەردى تاسىمالداۋ قاشىقتىعىن 2 مىڭ شاقىرىمعا كەمىتتى.
و باستا ەكى جىل التى ايعا ەسەپتەلگەن عاسىر قۇرىلىسىنىڭ نەبارى ءبىر جىل ەكى ايدىڭ ىشىندە اياقتالعانى ەل بولىپ جۇمىلا بىلسەك, الىنبايتىن قامال بولمايتىنىن ءارى تاۋەلسىزدىگىمىز دە سوعۇرلىم تۇعىرلى بولا تۇسەتىنىن ايقىن اڭعارتتى. بۇعان قوسا, جوبا اياسىندا 13 تەمىر جول بەكەتى جانە 11 جاڭا كوپىر سالىنىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا ەل يگىلىگىنە بەرىلگەنى بۇل قۇرىلىستىڭ اسا اۋقىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. اتالعان تەمىر جول بەكەتتەرىنىڭ ەڭ ساۋلەتتىسى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا بوي كوتەرگەن ەدى. وسى ارقىلى جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇعان دەيىن بەتتەسىپ كورمەگەن جاڭا كاسىپ – تەمىر جول سالاسىنىڭ قىرى مەن سىرىنا قانىعا باستادى.
ايتسە دە, بۇگىنگى كۇنى اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ باستى نەگىزىن ەگىن شارۋاشىلىعى قۇراپ وتىرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اقتوبە سەكىلدى ەلىمىزدىڭ باتىس بولىگىندەگى ىرگەلى وبلىستا استىق ءوسىرۋ جونىندەگى احۋالدى ايقىنداپ وتىرعان اۋداندا تۇتاستاي وبلىستاعى ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ 45 پايىزدىق كولەمى بار ەكەن. بۇل ءوز كەزەگىندە 220 مىڭعا جۋىق استىق القابى دەگەن ءسوز. سۋارمالى ەگىس اقتوبە وبلىسى عانا ەمەس, تۇتاستاي ەلىمىزدە جوققا ءتان ەكەنى ايان. سوندىقتان دا كوپ جاعدايدا استىقتىڭ شىعىمدىلىعى تابيعي فاكتورلارعا, سونىڭ ىشىندە ىلعالدىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا بايلانىستى ەكەنى تالاس تۋعىزبايدى.
دەگەنمەن بۇل فاكتوردىڭ ءوزى استىقتى اۋداندا قۋاڭشىلىق جىلدارى ەگىننەن مۇلدەم ءونىم الىنبايدى نەمەسە شىعىمدىلىعى ىلعي دا تومەن بولادى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. راس, وڭىردە 2-3 جىلدىڭ ىشىندە ىلعالدىڭ از ءتۇسۋى قىس كەزىندە توڭ قاباتتارىنىڭ تۇزىلمەۋى, جاڭبىردىڭ جاۋماۋى سالدارىنان ەگىستىك القاپتارىنان الىناتىن ءداندى داقىلدار ءونىمى تىم ازايىپ كەتكەنىن جوققا شىعارۋ قيىن-اق. سوعان قاراماستان استىق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن مۇقيات ساقتاپ, ەگىس سالۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن جۇيەلى تۇردە قولداناتىن اگروقۇرىلىمداردا استىق شىعىمى بىتىك بولماسا دا ورتاشا دەڭگەيدە شىعىپ جۇرگەنىن بىلدىك.
سولاردىڭ ءبىرى, ءتىپتى ءبىرى ەمەس-اۋ بىرەگەيى ەگىن جانە مال ءوسىرۋ ىسىمەن قاتار شۇعىلدانىپ جۇرگەن «قۇمقۇدىق» جشس-نىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان ەدىك. اگروبىرلەستىكتىڭ جەتەكشىسى الەكساندر چەمودانوۆ قارجى ينستيتۋتتارى تاراپىنان الىنعان نەسيەلىك قاراجاتتار اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى ءتيىستى قايتارىم بەرمەي جۇرگەنىنە قاراماستان, قولدا باردى ۇقساتا بىلۋگە جانە ءبىردى ەكى ەتۋگە ۇمتىلىپ جۇرگەنىنە كوز جەتكىزدىك. وسىناۋ قيىن سىني كەزەڭدە ول سەرىكتەستىكتىڭ اينالمالى قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن شارۋاشىلىقتى شايقالتپاي ۇستاي بىلگەنى بولەك ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ بولا الادى.
مۇندا «ساراتوۆسكايا-70» دەپ اتالاتىن بيدايدىڭ وسى وڭىرگە جەرسىندىرىلگەن ءتۇرى وسىرىلەدى ەكەن. ايتەكە بي اۋدانىنىڭ اكىمى دارحان ەرماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن نارتاۋەكەلدىك تاسىلگە ارقا سۇيەيتىن ايتەكە بي اۋدانى اۋماعىندا وسىرىلەتىن استىقتىڭ ساپاسى مەن ونىڭ قامىرلىلىق دەڭگەيى وتە جوعارى. بۇل وڭ كورسەتكىش ءتيىستى زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنىڭ قورتىندىسىندا انىقتالعان. وسى ورايدا قۇمقۇدىقتاعى ەگىستىك القاپتارىندا وسىرىلگەن بيدايدىڭ ورنى ايرىقشا. اتالعان اگروقۇرىلىمدا 150 ادام قىزمەت ەتەدى. ولارعا تولەنەتىن ورتاشا جالاقىنىڭ مولشەرىنە ەشكىم وكپە ايتا المايدى. سەرىكتەستىكتىڭ جەتەكشىسى ا.چەمودانوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋى ارقىلى قۇرىلعان ەڭبەكاقى قورىنىڭ كولەمى 160 ملن تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى.
– ءبىز ەگىستىك پەن مال ءوسىرۋ ءىسىن قاتار دامىتۋ ارقىلى قولدا بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن پايدالانۋعا باسا نازار اۋدارىپ كەلەمىز. سونىڭ ىشىندە گەكتار بەرەكەسىن كوتەرۋ ءارى مالدى جايىلىمدا جانە بورداقىلاۋ الاڭىندا باعىپ-كۇتۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ ءتيىستى ناتيجەلەرى جوق ەمەس. سولاي بولا تۇرسا دا سوڭعى جىلدارى اۋماعىمىزدا قۋاڭشىلىق پەن قۇرعاقشىلىق جىلدارىنىڭ ءجيى قايتالانۋى ادىمىمىزدى اشتىرماي كەلەدى. تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنىڭ باستى سەبەبى – ارال تەڭىزىنىڭ تولىقتاي قالپىنا كەلمەگەنىندە. بۇل باعىتتاعى جوبالاردىڭ جارتىلاي جولدا قالىپ قويعانىنان دەپ ەسەپتەيمىن. اتالعان ءىس تولىقتاي شەشىمىن تاپپايىنشا, قاتقىل كاتاكليزمدەر ودان ءارى جالعاسا بەرەدى, – دەيدى ىسكەر جەتەكشى, «قۇمقۇدىق» جشس باسشىسى ا.چەمودانوۆ.
سونداي-اق ونىڭ وي تۇجىرىمىنشا, رەسەيلىكتەر جالعا العان بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا جۇرگىزىلەتىن زىمىران سىناقتارى دا اۋا رايىنىڭ قاتقىلدانا تۇسۋىنە اسەرىن تيگىزىپ جۇرگەن كورىنەدى. ەندەشە, بۇل ماسەلەگە قاتىستى قوسىمشا وڭتايلى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جاسالسا, قوردالانىپ قالعان ەكولوگيالىق پروبلەمالار بىرتىندەپ شەشىمىن تابار ەدى دەپ ءتۇيىن جاسادى ول ودان ءارى. نەسى بار, بۇل وي-پىكىرلەرى قۇپتاۋعا دا, قولداۋعا دا ابدەن لايىق.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تۇلەگەن ايتەكە بي اۋدانىندا تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ىسىندە بىرقاتار ءىس قولعا الىنعانى جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا ايقىن اڭعارىلدى. سونىڭ ىشىندە ءوزىمىز كۋا بولعان شالعايداعى قۇمقۇدىق جانە جاباساق اۋىلدارىنا اۋىز سۋ قۇبىرلارى تارتىلعان. سولاي بولا تۇرسا دا, اتالعان ىرگەلى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى مەن وسى اۋماقتاعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق مەكەمەلەر ءالى كۇنگە دەيىن قي, كومىر جاعىپ اۋرەگە ءتۇسىپ وتىرعانى قىنجىلتپاي قويمايدى. مۇنىڭ سىرتىندا تۇتاستاي العاندا ايتەكە بي اۋدانى بويىنشا تابيعي گازبەن قامتىلۋ كورسەتكىشى 2019 جىلى نەبارى 22,2 پايىزدى قۇراعانى تومەن كورسەتكىش ەكەنى انىق. تەك بيىل ەڭبەكتۋ, جامبىل, تالدىساي ەلدى مەكەندەرىنە گاز قۇبىرلارىن جۇرگىزۋ ارقىلى اتالعان پايىزدىق مولشەر 30 پايىزعا جەتكىزىلگەن. مۇنىڭ ءوزىن دە بيىك ناتيجە دەپ ايتۋعا كەلمەيدى.
حالىق اۋىز ادەبيەتىندە ايتىلعانداي, ەستىگەنىمدى ايتايىن با, الدە كورگەنىمدى ايتايىن با دەگەندەي, ەگەر كورگەنىمىزدى ايتار بولساق, جولىمىز تۇسكەن قۇمقۇدىق جانە جاباساق اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە قاراستى ءىرى ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ ءىسى باستالماعانىن باسا ايتۋعا تۋرا كەلەدى. راس, اۋدان ورتالىعى تەمىربەك جۇرگەنوۆ كەنتىنەن قۇمقۇدىق اۋىلىنا دەيىن گاز قۇبىرىن تارتۋ جونىندە ارنايى جوبا جاسالىپ, ونىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاماسى وتكىزىلىپتى. بۇل جوبا اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگى تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. ەگەر جوعارىدا اتالعان اكىمشىلىك قۇرىلىمداردىڭ ارالىعى 85 شاقىرىمدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا تارتىلاتىن گاز قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى دا وسىنشاما قاشىقتىق ولشەمىن قۇرايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇل ءۇشىن 3 ملرد 200 ملن تەڭگە مولشەرىندە قاراجات قاجەت. ەگەر بۇل سوما رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلىپ, قارجى مينيسترلىگى جوبانىڭ قارجىلاندىرىلۋىنا قولداۋ كورسەتسە, ەل-جۇرتتىڭ قۋانىشىندا شەك بولماس ەدى. اۋدان اكىمى دارحان ەرماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا قۇمقۇدىق اۋىلىنا گاز قۇبىرى تارتىلسا, وسى بولىكتەگى قالعان ەلدى مەكەندەرگە كوگىلدىر وتىن جەتكىزۋ اسا قيىنعا تۇسپەيدى.
ءبىز ايتەكە بي اۋدانىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ارنالعان ماتەريالىمىزدى تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا بايلانىستى اتقارىلعان ىستەردەن باستاعان ەدىك. سوندىقتان ماقالامىزدىڭ سوڭىندا دا بۇل توپىراقتا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ونىڭ ءورشىل رۋحىنا سايكەس تاعى ءبىر ورەلى وزگەرىس جاسالعانىن ايتا كەتكەندى ءجون كورەمىز. ياعني بيىلعى 5 ماۋسىمدا اقتوبە وبلىستىق اكىمدىگى مەن ءماسليحاتىنىڭ بىرلەسكەن قاۋلىسى مەن شەشىمى بويىنشا بۇعان دەيىن كومسومول دەپ اتالىپ كەلگەن اۋدان ورتالىعىنا ءارى وسى اتتاس وكرۋگكە حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار ۇلدارىنىڭ ءبىرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.
اقتوبە وبلىسى,
ايتەكە بي اۋدانى
