ادەبيەت • 27 قازان، 2020

ارحەتيپتىك جەلىلەر (راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانى تۋرالى از-كەم ءسوز)

587 رەت كورسەتىلدى

زەرتتەۋشى كەز كەلگەن تۋىندىنى عىلىمي ەلەككە سالاردا ونىڭ «دارالىق» جانە «جالپىلىق» سيپاتتارىنا نازار اۋدارۋى ءتيىس. سەبەبى دارالىق سيپاتتان – قالامگەردىڭ ءستيلى، جالپىلىقتان – ادەبيەتتىڭ مىزعىماس زاڭدىلىقتارى كورىنەدى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايلى ءسوز قوزعاعاندا، ونىڭ «جاباعىلانا ۇيىسقان» تىڭ تەڭەۋلەرى مەن تۇراقتى تىركەستەرى، تۇڭعيىق مۇڭى مەن شەكسىز ساعىنىشى تىلگە تيەك بولىپ جاتادى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ارحەتيپ دەگەنىمىز نە؟

«جالپىلىق» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن باتىس زەرتتەۋشىلەرى «ۇجىمدىق» دەپ ايتقاندى جاقسى كورەدى. نەگىزگى ماعىناسى «بۇكىل ادامزاتتىق»، «بارلىعىنا ورتاق» دەگەن سوزدەرگە سايادى. ال بارلىعىنا ورتاق دۇنيە ءبىر قايناردان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. ياعني بارلىعىنىڭ ىلكى، تۇپكى باستاۋى ءبىر دەگەن ءسوز. ماقالا ماق­­ساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن وبەكتيۆتى تۇر­­عىدا ادامزاتقا ورتاق، سۋبەكتيۆتى تۇرعىدا ادەبي وبرازدار مەن موتيۆتەرگە ورتاق قاباتقا، «تۇڭعيىق تەرەڭگە» سۇڭ­گۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزدان، البەتتە، «ۇجىمدىق بەيسانالىق» نەمەسە «ارحەتيپ» دەپ اتالاتىن تەرمين شىعادى. ەندەشە، «ارحەتيپ» دەگەن نە، الدىمەن سونى انىقتاپ الايىق.

جالپى، زەرتتەۋشىلەر قاۋىمى ارحەتيپ تەرمينىن كارل گيۋستاۆ يۋنگكە تە­ليدى. بىراق اتالمىش ۇعىم شۆەد عا­لىمى اشقان جاڭالىققا دەيىن بولعان. «ار­حەتيپ» تەرمينى العاش فيلونا يۋدەيادا «ادامداعى قۇداي بەينەسى»، يرينيادا: «الەم جاراتۋشىسى نارسەلەردى ءوز ىشىنەن جاساعان جوق، الايدا ول ولاردى وزىنەن تىس ارحەتيپتەرگە ۇقساتىپ جاراتتى، «Corpus Hermeticum» (قۇدايدى «ارحەتيپتىك جارىق» دەپ اتاعان) دەلىنسە، اۆرەلي اۆگۋستيندە «پلاتوندىق» يدەيا­­لاردىڭ ءسينونيمى رەتىندە دە تانىس بول­عان. «ارحەتيپ» تەرمينى ديونيسيا ارەوپاگيتادا بىرنەشە رەت كەزدەسەدى. لەۆي-بريۋل الەمتانۋداعى سيمۆوليكالىق فيگۋرالاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن «ۇجىمدىق ۇعىم» تەرمينىن قولدانعان ەكەن.

كارل گيۋستاۆ يۋنگ ۇستازى زيگمۋند فرەيدتىڭ بەيسانالىق قابات از دا بولسا ءار ادامدا ءارتۇرلى، ول بالالىق شاقتا ۇمىت­قان، «كۇشتەپ كومىپ تاستاعان» ەستە­لىكتەر كومبەسى دەگەن تۇجىرىمىن جوققا شىعارمايدى. بىراق ۇستاز قاعيداسىمەن شەكتەلمەي، ميدىڭ سانالىق، بەيسانالىق قاباتتارىنان كەيىنگى، ءۇشىنشى قابات – ءتۇپسانا بار ەكەندىگىن ايتقان. عالىم: «جەكە بەيسانالىق ودان دا تەرەڭ تۇپسا­ناعا تابان تىرەيدى. ءتۇپسانا – جەكە تۇسى­نىكتەرمەن قالىپتاسپايتىن، ومىرلىك تا­جى­ريبەگە قاتىسى جوق، تۋا بىتەدى» دەپ تۇ­جىرىم جاساعان. بۇل قاباتتى «ۇجىم­­دىق بەيسانالىق» دەپ اتاي وتىرا، «ۇجىمدىق» دەگەن ءسوزدى ءبىر مازمۇن مەن ءبىر ارەكەت ءتۇرىنىڭ كەز كەلگەن زاماندا، كەز كەلگەن ادامدا بولاتىندىقتان تاڭ­­داعانىن جەتكىزەدى. ياعني ۇجىمدىق بەيسانالىق – ادامنىڭ ويلاۋى مەن ارە­كەتىن انىقتايتىن تۋا بىتكەن پسيحيكا­لىق قۇرىلىم.

ءومىر جولى سانسىز تاڭداۋ جاساۋدان، شەشىم قابىلداۋدان تۇرادى. ءسىز ءالى كۇنگە دەيىن ءار تاڭداۋدى ءوزىم جاسادىم دەپ ويلايسىز با؟ تاڭداۋدى سانالىق قابات ەمەس، ارحەتيپتىك قاباتقا تابان تىرەگەن بەيسانالىق جاسايدى.

ارحەتيپ – ادامنىڭ جەر جاراتىلعان­نان بەرى وسى كۇنگە دەيىنگى جيناعان تا­جىريبەلەرىنىڭ، اقپاراتتارىنىڭ قو­رى. ول شەكسىز قازىنانىڭ كىلتى كىمنىڭ قولىندا بولسا، سول تۇتاس قوعامدى قوزعالىسقا تۇ­سىرە الادى. راس، باتىس ەلدەرى مۇنى ەرتە ءتۇسىندى. ءساتتى جۇمىستارى تاريح پا­راعىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعالار رەتىن­دە التىن ارىپتەرمەن جازۋلى تۇر. مىسالدار وتە كوپ. كەز كەلگەن ۇجىمدىق قوزعالىستىڭ، الەۋمەتتىك قارسىلىقتىڭ، كوتەرىلىستىڭ، ت.س.س. ىرىقسىز قوعامدىق بىرىگۋلەردىڭ ارحايكالىق دامۋ ساتىسىندا اففەكتيۆتى-يرراتسيونالدى ارەكەتتەر مەن ۇجىمدىق ويلاۋ بار ەكەنى راس قوي؟! ارحەتيپتىڭ ماركەتينگتەگى ءرولى تاڭعاجايىپ دەسە بولادى. بىراق تاقىرىپتان اۋىتقىمايىق. بىزگە كەرەگى ارحەتيپتىڭ ادەبيەتتەگى ءرولى.

 

ادەبيەتتەگى ارحەتيپ

يۋنگتىڭ كونتسەپتسياسىن ادەبيەتتە العاش رەت كانادالىق عالىم ن.فراي قولدانعان. ادەبيەتتانۋداعى ميفولوگيا­لىق مەكتەپتىڭ كوشىن باستاعان عالىم 1957 جىلى «سىن اناتومياسى» (اناتوميا كريتيكي) اتتى جۇمىسىندا ومىردەگى كۇندەلىكتى پروتسەستەر (ارەكەتتەر) ادەبي شىعارمالاردىڭ ارحەتيپتىك نەگىزىن قۇرايدى دەگەن وي ايتقان. ب.م.پارامونوۆ 1982 جىلى ك.گ.يۋنگتىڭ تەورياسىن نەگىزگە الا وتىرىپ، العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ميفتىك تانىمداعى ارحەتيپتەردىڭ ادەبي ماتىندە كورىنىس تاباتىنىنا ينتەرپرەتاتسيا جاساعان. ول «ميفولوگيا – كوركەم ءماتىننىڭ العاشقى قاباتى» ەكەنىن ايتا كەلە، اۆتوردى – جۇمباق جاسىرۋشى، وقىرماندى – جۇمباق جاۋابىن شەشۋشى رەتىندە كورسەتەدى. جاۋاپ ءار وقىرماننىڭ ءتۇپساناسىندا بار.

كوركەم ءماتىننىڭ ميفولوگيالىق قۇ­رى­لىمىنا حح عاسىردىڭ سوڭىندا ورىس عالىمدارىنىڭ ۇلكەن شوعىرى نازار اۋداردى. كوپتەگەن تەوريالىق جۇمىستار جازىلدى. سولاردىڭ ىشىندە س.م.تەلەگيننىڭ ء«ميفسىز – ادەبي شى­عارماشىلىق بولمايدى...» دەگەن تۇ­جىرىمدامانى نەگىزگە الا­تىن  «ميف­تىك رومان» كونتسەپتسياسىن ەرەك­شە اتاپ وتۋ­گە بولادى.

ميفولوگيالىق وبرازدار كوركەم ما­تىندە اۆتوردىڭ سانالى جانە ساناسىز پايدالانۋى ارقىلى ءومىر سۇرەدى. وقىرمان بۇنداي ءماتىندى ۇلى جۇمباق، ءتۇرلى ما­دەني كەزەڭدەردى جالعاپ تۇرعان قۇپيا رەتىندە تانۋ كەرەك. كوركەم ءماتىننىڭ مي­فولوگيالىق نەگىزىنە ءۇڭىلۋ تۋىندىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن اشۋعا قىزمەت ەتەدى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «كۇشتەپ كومىپ تا­ستاعان» ەستەلىكتەر كومبەسى ارقىلى جال­پىعا ورتاق «ۇجىمدىق بەيسانالىققا» ءۇڭىلۋ – ماقالانىڭ نەگىزگى ماقساتىنان تۋىن­داپ وتىرعان مىندەتى.

 

ارحەتيپتىك سيۋجەت

زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ميفتەگى بار­­لىق سيۋجەتتەر بىرنەشە امبەباپ قۇ­رى­لىمدىق بولشەكتەردەن تۇراتىنى انىق­تالدى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ك.يۋنگ «ميفولوگيالىق موتيۆتەردىڭ ام­بە­باپ پاراللەليزمىن» تاپتى. ولاردىڭ ءتۇپ توركىنىندە ساناۋلى عانا جەلىلەر بار ەكەن­دىگىن ە.بلەيلەر دە ايتىپ كەتكەن. الەم­دەگى ميفتەردىڭ تابيعاتىن زەرتتەگەن اتاقتى انتروپولوگ، سالىستىر­مالى پسيحولوگيا سالاسىنىڭ وكى­لى دجوزەف كەمپبەلل «مىڭسيپاتتى قاھار­مان» كىتابىندا قا­ھار­ماننىڭ ساپارى جايلى ناقتى تۇجى­رىمدار ۇسىنعاندا وسىعان باسا نازار اۋدارادى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «باس» رومانىنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن دجو­زەف كەمپبەللدىڭ پريزماسىنان وتكىزۋدى ءجون كوردىك.

كەز كەلگەن سيۋجەتتىك جەلى كەزدەيسوق شەشىمدەرمەن وربىمەيدى. كەز كەلگەن وبراز توسىننان ويلاپ تابىلمايدى. ول مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ بەيسا­نالىق قاباتتان نەمەسە «ۇجىمدىق بەي­سا­نا­لىق قاباتتان» تامىر العان. «باس» رومانىنىڭ سيۋجەتتىك جە­لىسى ءبىر قارا­عان ادامعا قاراپايىم كورىن­گەنمەن، دج.كەمپبەللدىڭ پريزما­سىنا سالعاندا مۇل­دەم باسقا، كوزگە كو­رىنە بەرمەيتىن قۇپيا-سىرلارى، قابات-قاتپارلارى اشىلادى.

دج.كەمپبەلل – الەمدەگى بارلىق ميف­تەردىڭ، اڭىزداردىڭ، ەرتەگىلەردىڭ قۇرى­لىمىنا قاراپ، ولاردىڭ ورتاق ۇقساس­تىعىن جۇيەلەگەن بىرەگەي عالىم. سىرت سيپاتى، كيگەن كيىمدەرى ۇلتىنا، جەرگىلىكتى (گەوگرافيالىق) ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ءارتۇرلى بولعانمەن، تۇپنەگىزى ۇقساس ەكەن. عالىم وقيعانىڭ ارحەتيپتىك سيۋجەتى بار ەكەندىگىن، ول سيۋجەت تەك ءماتىندى دۇنيەگە اكە­لۋشى شىعارماشىل تۇلعاعا عانا ەمەس، ونى قابىلداپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ كەلە جاتقان بارلىق ادامزاتقا ورتاق سيۋجەت دەگەن تىڭ وي ايتادى.

ادامزاتقا ورتاق ارحەتيپتىك سيۋ­جەتتەگى وقيعانى «حابارشى» باستايدى. حابارشى باس قاھارماندى جاڭا كەڭىستىككە، بەلگىسىز جەرگە ساپارعا شا­قى­رادى. ول جاڭا كەڭىس­تىككە ءوتۋ ار­قىلى ءوز «مەنىن» جەڭەدى. ء«ولىپ – قايتا ءتىرىلۋ» ينيتسياتسياسىن وتكە­رەدى. بەل­گىسىز جەرگە ساپارعا شىققان قاھار­مان كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردان ءوتىپ، ۇل­كەن تاجىريبەمەن، سيقىرلى قۇ­رالمەن، ناعىز قاھارمان بولىپ ەلىنە ورا­لادى. دجوزەف كەمپبەللدىڭ ەڭبەگىن سارالاعان كريستوفەر ۆولگەر سيۋجەتتەگى وقي­عانىڭ امبەباپ قۇرىلىمدىق بولشەك­تەرىن كەلەسىدەگىدەي تارقاتقان: 1. قالىپتى كەڭىس­تىك; 2.ساياحاتقا (جولعا) شاقىرتۋ كە­لۋى; 3.شاقىرۋدى قابىلداماۋ; 4.«تالىم­­گەردى» كەزدەستىرۋ; 5.ءبىرىنشى تابال­دىرىق;
6.سىناقتان ءوتۋ، وداقتاستار مەن دۇشپان­دار; 7.قۇپيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ; 8.باستى سى­ناق; 9.سىيلىق; 10. كەيىن قاي­تۋ; 11.قاي­تا تۋ; 12.سىيقىرلى قۇرال­مەن كەرى ورالۋ.

اتالعان امبەباپ قۇرىلىمدىق بول­شەك­تەر بارلىق ميفتەردىڭ، ەرتەگىلەر­دىڭ، اڭىزداردىڭ، جىرلاردىڭ بويىندا بار. ولار مىڭداعان دالەلدەرمەن بەكى­تىلگەن. بۇل كلاسسيكالىق قۇرىلىم «باس» رومانىندا دا بۇزىلماي، ءباز قالپىندا كو­رىنىس تاپقان. قۇرىلىمنىڭ جالپىلاما سيپاتى ەمەس، دج.كەمپبەلل جازىپ كەتكەن ۇساق-تۇيەك ەرەكشەلىكتەر دە راحىمجان وتارباەۆتىڭ اتالمىش رو­مانىندا كوزىڭىزگە وتتاي باسىلادى. بۇل دەگەنىڭىز، قالامگەر «باس» رومانىن جاز­عاندا – ادامزاتتىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى تاجى­ريبەسى جيناقتالعان «ارحەتيپ سياساۋىتىنا» قالامۇشىن مالىپ وتىرىپ جازدى دەگەن ءسوز!

«باس» رومانىنىڭ باس قاھارمانى – نوەل جانە جاناما تۇردە ماحامبەتتىڭ باسى. ءبىز وسى ەكى وبرازدىڭ ساپارىن قۇرى­لىمدىق بولشەكتەرگە بولەمىز. 

قالىپتى كەڭىستىك (كۇندەلىكتى ءومىر). ­بۇل – قاھارماننىڭ جولعا شىق­قانعا دەيىن­گى ورتاسى. ادەتتە، قالىپتاسقان زاڭ­دىلىقتارى بار، بەيبىت، قايشىلىقسىز ورتا. بۇل كەڭىستىكتى پسيحولوگتار – «سا­نا­لىق قاباتتىڭ كورىنىسى» دەپ اتايدى. نوەلدىڭ ماسكەۋدە وقىعان كەزى، الما­تىدا جۇرگەن ۋاقىتى وسى «قالىپتى كەڭىس­تىك» تالاپتارىنا كەلەدى.

ساياحاتقا (ساپارعا) اتتانۋعا شا­قىر­تۋ كەلۋى. بەيمالىم كەڭىستىككە سا­پارعا ات­تانۋ كەزدەيسوق جوعالىپ-تابىلعان زاتتان، توسىن كەزدەسۋدەن، ەلەۋسىز ايتىلعان سەرتتەن باستالىپ كەتۋى مۇمكىن. ول «حابارشى» قىزمەتىن اتقارادى. مىسالى، «التىن ساقا» ەرتەگىسىندەگى «حابارشى» – سۋدا ءجۇزىپ جۇرگەن وكپە، ەرتوستىكتە ءبىر قاناتىن سابالاپ قاشا بەرگەن تارعاق، كەرقۇلا اتتى كەندەبايدا قوزى باققان بالا. «حابارشى» پروزادا دا مىندەتتى تۇردە كەزدەسەدى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «جارماق» رومانىنداعى جارىقتىڭ ءسو­نۋى، تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جى­مىڭدايدى» تۋىندىسىنداعى سينور پالەتەللي، ت.س.س. «باس» رومانىنداعى جاڭا وقيعانىڭ جارشىسى – ەسىك قورعانىنان تابىلعان توستاعان. توستاعاندا «مەن دە سەندەي بولعانمىن» دەگەن سىنا جازۋى بار. توستاعان قاھارماندى ۇلكەن ساپارعا شاقىرىپ تۇر. ول بۇل جۇمباقتى شەشۋى ءتيىس. سوندىقتان ۇلكەن ساپارعا اتتانۋى كەرەك. وعان ەندى كۇندەلىكتى تىرشىلىك، شەكتەۋلى قالىپ تارلىق ەتەدى. كەيىپكەر كەيدە ەرىكتى تۇردە، كەيدە ەرىكسىز رۋحاني تابالدىرىقتى اتتايدى. پسيحولوگتار بۇنى – «مەننىڭ ويانۋى» دەپ اتايدى.

جوعارىدا ايتقان تابالدىرىق – بەيسانالىق قاباتىنىڭ تابالدىرىعى. كەيىپكەر نوەلدىڭ ەسىك قورعانىن قازۋى – ونىڭ ءوز ساناسىنا ءۇڭىلۋىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. بۇل ەرتەگىلەردە، جىرلاردا كە­يىپ­­كەردىڭ جەردىڭ استىنا تۇسۋىمەن ۇن­دەسەدى. جەردىڭ استىنان شىققان كەيىپكەر سيقىرلى قۇرالمەن شىعادى. سيقىرلى قۇرال تىكەلەي ماعىنادا عانا ەمەس، ءبىلىم، اقىل، تاجىريبە بولۋى دا مۇمكىن.

شاقىرتۋدى قابىلداماۋ. كەيبىر سيۋجەتتەردە كەيىپكەر «حابارشىنىڭ بەل­گىسىن» قابىلدامايدى نەمەسە وعان كەيبىر وقيعالار بوگەت جاسايدى. رومانداعى توستاعان تابىلعاننان كەيىنگى قارداي بوراعان وسەكتەر، نوەلگە «ىقى­لاس پەن ىنتانىڭ سۋىپ سالا بەرۋى»، «ماما­نداردىڭ جاي جينالىسقا دا شاقىر­ماۋى»، «عىلىمي ورتادا سالەم الاتىن ادام قالماۋعا اينالۋى» – قالامگەردىڭ سانالى تۇردە قازاق قوعامىنداعى كو­رەالماۋشىلىق مىنەزىن تۇيرەگەنى بولعانمەن، بەيسانالىق تۇرعىدا «شا­قىرتۋدى قابىل الماۋ» قۇرىلىمدىق امبەباپ بولشەگىن پايدا­لان­عانى دەپ ءتۇسىندىم.

دج.كەمپبەللدىڭ تۇجىرىمى بويىن­شا حابارشى ءۇش رەت كەلەدى. بۇل الەم ميف­تەرىندەگى مىزعىماس زاڭدىلىق. باس رومانىنداعى ەكىنشى حابارشى – ىقاستىڭ كابينەتىندە كەزدەسكەن داۋرەن، ءۇشىنشى ءھام باستى حابارشى – ءالىمجان ساقتاەۆ اتتى كەيىپكەر.

«تالىمگەردى» كەزدەستىرۋ. كريستوفەر ۆوگلەر «تالىمگەر» جايلى: «اقىلشى تۇل­عاسى تۇستە، ميفتە، سونداي-اق كىتاپ­تار مەن فيلمدەردە ۇنەمى كورىنەتىن، ادەتتە، بۇل باس قاھارمانعا نەمەسە ونى ۇي­رەتۋشىگە كومەكتەسەتىن ۇنامدى كەيىپ­كەر» – دەپ انىق­تاما بەرەدى. «ولار­دىڭ قابىل الماۋ­عا بولمايتىن شاقىرۋعا بايلانىس­تى اتتاناتىن ەر­لىك ساپارىندا العاشقى بولىپ جولى­عاتىن جانە ساپارلاۋشىعا جولىندا قالايدا كەز بولاتىن ايداھاردىڭ مىزعىماس كۇشىنە قارسى قولداناتىن قۇرال ۇسىناتىن  قورعاۋشى-كەيىپكەر» ەكەنىن دجوزەف كەمپبەلل دە ءوز «مىڭ­سيپاتتى قاھارمان» ەڭبەگىندە اتاپ وت­كەن. جەبەۋشى، قورعاۋشى، كومەكتەسۋشى كەيىپ­كەردى ۆ.پروپپ «مورفولوگيا سكازكي» اتتى ايگىلى ەڭبەگىندە «سىيلىق بەرۋشى» (داريتەل) دەپ اتايدى. بۇل كەيىپكەردىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – جۇمباق شەشۋگە كومەكتەسۋ. ول كەيدە تىلسىم كۇشتىڭ يەسى رەتىندە دە سيپاتتالادى. «باس» رو­ما­نىندا ماحامبەتتىڭ باسى جاناما تۇر­عىدا «تالىمگەر» وبرازىن ءوز بويىنا سىيدىرعان. نوەل ارحيۆتەن تاپقان جازبانىڭ ءۇزىندىسىن عانا قولعا ءتۇسىرىپ، وقىپ شىعادى. ارعى جاعىنداعى وقيعا جۇمباق. كەيىپكەر تىعىرىققا تىرەلدى. سول ساتتەگى قالامگەردىڭ شەشىمىنە نازار اۋدارىڭىز: وقيعانىڭ جالعاسىن وزگەدەن ەمەس، وزىمنەن تىڭدا، – دەدى جاق سۇيەك ساق-ساق قوزعالىسقا ەنىپ.

بۇل – تىلسىمنان كومەككە كەلگەن «تا­لىم­گەردىڭ» انىق سيپاتى.

«تالىمگەر» تۇلعاسىنىڭ سيپاتىنا نوەلدىڭ ماسكەۋدەگى جەتەكشىسى گەرا­سيموۆ تا كەلەدى. ول رومان بويىندا ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولعان باس كەيىپكەرگە اقىلىن بەرىپ، كەلەسى ەسىكتەردىڭ اشىلۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار اپاچي دجەرونيمو كەيدە عايىپتان پايدا بولىپ، كەيدە تۇسىنە ەنىپ، باس كەيىپكەردىڭ جولىنا جارىق تۇسىرەدى.

ءبىرىنشى تابالدىرىق. ميفتەردە تابال­دىرىقتى اتتاعان قاھارمان قۇربان­دىققا بارادى. كوپ جاعدايدا اتا-اناسىن، تۋعان جەرىن، وتباسىن تاستاپ، الىس ساپارعا شىعادى. «باس» رومانىندا دا ماسكەۋدەگى وتباسىن قۇرباندىققا بەرىپ، نوەل جۇمباق شەشۋگە اتتانادى.

سىناقتان ءوتۋ، وداقتاستار مەن دۇش­­­پاندار قۇرىلىمدىق بولشەگىنە قا­بىر­دى قولمەن قازۋ، توبىلعى ساپتى قام­شىنى تابۋ جانە ماحامبەتتىڭ باسىن قازىپ الۋدى جاتقىزار ەدىم. باس كەيىپكەردىڭ وداقتاستارى: داۋرەن، ايىم، قۇراق، يسا، مۇحاس ابباسوۆيچ، يماش. نوەلگە تىكە­لەي قاستاندىق ويلاماسا دا، وقيعا بارىسىندا ءتۇرلى كەدەرگى، قاراما-قايشىلىق تۋ­دىرىپ وتىرعان دۇشپاندار ساناتىنا: ىقاس، قاشقاريا، قايىپ، ءدۇريا، قا­راۋىل، بايماحان سىندى كەيىپكەرلەردى اي­تۋعا بولادى.

قۇپيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ. ءبىر قا­راعان ادامعا ەسىك قورعانى، ما­حامبەتتىڭ قا­­­بىرى، مەكسيكاداعى قورعان – بۇلار قۇ­پيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ سيپاتىن تولىق اتقارىپ تۇرعانداي بولۋى مۇمكىن. مەن ءوز تاراپىمنان قالامگەردىڭ ما­حام­بەت پەن جاڭگىردىڭ، ماحامبەت پەن بايماعانبەتتىڭ ديالوگتارىن قۇپيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ قۇرىلىمدىق بولشەگى رەتىندە ۇسىنعىسى كەلگەن دەگەن بولجام ايتقىم كەلەدى. سەبەبى قۇپيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ دەگەنىمىز – جۇم­باقتىڭ اشىلۋىنا ءبىر تابان جا­قىنداۋ، جاۋاپ جا­سىرىنعان ۇڭگىرگە جا­قىن­داپ كەلگەنمەن، ونىڭ ناقتى نە ەكەنىن بىلمەۋ، بىلۋگە ىنتىق قىلۋ ەمەس پە؟

باستى سىناق. ماحامبەتتىڭ كەسكىن-كەل­بەتىن جاساپ شىققان نوەل كوپتەگەن رۋحاني وردالاردىڭ تابالدىرىعىن توز­دىرادى. ماسكەۋگە اتتاناردا باستى باي­ماحانعا، ىقاسقا قايىپ اپاراتىنى، ەشقايسىسىنىڭ قابىل الماۋى – باس تاعدى­رىنىڭ باستى سىناعى.

سىيلىق – باستىڭ داۋرەننىڭ قولى­نا ءتيۋى. اقىننىڭ اق ادال جاناشىرى داۋرەن – ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى ماحام­بەتتىڭ ءوزى. ول سىيلىقتى جەرتولەگە جاسى­رادى. جەرتولە – ەرتەگى، جىرلارداعى جەر استىنا ءتۇسۋ سيپاتىنداعى كەڭىستىك. قاھار­­مان جەردىڭ استىنان سيقىرلى قۇ­رال­مەن شىعادى. جەر استىنا ءتۇسۋى جەلىسى «بەيسانالىق قاباتقا»، ياعني ءوز-وزىڭە ءۇڭىلۋدىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە ايتى­لادى. بي­لىكتەگىلەردىڭ باستى تاپقان ادام­عا قو­ماقتى سىياقى تاعايىنداۋى دا «سىي­لىق» قۇرىلىمدىق بولىگىنە تامشىداي ءتيىپ تۇر.

كەيىن قايتۋ – بۇل بولىمگە مەك­سيكادان تابىلعان توستاعاننىڭ ەكىنشى سىڭارى، «مەن دە سەندەي بولعانمىن، سەن دە مەن­دەي بولاسىڭ» دەگەن ءسوز جانە ءتورت باس­تىڭ قايسى ماحامبەتتىڭ باسى ەكەندىگى انىق­تالۋى تيەسىلى.

قايتا تۋ. ء«ولىپ – قايتا ءتىرىلۋ» – ما­ڭىزدى ينيتسياتسيا. اتى ۇمتىلا باس­­تاعان ءباھادۇر باتىر ەلىمەن قايتا تابىستى. بىراق كەيىپكەر وزگەرگەن. ول ساپار­عا شىققانداعى سيپاتىنان مۇلدە بولەك. قاراۋسىز جاتقان بەيىتكە ورالعان سوڭ ونىڭ اتى اسقاقتاپ سالا بەردى. ەلدىڭ شەكسىز قۇرمەتىنە بولەنىپ، كۇن سونگەنشە وشپەستەي داڭققا يە بولدى. ول ءۇشىن بۇل ساپار – ۇلى ساپار.

سيقىرلى قۇرالمەن كەرى ورالۋ. سيقىرلى قۇرال – ەلدىڭ باتىردىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋى. ماحامبەتتىڭ ۇلت الدىنداعى ەكىنشى ءومىرى، قازاقپەن قايتا قاۋىشۋى رەتىندە كورىنىس تاپقان. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كەلگەندە، بۇل «مەنىڭ ءوزىن-ءوزى جەڭۋى» دەپ اتالادى.

بايقاعانىمىزداي، «باس» رومانىن­داعى قاھارماننىڭ ساپارى ارحايكالىق سيۋجەت­تەرمەن تىعىز قابىسىپ جاتىر. الەم ادە­بيەتىنىڭ كلاسسيكالىق شى­عارمالارىن بويىنا سىڭىرگەن جازۋشى بۇل قۇبىلىستى بەيسانالىق تۇرعىدا قالامىنا تيەك ەتكەن. ارحەتيپتىك تۇپ­ساناعا قاتىسى بار شى­عارما – تەك قا­ھارماننىڭ جاڭا كەڭىستىك تابال­­دىرىعىن اتتاپ، سيقىرلى قۇرالمەن ورا­­لۋى عانا ەمەس، ول – جازۋشىنىڭ سانا­لىق قاباتتان – بەيسانالىق الەمىنە ءۇڭى­لىپ، ءوز «مەنىن» جەڭۋى. ەندەشە، «باس» رو­­مانى – بايلىق پەن مانساپتان باسقانى ويلا­مايتىن قوعامنىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني قاھار­­ماندارىن قادىرلەمەۋى جايلى عانا ەمەس. قالامگەر ءوز ىشىندە بولىپ جاتقان قار­سىلىقتاردى، ياعني ءوز «مەنىن» جەڭىپ، ۇلت مۇددەسىنە رياسىز بەرىلگەن تۇلعاعا اينا­لۋىن بەي­سانالىق تۇرعىدا جازىپ شىققان.

 

الماز مىرزاحمەت،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار