ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتەتىن سەزد جۇمىسى ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. وسىلايشا 1996 جىلدان بەرى قازاقستاندا بارلىعى جەتى سەزد ۇيىمداستىرىلىپ, ماڭىزدى مىندەتتەر بويىنشا شەشىمدەر قابىلدانعان ەدى. بۇل ءداستۇر بيىل دا جالعاسىن تاۋىپ, سوتتاردى دامىتۋدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى. سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىن دامىتۋعا قاتىستى سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ, كەيبىر قىلمىس تۇرلەرىنە جازانى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VIII سەزى دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. بەينەكونفەرەنتسيا رەجىمىندە وتكەن جيىنعا ەلىمىزدىڭ بۇكىل وڭىرلەرىنىڭ سۋديالارى, سونداي-اق شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىستى.
پرەزيدەنت سويلەگەن سوزىندە سوت تورەلىگىنىڭ ءادىل جانە زاڭدى جۇزەگە اسىرىلۋىنا مەملەكەت تە, بۇكىل قوعام دا مۇددەلى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى پاندەميا كەزىندە ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى كۇردەلى سىناقتان وتكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كارانتينگە قاراماستان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا سوت پروتسەسى قاشىقتان جۇرگىزۋ فورماتىنا جەدەل كوشىرىلدى. بۇل ۇتىمدى ءارى وڭتايلى شارا بولدى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ جۇمىسىنداعى بىرقاتار كەمشىلىكتەرگە نازار اۋداردى. اسىرەسە بۇل ولقىلىقتار پاندەميا كەزىندە انىق بايقالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا باسا ءمان بەرىلگەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, سوت جۇيەسىندەگى ۇدەرىستەرگە, ەڭ الدىمەن, ازامات, كاسىپكەر, ينۆەستور مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ كاسىبيلىگىنە, سوت تورەلىگى مەن سوت ءىسىن باسقارۋدىڭ ساپاسىنا نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى جاڭا تاسىلدەرگە بەت بۇرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىرقاتار باسىمدىقتاردى ايقىندادى.
ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ءبىرىنشى مىندەت رەتىندە اتاپ كورسەتتى.
– سۋديالار كورپۋسى وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا وسى ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. سۋديالارىمىز ادام قۇقىقتارىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن باستى نازاردا ۇستاۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ سۋديالارى كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن ۇدايى ارتتىرىپ, جۇمىس تاسىلدەرىن جەتىلدىرىپ, قالىپتاسقان ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتىپ وتىرۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن سوت سالاسىنداعى وزەكتى حالىقارالىق ۇدەرىستەردى ەسكەرىپ, سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت.
سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى – ەكىنشى ماڭىزدى باسىمدىق. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءادىل سوت تورەلىگى جانە ازاماتتاردىڭ سوت بيلىگىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ مىندەتتى شارت بولۋ كەرەك.
– وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار سۋديالاردى ءالى دە بولسا, سوتتار مەن سوت القالارىنىڭ توراعالارىنا تاۋەلدى دەپ سانايدى. بۇل – ءتيىمسىز تاجىريبە. بۇدان قۇتىلۋ قاجەت. سۋديالاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاۋەلدىلىگى – تۇيتكىلدى ماسەلە. سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى ەشكىمدە كۇمان بولماۋعا ءتيىس. ازاماتتار, كاسىپكەرلەر جانە ينۆەستورلار قازاقستاندىق سۋديالاردىڭ بەيتاراپ ءارى ءادىل شەشىم شىعاراتىنىنا سەنىمدى بولۋى ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت سۋديالارعا باق جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر تاراپىنان قىسىم جاسالاتىن جاعدايلاردىڭ دا كەزدەسەتىنىنە نازار اۋداردى.
– تەرگەۋ ءالى جالعاسىپ جاتاتىن, ءىستىڭ سوتقا بەرىلمەگەن كەزدەرى بولادى. ال كەيبىر جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەر جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, سوت شەشىمىن الدىن الا بولجاي باستايدى. باق-تىڭ جاريالىلىعى, اشىقتىعى سوتقا قىسىم جاساۋ قۇرالى رەتىندە مۇلدە پايدالانىلماۋى ءتيىس. ادىلدىك سوت زالىندا جانە سوت پروتسەسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا عانا ورناۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى كاسىبي سۋديالار كورپۋسى بارشا سوت رەفورمالارىنىڭ شەشۋشى فاكتورى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى جىلدارى سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ كۇشەيگەنىن, ىرىكتەۋدىڭ زاماناۋي قۇرالدارى ەنگىزىلگەنىن ايتتى. بۇل مىقتى زاڭگەرلەرگە, بەلگىلى عالىمدار مەن كاسىبي قۇقىقتانۋشىلارعا سوت جۇمىسىنداعى تاجىريبەسى بولماسا دا, سۋديا بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆتىڭ زور ەڭبەك سىڭىرگەنىنە توقتالدى.
– سۋديالاردىڭ بەدەلى ءمىنسىز, ال كانديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسى ايقىن جانە اشىق بولۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارى بولاتىنى سونشالىق, وتكەن ومىرىندەگى بولماشى ءبىر تەرىس ارەكەتى لاۋازىمعا تاعايىندالماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەنى قازاقستاندا دا قولدانعان ءجون دەپ سانايمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سوت ۇدەرىستەرىن وڭتايلاندىرۋ جانە داۋ-دامايلاردى شەشۋ بارىسىندا بىتىمگەرشىلىك تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. وسى ماسەلەنىڭ ماڭىزى سوت ۇدەرىسىندە بيۋروكراتيانىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە, سوت ىسىندەگى رەسىمدەردى شەكتەن تىس رەگلامەنتتەۋ پروتسەستەردىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا الىپ كەلەدى جانە قوعام تاراپىنان ءادىل سىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوت ءىسىن وڭتايلاندىرىپ, كەرەكسىز راسىمدەر مەن رەگلامەنتتەردى الىپ تاستاۋ قاجەت.
– سوت پروتسەسى تۇسىنىكتى جانە ىڭعايلى بولۋى ءتيىس. ازاماتتار راسىمدەردەگى ءتۇرلى ايلا-شارعىلاردى شەشۋگە مىندەتتى ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, اتالعان بارشا مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋ ارقىلى سوت جۇيەسىندەگى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن جانە ازاماتتاردىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
سەز جۇمىسىنىڭ بارىسىندا جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆ زاڭ جوبالارىنىڭ ازىرلەنگەنى, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ىسكە اسىرىلعان جەدەل شارالاردى, جاڭا سۋديالاردى ىرىكتەۋ جانە قىزمەتتەگى سۋديالاردى باعالاۋ, سوتتاردىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنىڭ جاڭا فورماتى جانە ولاردى ءتۇسىندىرۋ, پاندەميا كەزىندەگى فرونت-كەڭسەلەر مەن سوتتاردىڭ جۇمىسى جونىندە ايتتى.
– بيىلعى باسقوسۋدىڭ ەكى ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىنشىسى, پاندەمياعا بايلانىستى سوتتار دا جاڭا جۇمىس تاسىلىنە كوشتى. باستى مىندەت – حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ. پروتسەستەرىمىزدىڭ 95%-ى قاشىقتان وتۋدە. كۇنىنە 4,5 مىڭعا جۋىق ونلاين-پروتسەسس وتەدى. ەكىنشى ەرەكشەلىك, جيىنىمىزعا رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان سوتتارىنىڭ باسشىلارى, گەرمانيا, ەستونيا, احقو, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ سۋديالارى, ەلشىلەر, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىر. دەمەك, ءبىزدىڭ سەزىمىز حالىقارالىق مارتەبەگە يە دەگەن ءسوز. «50 جىلدا ەل جاڭا» دەمەكشى, قوعام تەز وزگەرۋدە. سوت تا زامانعا قاراي وزگەرۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز, – دەدى ج.اسانوۆ.
ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءار ەلدىڭ سوتىندا ءۇش تۇيتكىلدى ماسەلە بار. ءبىرىنشى ماڭىزدى ماسەلە – جاڭا سۋديا رەتىندە كىمدى ىرىكتەپ العان دۇرىس؟ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردى قالاي ىنتالاندىرىپ, قىزمەتىن قالاي باعالاعان ءجون؟ ەكىنشى ماسەلە – ولاردىڭ شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ ساپاسى. ءۇشىنشى ماسەلە – ينفراقۇرىلىم. سوتتارداعى ىڭعايلى سەرۆيس.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا ونداعان جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپتى: «تۇنگى سوتتار», «وتباسىلىق سوتتار», «تاتۋلاستىرۋشى سۋديالار», «تاتۋلاستىرۋ ورتالىقتارى», «سوتتارداعى فرونت-كەڭسەلەر» جانە تاعى باسقالار. سوعان قاراماستان تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەتىن پروبلەمالار ءالى دە بار. ولاردى شەشۋ ءۇشىن قۇقىقتىق سالانى وزگەرتۋ كەرەك. ناتيجەسىندە, 30 زاڭ جوباسى قولعا الىنىپ, 17-ءسى قولدانىسقا ەنگىزىلىپ ۇلگەرگەن ەكەن.
وسى زاڭدار نەنى وزگەرتتى؟ جاڭا سۋديا ەتىپ كىمدى جانە قالاي تاڭداۋ ماسەلەسى الدىڭعى ورىنعا شىقتى. جوعارعى سوت كەڭەسىمەن بىرلەسىپ تاڭداۋ تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپتى. الەمدىك كومپانيالاردىڭ HR قۇرالدارى ەنگىزىلدى. ونىڭ ءوز ناتيجەسى دە بار. ەگەر بۇرىن ءتورت كانديداتتىڭ بىرەۋى سۋديا بولسا, قازىر جيىرما كانديداتتىڭ بىرەۋى عانا سۋديا بولادى. السىزدەرگە توسقاۋىل قويىلدى. سوعان بايلانىستى ەلىمىزدە 14% بوس جۇمىس ورىندارى بار كورىنەدى. بىراق ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەزدەيسوق كادرلارعا قاراعاندا وسى دۇرىس.
ەندى سوت شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنىڭ ساپاسىنا توقتالايىق. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە سوت شەشىمدەرىنىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلدى. العاش رەت بارلىق قىلمىستىق, اكىمشىلىك ىستەر ساناتى بويىنشا ەكى تىلدە ۇلگىلەر جيناعى جارىق كوردى. ەكىنشىدەن, سۋديالار شەشىمدەردى, ۇكىمدەردى جاريالاعاننان كەيىن بىردەن نەگە ءدال وسىنداي شەشىم قابىلداعانىن پروتسەسس قاتىسۋشىلارىنا تۇسىندىرەدى. ناتيجەسىندە, جوعارى تۇرعان سوتتاردىڭ شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرىنە كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار 30%-عا قىسقارىپتى.
ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىنە كەلەيىك. بۇگىندە ەلىمىزدەگى 230 سوتتا فرونت-كەڭسەلەر اشىلىپتى. بىرىڭعاي جۇمىس رەتى بەلگىلەنگەن. سوت عيماراتىنا كىرە بەرىستە كەڭەسشى وتىرادى. ادۆوكاتتار, مەدياتورلار, نوتاريۋستار ءۇشىن ارنايى كابينەتتەر بار. توتەنشە جاعدايدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ سوت قىزمەتى قاشىقتان باسقارۋ رەجىمىنە كوشىرىلدى. كوپتەگەن ەلدەردەگىدەي سوت جۇمىسى توقتاپ قالعان جوق. ەگەر, توتەنشە جاعدايعا دەيىن ەلىمىزدە كۇنىنە 150 ونلاين-پروتسەسس بولعان بولسا, قازىر كۇن سايىن 4,5 مىڭعا جۋىق پروتسەسس وتەدى. ياعني, 30 ەسە كوپ. ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىزمەتتى كوپتەگەن ادامدار الدەقايدا ىڭعايلى ءارى شىعىنى از دەپ باعالاپ وتىر.
جوعارعى سوت توراعاسى ەرەكشە نازار اۋدارعان ءتورتىنشى ماسەلە – ايىپتاۋشىلىق كوزقاراسقا قاتىستى بولدى. سوڭعى 3 جىلدا ەلىمىزدە اقتايتىن ۇكىمدەر كوبەيىپ وتىر. ال ەندى اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ناتيجە 12 ەسە ارتىپتى. بۇرىن اۋىر قىلمىستار بويىنشا جىلىنا 15 ادام اقتالعان بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 180-نەن اسقان ەكەن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاتىستى شاعىمدار 2 ەسە كوپ قاناعاتتاندىرىلۋدا. ولار دا ءوز كەزەگىندە جۇمىستى جەتە جۇرگىزبەسە, ايىپتالۋشىنى سوتتىڭ اقتاپ الاتىنىن تۇسىنە باستادى.
– ارينە, ايىپتاۋدان تولىعىمەن ارىلدىق دەپ ايتۋعا بولمايدى. جۇيەلى تۇردە قاراۋ كەرەك. ياعني, سوتقا دەيىنگى شارالاردى دا قاراستىرۋ قاجەت. جەدەلدەتۋگە بولاتىن ءبىر نارسە بار. قازىر سوتقا بارلىق قىلمىستىق ىستەر بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ساراپتامالار دا, اكتىلەر دە سوتقا ۇسىنىلادى. ولاردى پروكۋرورلار, تەرگەۋشىلەر جاسايدى. وسىنى وقىعان كەزدە سۋديا سانالى تۇردە ايىپتالۋشىنى قىلمىسكەر دەپ ويلايدى. وسىنداي پىكىر تۇيەدى. قورعاۋشىنىڭ ايتقانىنا ءوزىنىڭ ساناسىندا قالىپتاسىپ قالعان پاراديگما ارقىلى قارايدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سوتقا ايىپتاۋ اكتىسى مەن قورعاۋ اكتىسى عانا ۇسىنىلۋى كەرەك. سول ارقىلى ءبىز سۋديانىڭ ساناسىندا الدىن-الا پىكىر قالىپتاسۋىنا قارسى جۇمىس ىستەيمىز. پروكۋرور دا, ادۆوكات تا ءوز دالەلدەرىن شامالاپ, از-ازدان ۇسىنسىن, – دەدى ج.اسانوۆ.
جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – باسەكەلەستىك ءۇردىسى. سوتتالۋشىنىڭ كىناسى تەك وسىلاي دالەلدەنۋى كەرەك. كوپتەگەن دامىعان جۇيەلەر تالاي ۋاقىتتان بەرى وسى مودەلدى قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, يتاليا بۇل ۇردىسكە 1989 جىلى كوشىپتى. كەيىن وسى قادامعا بالتىق تەڭىزىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان ەلدەر دە بارعان كورىنەدى. مۇنداي شەشىم ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن دامىتۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
ج.اسانوۆتىڭ بايانداماسىنان كەيىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى شال اقىن اتىنداعى اۋداندىق سوت توراعاسى تاتيانا كۋرىنوۆا ءسوز الدى.
– سوتتار بىرەۋگە تىم قاتال, ال بىرەۋگە تىم جۇمساق جازا قولدانادى دەگەن پىكىر بار. ەڭ الدىمەن, زاڭدا ءاربىر قىلمىس ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جازا قاراستىرىلعان. قىلمىستىق كودەكستە قاتاڭ نەگىز بار, سوندىقتان ءبىز ونىڭ شەڭبەرىنەن شىعۋعا قۇقىمىز جوق. ماسەلەن, جول اپاتى ورىن الىپ, وندا 5 ادام قايتىس بولدى دەلىك. ەڭ جوعارعى سانكتسيا – 10 جىل. بىراق جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار بولعان كەزدە قىلمىستىق كودەكس زاڭ بۇزۋشىنى ەڭ كوپ دەگەندە 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا رۇقسات بەرەدى. تاعى دا ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ەرىكتى جىنىستىق قاتىناس بولدى دەپ قارايىق. ەر ادام 33 جاستا, قىز بالا 14-تە بولدى دەيىك. سوت بىردەن كوپ جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارۋعا قۇقىعى جوق. نەلىكتەن؟ سەبەبى قىلمىستىق كودەكستە بۇل ءۇشىن جەڭىلىرەك جازا – باس بوستاندىعىن شەكتەۋ قاراستىرىلعان, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جايتتاردى جانە ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەي الەۋمەتتىك جەلىلەردە دۇربەلەڭ تۋىنداپ جاتادى ەكەن. جەلى قولدانۋشىلارى سۋديانى پارا الدى جانە جەڭىل جازا تاعايىندادى دەپ اشىق تۇردە ايىپتايدى.
– ءبىز تەك قىلمىستىق كودەكستە كوزدەلگەن جازانى قولدانامىز. ارتىق جازا قولدانۋعا نەمەسە ونى جەڭىلدەتۋگە قۇقىمىز جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ادام ساۋداسى جانە براكونەرلىك ءۇشىن سانكتسيالار كۇشەيتىلدى. قالىپتاسقان تۇسىنىك-تانىمىمىز جۇمساق جازا قولدانۋعا جول بەرمەيتىن بىرقاتار باسقا دا قىلمىستار بار. ماسەلەن, بالالاردى ازاپتاعانى, ولاردى قاۋىپكە قالدىرعانى, كامەلەتكە تولماعاندارمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەنى ءۇشىن سانكتسيانى كۇشەيتۋ كەرەك. زاڭ وزگەرسە وسىنداي ىستەر بويىنشا سوت تاجىريبەسى دە وزگەرەدى, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.
بايانداماشى كوتەرگەن كەلەسى ماسەلە سوت ورگاندارىنىڭ زاڭعا, قۇقىققا سۇيەنىپ جۇرگىزگەن ىستەرىن ماسقارالاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى فورۋمعا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 110 مەملەكەتىنەن سۋديالار كەلىپتى. ولار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى كەلەڭسىزدىكتەر سوتقا تىكەلەي قىسىم ەكەنىن مويىنداپتى. بۇل ماسەلە بۇگىندە بارلىق ەلدەردىڭ سوتىنا ورتاق بولىپ وتىر.
– بىزدە دە وسىنداي تەندەنتسيا بار. ءتىپتى كەي جاعدايدا تىكەلەي قورلاۋعا دەيىن جەتەدى. پەدوفيليا, زورلاۋ, سىبايلاس جەمقورلىق سىندى اۋىر تاقىرىپتار بويىنشا پوليتسەيلەر, پروكۋرورلار, سۋديالار تۋرالى «جالعان» اقپارات تارايدى. ارينە, مەن سىندارلى سىن تۋرالى ايتىپ تۇرعان جوقپىن. سۋدياعا دا دۇربەلەڭنىڭ جەتەگىندە كەتۋىنە بولمايدى. ول بەيتاراپ شەشىم قابىلداۋعا مىندەتتى. سولاي بولا تۇرا ءبارىبىر ءبىر ادام نارازى بولادى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز وسىنداي. الايدا سۋديالاردىڭ دا مىنەزى بولادى. وعان قوعامداعى جاساندى جانە قاساقانا جاسالاتىن پىكىرلەرگە قارسى شىعۋ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە قيىن. قوعامدىق پىكىرگە سايكەس كەلمەيتىن زاڭدى شەشىم قابىلداۋ قاشان دا وڭايعا سوقپايدى, – دەدى ت.كۋرىنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلى سوتتاردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى جانداندىرىلىپتى. بايلانىس ورتالىعى تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ تۇر. سۋديالار رەزونانستى پروتسەستەرىنەن كەيىن ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن وتكىزەدى. سونىمەن قاتار سۋديالار جۇيەلى پروبلەمالار بويىنشا الەۋمەتتىك جەلىلەردە پىكىرتالاستار جۇرگىزەدى. تۇرعىندارمەن جاندى, كۇندەلىكتى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. سوعان قاراماستان, الەۋمەتتىك جەلىلەردە سۋديالارعا جالا جابۋ, قورلاۋ وقيعالارى جازاسىز قالىپ كەلەدى. سوندىقتان, سەزد شەشىمى كەزىندە وسىعان ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولدى.
بۇدان سوڭ مىنبەرگە الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ءبىرجان كارىبجانوۆ كوتەرىلدى.
– وسى 9 ايدا كاسساتسيادا 15 مىڭ ءىس قارالدى. ءبارى كۇردەلى. ال اپەللياتسيادا – 37 مىڭ ءىس. اپەللياتسيانىڭ ءار سۋدياسى ەكى كۇندە ءبىر ءىستىڭ تاعدىرىن شەشتى. كۇن سايىن جارتى ءىس. بۇل كوپ پە, از با؟ جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ جۇكتەمەسى اپەللياتسياعا قاراعاندا ءۇش ەسە كوپ. مويىنداۋىمىز كەرەك, اپەللياتسياعا قوعامنىڭ سەنىمى ءالى دە از. زاڭدى شەشىم قابىلداساق تا, تاراپتاردى كوندىرىپ, سەندىرە المايمىز. سونىڭ سالدارىنان جۇرتشىلىق ادىلدىكتى جوعارعى سوتتان ىزدەيدى, – دەدى ب.كارىبجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اۋداندىق سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايتارلىقتاي كۇشەيدى. ەندى وسىنداي تالاپتى اپەللياتسياعا قوياتىن كەز كەلدى. سەبەبى جۇمىس جاقسارماي, سوت جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى قيىن. ءبىر جاعىنان, جۇكتەمەگە بايلانىستى كاسساتسيا ءوز مىندەتىن تولىق اتقارا الماۋدا. ماسەلەن, بىرىڭعاي پراكتيكانى قالىپتاستىرۋ, نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداۋ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ.
– كەلەسى ماسەلە سوت عيماراتتارىنىڭ جارتىسىنان كوبى ەسكى ءارى تار. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى – 80-ءشى جىلدارى سالىنعان. ول كەزدە سوتقا بۇگىنگىدەي سۇرانىس بولعان جوق. ءبارى مەملەكەت مەنشىگىندە بولعان سوڭ, داۋلار دا جوقتىڭ قاسى ەدى. قازىر بۇل عيماراتتار زامان تالابىنا ساي ەمەس. مەنىڭشە, نۇر-سۇلتاننىڭ 4 اۋدانىندا 4 قىلمىستىق جانە 4 ازاماتتىق سوت بار. الماتى مەن باسقا قالالاردا دا سولاي. سولاردى ءبىر جەرگە بىرىكتىرسەك, ۇتارىمىز كوپ. بۇرىن گەوگرافيالىق الشاقتىق پروبلەما بولاتىن. قازىر – تسيفرلاندىرۋ زامانى. پروتسەسكە ۇيدە وتىرىپ-اق, ونلاين رەجىمدە قاتىسۋعا بولادى. بۇلاي ەتكەن جاعدايدا, بىرىنشىدەن, شاعىن عيماراتتاردى بوساتىپ, مەملەكەت قاجەتىنە بەرەمىز. ەكىنشىدەن, ءار عيماراتتى كۇتىپ-ۇستاۋعا كەتەتىن شىعىن مەن قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن قارجى دا ۇنەمدەلەدى. وسىلايشا, كوپ قارجى جۇمساماي-اق, سوتقا كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي جاساۋعا ابدەن بولادى, – دەدى ب.كارىبجانوۆ.
سەزد جۇمىسىنىڭ ماڭىزىن ەرەكشەلەگەن ەندىگى ماسەلە – وعان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋى دەۋگە بولادى. ونداي ساراپشىلاردىڭ قاتارىندا قازاقستاندا جانە وزبەكستانداعى GIZ وكىلدىكتەرىنىڭ باسشىسى, گەرمانيانىڭ بەرلين قالاسىنداعى اكىمشىلىك سوتتىڭ سۋدياسى يورگ پۋدەلكا بولدى.
– گەرمانيا مەن قازاقستان تالاي جىلداردان بەرى كوپتەگەن سالالاردا سەرىكتەس بولىپ كەلەدى. سودان بىلەتىنىمدەي, قازاقستاننىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسى جوسپارلى تۇردە دامۋ ۇستىندە. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكستى قابىلداۋ 2010 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ سانالادى. بۇل قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭدى بىلدىرەدى. وسى زاڭنامالىق اكت قۇقىقتىق ايقىندىلىق پەن تۇراقتىلىق ءۇشىن تۇبەگەيلى ماڭىزدى. ويتكەنى ول سايكەستىك پەن سەنىم قۇقىعىن قورعاۋ سياقتى نەگىزگى قاعيداتتاردى العاش رەت زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتتى. قپك-ءنىڭ قابىلدانۋى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن وقشاۋلاۋدىڭ اياقتالعانىن, اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتۋدى ايعاقتايدى, – دەدى ي.پۋدەلكا.
ونىڭ ايتۋىنشا, سول ارقىلى ءبىز قازاقستاندىق اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. جاڭا زاڭدا سوتتىڭ بەلسەندى ءرولىنىڭ قاعيداتى, اكىمشىلىك تالاپتاردىڭ ءار الۋان تۇرلەرى, دالەلدەۋ بويىنشا مىندەتتەردى ءبولۋ ەرەجەلەرى ايقىندالدى.
– ازاماتقا مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناستا ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتىك قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋعا, ال سوتقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىلىعىنا تولىق سوت باقىلاۋىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باسقا دا ءىس جۇرگىزۋ تەتىكتەرى كورىنىس تاپقانى قۋانتادى. جاڭا اكىمشىلىك سوتتار سوت پراكتيكاسىنىڭ پىسىقتالۋىنىڭ ناتيجەسىندە قۇقىق پەن زاڭنىڭ «قاراۋىلىنا» اينالادى جانە قازاقستاننىڭ ودان ءارى قۇقىقتىق دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسادى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى, – دەدى ي.پۋدەلكا.
«بەيكەر ماكەنزي» كومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ باسشىسى كۋرتيس ماستەرس تە اتالعان سەزد جۇمىسىنا قاتىسىپ, ءوز ويىن ورتاعا سالدى.
– نۇر-سۇلتانداعى جوعارعى سوت عيماراتىنا كىرەبەرىس الدىندا ەجەلگى ريم ميفولوگياسىنان شىققان ادىلەت قۇدايىنىڭ ادەمى ءمۇسىنى – حالىقارالىق سوت تورەلىگىنىڭ نىشانى ورنالاسقان. ادىلەت قۇدايىنىڭ كوزدەرى داكەمەن تاڭىلعان. بۇل بەيتاراپتىلىقتى – سوت تورەلىگى باسەكەلەس تاراپتاردىڭ بيلىگىنە, بايلىعىنا جانە باسقا مارتەبەسىنە قاراماستان ادىلەتتىلىكتى ۇستانۋى كەرەك دەگەن يدەالدى بىلدىرەدى. ادىلەت قۇدايى دالەلدەمەلەردى بەزبەندەۋدى بىلدىرەتىن ادىلەتتىلىك تارازىسىن ۇستاپ تۇر. تارازى تۇعىرىنىڭ بولماۋى دالەلدەمەلەردىڭ ءوز جونىمەن قارالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايعاقتايدى. ەكىنشى قولىمەن قۇداي قىلىشتى قىسا ۇستاپ تۇر. بۇل ادىلەتتىلىك شەشىمى تەز تابىلۋعا ءتيىس ءارى تۇپكىلىكتى بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى, – دەدى ك.ماستەرس.
ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ادىلەتتىلىك نىشانىنىڭ وسى ءمۇسىنى قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ عيماراتىنا كىرەتىن بارلىق ادامدار ءۇشىن ەلدە سوت تورەلىگىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى قولدانىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالۋ بولىپ سانالادى. قازاقستاندىق سوت تورەلىگىندە بولەك ۇعىم جوق. سوت تورەلىگىنە قۇقىق – كەز كەلگەن ەلدىڭ ازاماتتارىنا تەڭ دارەجەدە قولدانىلاتىن ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعى.
– سوت تورەلىگىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنىڭ وسى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2015 جىلعى مامىردا جاريالاعان «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كونسۋلتاتسيالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن جوعارعى سوتتىڭ مۇشەلەرىنە حالىقارالىق ساراپشىلار كەڭەسىن قۇرۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. جوعارعى سوتتىڭ جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەس دەپ اتالاتىن وسى كەڭەسكە گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى, اقش, بالتىق ەلدەرىنىڭ, رەسەيدىڭ, دۋبايدىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ جانە ءتىپتى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى سوتىنىڭ ساراپشىلارى كىرەدى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى قازاقستاندىق قۇقىقتانۋشى عالىمدار مەن سۋديالار دا ەنىپ وتىر, – دەدى ك.ماستەرس.
ونىڭ ايتۋىنشا,حالىقارالىق كەڭەس سوت بولىپ سانالمايدى جانە ناقتى سوت ىستەرىن قارامايدى. كەرىسىنشە, حالىقارالىق كەڭەس جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى جاقىپ اسانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تۋىندايتىن داۋلى ماسەلەلەرگە قاتىستى حالىقارالىق تاجىريبەمەن جانە كوزقاراستارمەن ءبولىسۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە وتىرىستار وتكىزىپ تۇرادى.
– كەيدە وسى ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى وتە كەڭ بولادى. مىسالى, مامانداندىرىلعان سوتتاردى قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار ما, اكىمشىلىك سوتتاردىڭ ءرولى قانداي, سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن قالاي باعالاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەدى. كەيدە قاراستىرىلعان ماسەلەلەر, مىسالى, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ۇكىم شىعارۋعا نەمەسە مەملەكەتتىك باج مولشەرىن انىقتاۋ تۋرالى شەشىمدەرگە اسەر ەتەدى. وسىنداي ماسەلەلەر بويىنشا كەڭەستىڭ شەتەلدىك مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارىن الىپ ءارى تالقىلاي وتىرىپ, توراعا ج.اسانوۆ جانە كەڭەستىڭ قازاقستاندىق مۇشەلەرى وسىنداي ماسەلەلەردى بارىنشا ۇتىمدى شەشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداي الادى, – دەدى ك.ماستەرس.
وسىلايشا, 400-گە جۋىق دەلەگات پەن مەيمان قاتىسىپ, ونلاين رەجىمدە وتكەن فورۋم بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى سوت-قۇقىق جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ يدەولوگەماسىن ايقىنداپ, سۋديالار كورپۋسىنىڭ تاياۋ كەزەڭدەگى باسىم مىندەتتەرىن بەلگىلەدى. سونىمەن قاتار, سەزدىڭ ەكىنشى بولىمىندە سۋديالار وداعى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ساكەن ابدوللا بىرلەستىك جۇمىسى تۋرالى باياندادى. فورۋم دەلەگاتتارى تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەبىن تىڭداپ, سۋديالار وداعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ جاڭا قۇرامىن سايلادى. جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا سەزد قاۋلىسى قابىلداندى.
