قان قاقساتقان قارجى پيراميداسى

سالىمىڭدى ەكى-ءۇش ەسە ءوسىرىپ قايتاراتىن ۇيىمدار بارىن ەستى­گەندە «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق؟!» دەۋشى ەدىك. سوعان قاراماستان ارباۋعا كونىپ, ال­داۋ­عا سەنەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. وسى ماسەلە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نازارىنان دا تىس قالعان جوق. جىل باسىندا پرەزيدەنت قۇقىق قورعاۋ قۇ­رى­لىم­دارى مەن قارجى نارىعىن قاداعالايتىن جانە مونيتورينگ جاسايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىمەن وتكىز­گەن كەڭەستە ەل ازاماتتارىنا ايتارلىقتاي ماتەريالدىق شى­عىن كەلتىرگەن قارجى-نەسيە ۇيىم­­دارىنىڭ زاڭسىز قىزمەتىنە توس­قاۋىل قويۋعا بايلانىستى ماسەلەنى قاراستىرعان بولاتىن. قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامدا نارازىلىق تۋدىرعان جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرۋدى, ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­لۋى­نا جول بەرمەۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى جانە كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋدى تاپسىرعان ەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى بولاشاقتا مۇنداي جاعدايعا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن جانە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىز­دى­لى­عىن اتاپ ءوتتى.

«قارجى پيراميداسىن قۇ­رۋ­مەن بايلانىستى قىلمىستار ارقاشان ۇلكەن قوعامدىق رەزونانس تۋدىرادى. سوندىقتان ىشكى ىستەر ورگاندارى ءۇشىن وسى زاڭ بۇزۋشىلىققا قارسى ارە­كەت ەتۋ باستى باعىت بولىپ سانا­لادى. وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى قۇ­قىق قورعاۋشىلار قارجى پيراميداسىن قۇرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە قا­تىس­تى 217 قىلمىستىق ىسكە تەرگەۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ىشىندە, 116 ءىس سوتقا جىبەرىلدى. وسى كۇنى بارلىعى 79 كۇدىكتى قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلۋدا. بۇگىندە ىشكى ىستەر ور­گان­دارىنىڭ تەرگەۋ دەپار­تا­مەنتى ءتۇرلى قارجىلىق پيرا­ميدالارعا قاتىستى 13 قىلمىس­تىق ءىستى تەرگەپ جاتىر», دەيدى ىشكى ىستەر مي­نيس­ترلىگى تەرگەۋ دەپار­تا­مەن­تى­نىڭ باسشىسى سانجار ءادىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, «گارانت-24» جشس, ء«تيىمدى زايم», «ESTATE لومبارد» ۇيىمدارىنا قاتىستى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جاپا شەك­كەندەردەن 17 مىڭنان اس­تام ارىز كەلىپ ءتۇسىپتى. اتالعان ۇيىمدار كەلتىرگەن ماتەريالدىق شىعىننىڭ كولەمى 22 ملرد تەڭگەدەن اسادى. قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى وسى ۇيىمداردىڭ باسشى­لارىنا قاتىستى 32 قىل­مىس­تىق ءىس تىرك­ەپ وتىر. سونىمەن قاتار 51 كۇدىكتى قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋدا. بۇدان بولەك, 7 كۇدىكتىگە قا­تىستى ىزدەۋ جاريا­­لانىپتى. «قارجى پيراميداسىنا قاتىستى بۇل قىلمىستىق ءىستى تەر­گەۋ كە­زىن­­دە قىلمىسكەرلەردى قۇ­رىق­­تاۋدىڭ تەڭ­دەس­سىز تاسىلدەرى قولدانىلعانىن العا تارتقىم كەلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە, قىل­مىس­كەرلەردى قازاقستان اۋما­عى­نان تىس جەرلەردە دە قولعا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, مولدوۆا, رەسەي, قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ ارنايى بورتىمەن 3 كۇدىكتى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. بۇگىندە اتالعان كۇدىك­تى­لەرگە قاتىستى تەرگەۋ امال­دارى جۇرگىزىلۋدە», دەپ وتىر س.ءادىلوۆ.

س.ءادىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇدىكتىلەردەن 70 ملن تەڭدەگەن استام قولما-قول اقشا تاركى­لە­نىپ­تى. سونىمەن قاتار تەرگەۋ امالدارى بارىسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەدەل-تەرگەۋ توبى كۇدىكتىلەردىڭ جالپى قۇنى 2 ملرد تەڭدەگەن اساتىن م ۇلى­گىن انىقتاپ, تاركىلەگەن كورىنەدى. بۇل م ۇلىكتەر سوت شەشىمىنە ساي­كەس الاياق­تار­دىڭ كەسىرىنەن زار­داپ شەككەندەرگە قايتارىلۋى مۇمكىن. «قىلمىستىق ىستەر­دى تەرگەۋ تاجىريبەلەرى قارجى پيراميدالارى – تەز بايىپ كەتكىسى كەلەتىن وتانداستارىمىزدىڭ كوزسىز سەنىمدىلىگىنىڭ جانە سالىم­نىڭ جوعارى تابىس اكەلە­تى­نىنە كەپىلدىك بەرەتىن تارتىمدى جارنامالاردان باس تارتا المايتىندىعىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايعاقتاپ وتىر. ءبىز وتان­داس­تارىمىزعا باق ارقىلى ۇنەمى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزەمىز. مۇنداعى باستى ماق­ساتىمىز حالىقتى الاياق­تار­دىڭ ازعىرۋىنان قورعاپ, تۇر­عىن­دارىمىزدىڭ سەنگىشتىگى – قىلمىسكەرلەردى بايىتۋدىڭ ءبىر جولىنا اينالۋىن بولدىرماۋ», دەيدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەڭ اۋقىمدى جۇمىستى وزگە دە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار اتقارىپ كەلەدى. ونداي ورگان­دار­دىڭ قاتارىندا ۇلتتىق بانك, قارجى مينيسترلىگى, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيس­ترلى­گى بار. جالپى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق جۇمىسى تۇ­ر­­عىندارعا قارجىلىق پيراميدانىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن كورسەتىپ, ونىڭ قاۋپى مەن مۇنداي ۇيىمدارعا قارجى سالىمىن جاساۋ شىعىنعا باتىراتىنىن ءتۇسىندىرۋ بولىپ وتىر. قارجى پيراميدالارى تۇرعىندارعا جىلدام ءارى جەڭىل اقشا تابۋعا ۋادە بەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل رەتتە, قارجى پيراميدالارى ەشقان­داي دا زاڭدى قارجىلىق ۇيىم­عا جاتپايتىندىعىن, جەكە تۇلعا­لار­دىڭ دەپوزيتتەرىن قابىلداۋعا, بانك شوتتارىن اشۋعا جانە جۇرگىزۋگە رەتتەۋشى بەرگەن ليتسەنزيالارى جوق ەكەنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت.

قارجى پيراميدالارىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن ولاردىڭ قىزمەت باعىتتارىنا بايلانىستى ءبولىپ كورسەتۋگە دە بولار ەدى. ماسەلەن, ۇزاقمەرزىمدى جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ. وسى پروتسەسكە سايكەس كومپانيا (كومپانيالار توبى) ازاماتتاردى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا تارتۋ جونىندەگى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرادى. مۇنداي باعدارلامالاردىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى 3 ايدان 120 ايعا دەيىنگى كەزەڭگە (ورتاشا 2-5 جىلدان باستاپ) تۇراقتى اقشا سالۋ, كىرىس الۋعا كەپىلدىك بەرۋ (ۋادە بەرۋ), سونداي-اق تۋريستىك جولدامالار مەن ۇتىس ويىندارى تۇرىندەگى بونۋستار سانالادى. قاتىسۋشى 3-4 جىل بويى اي سايىن نەمەسە توقسان سايىن اقشا سالادى. وسىلايشا كومپانيانىڭ الدىڭعى قاتىسۋشىلار الدىن­داعى مىندەتتەمەلەرىن تولەيدى.

قارجى پيراميداسىنىڭ ەندى ءبىر ءتۇرى – قىسقامەرزىمدى جوبالارعا ينۆەستيتسيالاۋ. پيرا­ميدالاردىڭ وسى ءتۇرى حا­لىقتان قىسقا مەرزىمدە اقشا­نى جىلدام جيناپ الۋعا باعىت­تالعان (جارناسى از ادام­دار كوپ). الاياقتار ونلاين چاتتارعا, توپتارعا جانە ارنالارعا شاقىرا وتىرىپ الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە جاپپاي جارناما بەرەدى. باعدارلاماعا كىرۋ ءۇشىن قاتىسۋشى 500 تەڭگە نەمەسە ودان كوپ اقى تولەيدى. ءوز كەزەگىندە الاياقتار جوعارى كىرىس بولاتىنىنا ۋادە بەرىپ, باسقا قاتىسۋشىلاردى تارتۋعا (ادام نەعۇرلىم كوپ بولسا, پايدا تابۋ مۇمكىندىگى دە كوپ) ۇگىتتەيدى. ماسەلەن, 5 000 تەڭگە سالىپ, 3 قاتىسۋشى شاقىرعان كەزدە, قاتىسۋشى 15 000 تەڭگە الادى (سونىڭ ىشىندە 5 000 تەڭگە سالىنعان سوما, 10 000 تەڭگە باسقا ەكى قاتىسۋشىنىڭ سالىمى, 5 000 تەڭگە ءۇشىنشى قاتىسۋشىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارعا تۇسەتىن سالىمى). تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەلىك. قاتىسۋشىعا 1 000 تەڭگە سالۋ تالاپ ەتىلەدى جانە باسقا قاتىسۋشىلاردى تارتۋى قاجەت بولادى. وعان ءاربىر قاتىسۋشىدان 500 تەڭگە تولەنەدى.

قارجى پيراميدالارىنىڭ قىزمەتتىك باعىتتارى وسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. جەلىلىك ماركەتينگتى زاڭسىز قىزمەتتى جاسىرۋ رەتىندە پايدالانۋ دا الاياقتاردىڭ سۇيىكتى ءتاسىلى سانالادى. قارجى پيرامي­دا­سىنىڭ مۇنداعى باستى قاعيداتى – قا­تى­سۋشىلاردى تارتۋ. وسى ماقساتتار ءۇشىن ءارتۇرلى سەرتيفيكاتتار, زەرگەرلىك بۇ­يىمدار, بويانۋعا ارنالعان زاتتار, دەنە كۇ­تۋگە ارنالعان تاۋارلار پايدالانىلادى.

ءبىز قارجى پيراميدالارىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن عانا تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىز. بۇدان وزگە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, ءاۆتو­مو­بيلدى جانە باسقا قىمبات م ۇلىكتى ساتىپ الۋعا اقشا جيناۋعا كومەك; ەكسكليۋزيۆ كلۋبقا مۇشەلىك; بينارلىق وپتسيوندارعا ارنالعان پلاتفورما; تۇتىنۋشىلىق كووپەراتيۆ نىسانىنداعى قارجى پيراميداسى سىندى تۇر­لەرى دە كوپتەپ كەزدەسەدى. «تۇر­عىن­دا­رى­مىز قارجى پيراميداسىنا كىرۋ, ادەتتە, ەرىكتى نەگىزدە جانە قۇقىقتىق ىلەسپە قىزمەتىنسىز جۇرگىزىلەتىنىن ەستە ساق­تاۋلارى قاجەت. سوندىقتان سا­لىنعان قاراجاتتىڭ ­قاي­تا­رىلۋىنا ەش­كىم كەپىلدىك بەر­مەيدى», دەپ وتىر س.ءادىلوۆ.

ەڭ باستىسى, الاياقتار قان­داي دا ءبىر شارتقا جەدەل تۇردە قول قويعىزۋعا جانە اقشا ەن­گىزۋگە اسىقتىرسا, اراندا­تۋ­شى­­لىققا جول بەرمەۋ قاجەت. ال قارجى پيراميداسىن ۇيىم­داس­تىرۋ­شىلار­دىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ قالىپ, سالىنعان قاراجاتتى قايتارىپ الۋ ءۇشىن دەرەۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا (بارلىق قۇجاتتاردى قوسا بەرە وتىرىپ) حابارلاسقان ءجون. الايدا سان سوعىپ قالعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا از سوما جوعالتقان ادامدار كوپ كەزدەسەدى. جوعالت­قان قاراجات مولشەرى از بول­عان­دىق­تان, كوبىسى وعان كوپ كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. سەبەبى وسىنداي نەمقۇرايدىق الاياقتاردىڭ بۇدان ءارى دە ادامداردى الداۋىنا جول اشادى. سوندىقتان, ءۇنسىز قالماي, ارەكەت ەتۋ قاجەت. ويتكەنى قازاق­ستان­داعى ءار ازاماتتىڭ قۇقىعى زاڭمەن قورعالادى.

ماسەلەن, ەلىمىزدە قارجى پيرا­ميداسىن قۇرعانى جانە (نەمەسە) وعان باسشىلىق ەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىك (قىلمىستىق كودەك­سىنىڭ 217-بابىنا سايكەس); قارجى­لىق (ينەستيتسيالىق) پيراميدا قىزمەتىنىڭ جارناماسىن شىعارعانى, تاراتقانى جانە ورنالاستىرعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك («اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەك­سىنىڭ 150-بابىنا سايكەس) كوزدەلگەن. بۇل رەتتە, قارجى پيراميداسىن قۇرۋشىلارمەن قاتار, ولارعا كومەكتەسكەن سەرىكتەستەر دە جاۋاپقا تارتىلاتىن بولادى.