ەكونوميكا • 23 قازان، 2020

ازىق-ت ۇلىك نارىعىن رەتتەۋدىڭ جاڭا ادىستەرى مولشىلىققا جول اشىپ، باعانىڭ كوتەرىلۋىن تەجەيدى

18 رەت كورسەتىلدى

ەگەر قازاقستان ەكونوميكاسىندا تاڭعالۋعا لايىق بىرقاتار ماسەلە بولسا، سونىڭ ءبىرى تاماقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن قىمباتشىلىعى دەر ەدىك. دۇرىس پايدالانا بىلسە، 18 ەمەس، 180 ملن ادامدى اسىراۋعا لايىق ۇلان-بايتاق جەرىمىز بار. جۇمىس كۇشىن تابا الماي وتىرمىز دەيتىندەي ەمەس، ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ۇستاۋدىڭ جولىن بىلمەي، ساۋسىلداپ بوس جۇرگەن ادام دا جەتەرلىك. مەملەكەت بولسا، اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن كومەكتى جىلدان جىلعا كۇشەيتە تۇسۋدە.

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، EQ

 

الدە بۇل ءىستى ۇيىمداس­تىرۋدىڭ امالى تابىلماي تۇر­عان شىعار دەيىن دەسەڭ، كەرەمەت قۇرالداردى تۋىنداتىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالار زامانىندا سولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ-اق، الاقانداي جەردە، ءتىپتى جەرىن تازا قۇم باسقان شولدە وتىرىپ الەم حالقىن اسىراۋعا كىرىسكەن ەلدەردىڭ جارقىن مىسالدارى دا جەتىپ ارتىلادى. ياعني، ۇي­رەنۋگە لايىق حالىقارالىق تاجى­ريبە دە جەتكىلىكتى. بىراق سوعان قاراماستان كەڭ-بايتاق قازاق­ستاندا تاعام ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىلىپ بولعان جوق. نەگە؟ ويلاساڭ، باس قاتىرۋعا لايىق عاجاپ سۇراق.

دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەدە دە ازداپ بولسىن العا باسۋشىلىق جوق ەمەس. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارى نەگىزىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن رەتكە كەلتىرۋدە كوپ ءىس تىندىرىلىپ تا جاتىر. جىلىجايلار مەن قويمالار سالىنۋدا. مال بور­­داقىلاۋ الاڭدارى ىسكە قوسى­لۋ­دا. سۋبسيديالار ءبولۋ ماسە­لەسى نەعۇرلىم ادىلدىك پەن تيىم­دىلىك تۇرعىسىنان قايتا قاراس­تى­رى­لىپ، رەتكە كەلتىرىلۋ­دە. قان­داي ازىق-ت ۇلىك ءتۇرىنىڭ جەت­پەي وتىرعانى ناقتى انىق­تالىپ، ىش­كى نارىقتى تولىقتىرۋ جولى اي­قىن­دالۋدا. بىراق حالىق سۇرا­نى­سى­نا يە ازىق-ت ۇلىك باعاسى­نىڭ قىم­باتتاۋى ءالى دە توقتاماي كەلەدى.

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماس­لي­حاتىندا وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايى­نان جۋرناليستەر تاعى دا حاباردار بولدى.

نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ينۆەس­تيتسيالار جانە كاسىپكەر­لىكتى دامىتۋ باسقارماسى باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا ەرمولدينانىڭ ايتۋىنشا، استانادا جىل باسىنان باستاپ 19 نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارى بو­يىنشا باعانىڭ ءوسۋى 109،3%-دى قۇ­راعان. ياعني، وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىندەگى قىمباتشىلىق­تان دا كوتەرىلە تۇسكەن. بىل­تىر بۇل كورسەتكىش 2،2%-عا تومەن بولىپتى.

باعانىڭ ءوسۋى ماۋسىمدىق سي­پات­قا يە. ءداستۇر بويىنشا مۇنداي جاعداي جىل سايىن قاڭ­تاردان باستاپ ساۋىرگە دە­يىن قاي­تالانادى. مامىر ايىنان باس­­تاپ جاڭا ءونىمنىڭ پايدا بولۋى­مەن باعا تومەندەي باستاي­دى. سونداي-اق باعالاردا وندىرۋ­شىلەردىڭ شيكىزاتقا، بۋىپ-ءتۇيۋ ماتەريالدارى شىعىندارىنىڭ قىمباتتاۋى، كولىك شىعىنىنىڭ ارتۋى اسەر ەتكەن. اكەلگەن تاۋارى ءۇشىن جوعارى ۇستەمە باعا بەلگىلەيتىن دەلدالداردىڭ دا تيگىزگەن اسەرى از ەمەس ەكەن.

«باعانى تۇراقتاندىرۋ ماق­ساتىندا بىرقاتار شارا قابى­ل­دانۋدا. «اينالىم مەحانيزمى» بويىنشا 20 مىڭ توننا ونىمگە كەلىسىمشارتتار جاسالدى. 7 سۋبەك­تىمەن («ايقىن ساپا»، «مير كرۋپ»، «ماگنۋم»، «اقمول»، «تۋركۋاز»، «ۆەرماكس»، «اا اگرو») كەلىسىمشارتقا قول قو­يى­لىپ، ولارعا 3،6 ملرد تەڭگە نەسيە ءبولىندى. بۇل تەتىك ءىرى ساۋ­دا نىساندارىندا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن بەلگىلەنگەن باعالار بويىنشا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەدى گ.ەرمولدينا.

مىسالى، جەلتوقساننان باس­تاپ 2021 جىلدىڭ مامىر ايى­نا دەيىن كارتوپ، پياز، قىرىق­قا­بات، ءسابىزدىڭ، سونداي-اق كەلە­سى جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن كۇرىش،  قاراقۇمىق جارماسى مەن كۇن­باعىس مايىنىڭ باعاسى بەكىتى­لىپتى. بۇدان باسقا 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ تاعى 10 تۇرىنە باعا تۇراقتى بولماق. ولاردىڭ قاتارىندا ءسۇت ونىمدەرى، جۇمىرتقا، ۇن، قۇس ەتى، ماكارون ونىمدەرى بار.

باعا كوتەرىلگەن جاعدايدا تۇراق­تاندىرۋ قورىنىڭ تاۋار ين­تەرۆەنتسيالارى جەدەل جۇر­گىزىلەدى. قازىر 6 ساۋدا نىسانىندا («ماگنۋم»، «استىقجان»، «ۆكۋسمارت»، «اقمول»، «شاپا­عات» جانە «سمولل») قانتتىڭ تا­ۋارلىق ينتەرۆەنتسيالارى 1 كي­لو ءۇشىن 220 تەڭگەدەن اسپايتىن باعا­مەن ساتىلادى. بۇگىندە قوردا 912 توننا قانت بار.

نان باعاسىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا وتاندىق وندىرۋشىلەر­دەن ۇن ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتەن قوسىمشا 600 ملن تەڭگە ءبولىندى. وسى قارجىعا ساتىپ الىنعان قوسىمشا ۇن قورى قىر­كۇيەك ايىنان باستاپ كەلەسى ەگىن جينالعانعا دەيىن جەتكىلىكتى ەكەن.

سونداي-اق ەلوردا اكىمدىگى ءۇش شارۋا قوجالىعىمەن 703 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا فورۆارد­تىق كەلىسىمشارت جاساسىپتى. وعان قول قويعان كاسىپكەرلەر وسى جىل­­دىڭ جەلتوقسان ايىنان 2021 جىلدىڭ مامىر ايىنا دە­يىن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ بازارلارىنا جەتكىزىپ تۇراتىن بولادى.

«كەلىسىمشارتتار ەسكى ەگىن اياق­تالىپ، جاڭاسى ءالى ءپىسىپ ۇلگەر­مەگەن كەزەڭ ءۇشىن جاسالادى. وسىلايشا، ءبىز باعا كوتەرىلەتىن مەرزىمنىڭ الدىن الاتىن بولامىز. ونىمدەر سورەگە سەنىمدىلىكپەن جەتكىزىلىپ تۇرادى. دەمەك، بيىل قىستا باعانىڭ كۇرت ءوسۋى بولمايدى دەپ ايتا الامىز. سەبەبى قولدانىلىپ وتىرعان «اينالىم مەحانيزمى» ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى»، دەدى سپيكەر.

سونىمەن قاتار جاڭا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى دا باعانى تۇراق­­تاندىرۋعا جانە ءونىمدى ۇز­دىك­­سىز جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىز­بەك. جالپى اۋدانى شامامەن 50 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن 3 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعىن سالۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتىل­دى، ولار­دىڭ قۇنى شامامەن 15 ملرد تەڭ­گەنى قۇرايدى. جوبالار 2022 جىلى اياقتالادى دەپ جوس­پارلانعان.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيستر­لىگىنىڭ ىشكى ساۋدا دە­پار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى ەرلان ەشنازاروۆ الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 19 ءتۇرى بويىنشا مامىردان قىركۇيەككە دەيىن باعانىڭ تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. ال 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا باعالار 4،2%-عا وسە تۇسكەن.

«ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيسترلىگى «ساۋدا قىزمە­تىن رەت­تەۋ تۋرالى» زاڭعا جا­نە ىش­كى ساۋدا ەرەجەلەرىنە سايكەس الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋار­لاردىڭ باعاسىن رەتتەۋدى عانا جۇزەگە اسىرادى. بيزنەس سۋبە­ك­تىلەرى باسقا تاۋارلارعا باعا­نى وزدەرى بەلگىلەيدى. بىراق بىر­قا­تار شارا قابىلدانۋدا. ونىڭ ىشىندەگى ءتيىمدىسىنىڭ ءبىرى – وڭىر­لەردە تۇراقتاندىرۋ قور­لارى­نىڭ قۇرىلۋى. 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا 25 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك قورى قالىپتاستىرىلعان. بۇدان باسقا تاعى 30 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىككە فورۆاردتىق شارتتار جاسالدى. تۇراقتاندىرۋ قورلارى 2019 جىلدان باستاپ ساتىپ الۋ جانە ساتۋ بويىنشا ەركىن ارەكەت ەتە الادى جانە بۇگىندە بۇل باعا­نى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرال­دارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەكىنشى قۇرال – كاسىپكەرلىك جانە ساۋدا سۋبەكتىلەرىنە «اينالىم مەحانيزمى» دەپ اتالاتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرۋ. بۇكىل قازاقستان بويىنشا ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 14 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات بەرىلدى» دەپ اتاپ ءوتتى ۆەدومستۆو وكىلى.

«اينالىم مەحانيزمىن» جۇ­زەگە اسىرۋ جولى قاراپايىم. وڭىر­­­­لەردەگى الەۋمەتتىك كاسىپكەر­لىك كور­­پوراتسيالار ساۋدا سۋبەك­تى­­لەرىن 0،01%-بەن قارجىلان­دى­را­­دى، ال ولار ءوز كەزەگىندە، الەۋ­­مەت­­تىك ماڭىزى بار ونىمدەر­دىڭ باعا­سىن نارىقتىق باعادان تومەن قويادى.

سونىمەن قاتار زاڭعا ەنگىزىل­گەن جاڭا نورمالارعا سايكەس، اكىم­دىكتەر 15%-دان اسپايتىن شەكتى ساۋدا ۇستەمەسىن بەلگى­لەۋ­گە وكىلەتتى. سونداي-اق سورە كەڭىستىگىنىڭ كەمىندە ۇشتەن بىرىن­دە «قازاقستاندا وندىرىلگەن» تاۋارلار بولۋى ءتيىس.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى دەپارتا­مەن­تى ديرەكتورىنىڭ مىندە­تىن ات­قارۋشى اسەمگۇل نۇرماعان­بەتوۆا ۆەدومستۆونىڭ نەگىزگى ميسسياسى جايلى ايتىپ بەردى.

«كاسىپكەرلىك كودەكسكە ساي­كەس مونوپولياعا قارسى دەن قويۋ شارالارىن باعالاردىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ماقساتىندا ەمەس، مونو­پو­لياعا قارسى زاڭنامانى بۇزۋ جاع­­دايلارى بولعان كەزدە عانا قول­دانۋعا بولادى» دەگەن ول ۆەدو­مستۆونىڭ كارانتين كەزىندەگى جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرىن بايان­دادى.

«وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە تاۋارلارعا باعالاردىڭ ءوسۋى جاع­دايىندا، كارانتيندىك شارا­لار­­دى قابىلداۋ كەزىندە، ونىڭ ىشىندە باعا بەلگىلەۋ ماسە­لە­لەرىنە جانە ازىق-ت ۇلىك نارىق­تارى­نا قاتىسۋشىلاردىڭ ارەكەت­تەرىنە باستى نازار اۋدارىلدى. تيىسىنشە، وسى كەزەڭدە حابارلامالار مەن تەرگەپ-تەكسەرۋلەر كوپ بولدى. جىل باسىنان بەرى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى نارىعىنا 297 حابارلاما جىبەرىلدى. 13 تەكسەرۋ تاعايىندالدى»، دەدى ءا.نۇرماعانبەتوۆا.

اگەنتتىكتىڭ رەسمي مالىمەتى بويىنشا باعالىق ءسوز بايلاسۋ فاكتىلەرىن راستاي وتىرىپ، 5 تەكسەرۋ اياقتالدى. ايىپپۇلدىڭ جالپى كولەمى 4،3 ملن تەڭگەنى قۇرادى. 8 تەكسەرۋ جالعاسۋدا.

ءا.نۇرماعانبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە تاۋار نارىقتارىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا ازىرلەنۋدە. ونىڭ نەگىزگى باعىت­تارى – بيرجالىق ساۋدانى دامىتۋ، باعا بەلگىلەۋدىڭ جاڭا قۇرالى رەتىندە بيرجالىق ينديكاتورلار تەتىگىن قالىپتاستىرۋ، مەم­لەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن شاعىن، ورتا بيزنەسكە قايتا باعدارلاۋ.

اگەنتتىكتىڭ رەسمي مالىمەتىن­شە، ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋ بار­لىق مەملەكەتتىك بيلىك ور­گانى­نىڭ مىندەتىنە، ال باسەكە­لەس­تىك ءىس-قيمىل بارلىق نارىققا قاتىسۋشى ءۇشىن نورماعا اينالادى. ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە سالالار مەن وڭىرلەردە باسەكە­لەس­تىكتى دامىتۋ ستاندارتتارى ا­ي­­قىندالادى. شاعىن، ورتا بيز­­نەستىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ، وڭىر­ارا­لىق كووپەراتسيانىڭ كولەمىن ارتتىرۋ جانە باسەكەلەستىكتىڭ كوپتەگەن باسقا كورسەتكىشى نىسانالى ينديكاتورلار رەتىندە نەگىزگە الىنادى.

«باعا ساياساتى ازاماتتاردىڭ الەۋ­مەتتىك كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن نارىقتارعا قاتىسۋ­شىلارعا اكىمشىلىك قىسىمدى تومەندەتۋ جانە شىعىنداردىڭ ەڭ از مولشەرى كەزىندە تەجەۋدىڭ جو­عارى دەڭگەيىن ساقتاۋ ماق­ساتىندا مونوپولياعا قارسى كومپلاەنس اكتىلەرىن قابىلداۋ ۇسىنىلدى. كومپلاەنستى ازىرلەۋ تۋرالى ۇسىنىس ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە دە جىبەرىلدى. مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋعا جانە مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ اقپاراتتىق اشىقتىق دەڭگەيىن ساپالى وزگەرتۋگە با­عىت­تالعان مونوپولياعا قارسى ور­گاننىڭ اشىقتىعى تۋرالى دەك­لاراتسيا جاريالاندى. اتاپ ايت­قاندا، ماسەلەلەردى اشىق، بىر­لەسىپ تالقىلاۋ مەن قاراۋ­دى كوزدەيتىن «Open Space» ات­تى كوم­مۋنيكاتسيالاردىڭ جاڭا ق­ۇ­رالى ەنگىزىلدى»، دەدى ءا.نۇرماعانبەتوۆا.

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگى اگروازىق-ت ۇلىك نارىعى، و­ر­گانيكالىق ءونىم جانە تەح­نيكالىق رەتتەۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن ات­قارۋشى ساۋلە جۇرىنوۆا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ قازاق­ستان حالقىنا ارناعان بيىل­عى جول­داۋىندا بەرىلگەن تاپسىر­ما­عا سايكەس، بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ مىن­دەتى العا قويىلعانىن ايتتى. ونىڭ مونيتورينگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەگىزگى 29 ءتۇرى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە 12 تاۋار ءتۇرى بويىنشا ىشكى نارىق 100%-عا جانە ودان دا كوپ مولشەرگە قامتاماسىز ەتىلگەن. 11 ازىق-ت ۇلىك تاۋارى بويىنشا قامتاماسىز ەتۋ 80% جانە ودان اسادى. ەندى تەك، ازىق-تۇ­لىك تاۋارلارىنىڭ 6 ءتۇرى بويىن­شا عانا ءوندىرىستى ۇلعايتۋ جانە ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىمدەرمەن تولىقتىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ قاجەت. ولار – قۇس ەتى، شۇجىق ونىمدەرى، ىرىمشىك پەن سۇزبە، الما، قانت جانە بالىق. قازىر ىشكى نارىقتى وسى تاۋارلارمەن قامتۋدىڭ جولدارى ايقىندالىپ، سوعان سايكەس بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

ۇقساس جاڭالىقتار