سۋرەتتە: قالباتاۋ اۋىلىنداعى زەرە اجە مەن نەمەرەسى ابايعا ارناپ تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش
الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1914 جىلى «قازاق» گازەتىندە اباي تۋرالى جاريالاعان «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالاسىندا: «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي (شىن اتى يبراھيم) قۇنانباەۆ. ونان اسقان بۇرىن-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق» دەي كەلىپ: ء«وز اكەسى قۇنانباي جۇرت اۋزىنا قاراعان قازاقتىڭ باس ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان. قازاقتى تورەلەر بيلەپ, سۇلتاندار تورەلەردەن قويىلىپ تۇرعان زاماندا سولارمەن تالاسىپ, قارادان سۇلتان بولعان ادام ەكەن» دەپ ونىڭ زاڭعار تۇلعاسىنا جوعارى باعا بەرەدى.
پولياكتىڭ 25 جىل ايداۋ جازاسىنا كەسىلگەن دەموكرات-رەۆوليۋتسيونەرى, حالقىنىڭ بوستاندىعىن ارمان ەتكەن اياۋلى پەرزەنتى ادولف يانۋشكەۆيچ «قازاق دالاسىنا جاسالعان ساياحات تۋرالى جازبالار» اتتى ساپارنامالىق كۇندەلىگىندە قۇنانبايمەن كەزدەسكەن ساتتەگى ونىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى تۋرالى: «دالا اتاقتىلارىنىڭ ءبىرى قۇنانباي ءبيدىڭ جاسى باراقتان شامالى عانا ۇلكەن. قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى. تابيعات وعان كەسەك اقىل, عاجايىپ ەس, جۇيرىك ءتىل بەرگەن. ىسكەر, ءوز اتالاستارىنىڭ يگىلىگى تۋرالى قام جەيدى. دالا زاڭدارى مەن قۇران قاعيدالارىنىڭ باياندى بىلگىرى, قازاقتارعا قاتىستى رەسەي زاڭدارىن جاتقا بىلەدى, قارا قىلدى قاق جارعان بي جانە ونەگەلى مۇسىلمان. قاراپايىم قۇنانباي اۋليەنىڭ داڭقىنا بولەنگەن. ودان اقىل سۇراۋعا جاس تا, كارى دە, كەدەي دە, باي دا ءار قيىرداعى اۋىلداردان كەلىپ جاتادى... ال بارلىق بايلار قۇنانبايدىڭ كەبىسىن دە كيگىزۋگە جارامايدى» – دەپ ەرەكشە سيپاتتايدى.
«الىپ انادان, تۇلپار بيەدەن تۋادى» دەگەن دانالىقتى نەگىزگە الساق, وسىنداي دالا دانىشپانىن ومىرگە اكەلگەن ۇلى انا – زەرە اجە بولاتىن. اقىلدى, مەيىرىمدى زەرە اجە قۇنانبايعا عانا ەمەس, ءوزىنىڭ سۇيىكتى نەمەرەسى ابايعا دا ۇلكەن اسەر ەتكەن.
مىنە, اتادان الىپ تۋعان قۇنانبايدىڭ اناسى, عۇلاما ابايدىڭ اجەسى زەرە اپامىزدى بۇكىل الاش جۇرتى ماقتان تۇتادى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن تاربيەلەگەن ابزال انا رۋحىنا تاعزىم ەتەدى.
زەرە بەكتەمىرقىزى (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – توقبالا) 1785 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جارما اۋدانىنىڭ تابيعاتى اسەم قالبا تاۋى بوكتەرىندە تۋعان. ماتاي رۋى ىشىندە باقى دەپ اتالاتىن اتانىڭ قويگەل تابىنان شىققان. سول قويگەلدەن تۋعان بەكتەمىر ءوز كەزىنىڭ اتاقتى بايى, ەلىنە بەدەلدى ازاماتى رەتىندە تانىلىپتى. بەكتەمىردىڭ قۇتتىقادام, تەڭىزباي دەگەن بالالارى بولعان. تەڭىزبايدىڭ قىزى وسى زەرە اپامىز. اكەسى تەڭىزباي ءوز شارۋاسىن عانا بىلگەن ورتا داۋلەتتى مومىن ادام بولسا كەرەك. جاستايىنان سۇيكىمدى, زەرەك بولعان زەرە اتاسى بەكتەمىردىڭ باۋىرىندا وسكەندىكتەن بايدىڭ قىزى اتانعان. سول سەبەپتى ءوز اكەسىنىڭ اتى ۇمىتىلىپ, بەكتەمىردىڭ قىزى رەتىندە ەل ەسىندە قالعان.
ابايدىڭ تالانتتى اقىن شاكىرتى, نەمەرە ءىنىسى شاكارىمنىڭ ۇلى احات قۇدايبەرديەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەكتەمىر جيەنى قۇنانبايدىڭ اۋىلىنا جىلىنا ەكى رەت كەلىپ, امانداسىپ قايتادى ەكەن. بەكتەمىر بۇيىعى ادام بولعانمەن, سويلەسە رەتىن تاۋىپ سويلەيدى ەكەن. بىردە قاراتاي, بوجەي, بايسال تاعى باسقا توبىقتىنىڭ بەلدى ادامدارى قۇنانباي ۇيىنە كەلە قالىپ, وزدەرى بۇرىن كورمەگەن بەيتانىس كىسىدەن ءجون سۇرايدى. ۇندەمەي عانا سىر بەرمەي وتىرعان بەكتەمىردىڭ قاجىنىڭ ناعاشىسى ەكەنىن بىلگەن ادۋىندى, ءور كەۋدەلى بايسال: «ە, پالەنىڭ ءبارى ايعىردا ەكەن عوي» دەپ موماقان قوناقتى مەنسىنبەي, كەكەتىپ تاستاسا كەرەك. سوندا بەكتەمىر ناعاشىسى: «ۇقتىم, قۇناش. ءبارى ءبىر-ءبىر رۋدىڭ سەركەسى ەكەن. بىراق كەيبىرەۋىنىڭ باسىنىڭ دىمى كەپپەپتى عوي» دەپتى. مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعاندا, قاجىنىڭ بۇيىعى ناعاشىسى: «ەل باسقاراتىن ادام ماقال-ماتەلدى جەتە ءبىلۋشى ەدى. اتامىز قازاق: «الىپ انادان, تۇلپار بيەدەن» دەۋشى ەدى. انا مىرزانىڭ اۋزىنا ايعىر تۇسكەنىن كورمەيمىسىڭ؟ سول دا بىلگەنى مە؟» دەپ باستىرمالاتىپ كەلىپ: «شىراعىم, سويلەگەلى تۇرعان ەكەنسىڭ, سويلەپ تە جۇرگەن ەكەنسىڭ, بىراق سوزىڭە ايعىر سالعان جوق ەكەنسىڭ» دەپ ءبىرجولاتا قايتارىپ تاستاپتى.
اتاقتى ايتىس اقىنى, سۇڭعىلا شەجىرەشى قاليحان التىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەكتەمىر باي: «ۇل ۇرپاقتارىمنان ۇمىتتەنبەيمىن. شىقسا قىز ۇرپاعىمنان شىعادى» دەپ ايتادى ەكەن. شىنىندا دا سولاي بولدى. بەكتەمىردەن وربىگەن ۇرپاقتار ىشىنەن توقبالا اقىلدىعىمەن, كوسەمدىگىمەن ءدۇيىم ەلگە تانىلدى. شىڭعىستاۋداعى اتاقتى ىرعىزباي بي اۋىلىنا ۇزاتىلىپ بارعاندا جاس كەلىن توقبالا مۇرنىنا التىن شىعىرشىق اشەكەي – زەرە تاعىپ جۇرگەندىكتەن قايىن جۇرتى ونى زەرە اتاپ كەتكەن ەكەن. زەرەدەن قۇتتىمۇحامەد (جاستاي قايتىس بولعان), قۇنانباي, تايبالا تۋعان. وسكەنبايدىڭ زەرەدەن باسقا ءتورت ايەلى بولعان. سوندا ەل بەرەكەسىن ويلاعان اسا زەيىندى, اقىلدى زەرە انا وتباسىنىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, كۇندەستىككە بوي بەرمەگەن, وتە باۋىرمال بولعان. قۇنانبايدىڭ جالعىز وسپەۋىن ويلاپ, وسكەنبايدىڭ تاڭشولپان دەگەن توقالىنان تۋعان مايباساردى, اقساقالىنىڭ اتالاس اعايىنى ەرالىنىڭ بالاسى بوجەيدى, بوزبالا كەزىندە بارىمتادا قازا بولعان بولسامبەكتى جانە ءوز قىزى تايبالادان تۋعان ىزقۇتتىنى باۋىرىنا سالىپ وسىرگەن.
قۇنانباي قاجى العان بەتىنەن قايتپايتىن قاتال بي, بولىس بولعانىمەن اناسىنىڭ الدىنان وتپەگەن. جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «قۇدايدان دا قورىقپايدى» دەيتىن قۇنانبايدىڭ يمەنەتىن جالعىز ادامى – ءوز اناسى زەرە بولعان. قانشا قاتال بولعانىمەن قۇنانبايدىڭ شەشىمىن زەرە عانا بۇزا العان. سول سەبەپتى قۇنانبايعا ءىسى تۇسكەن كىسىلەر ەڭ الدىمەن ونىڭ شەشەسىنە جولىعادى ەكەن.
دالا داناسى قۇنانباي دۇنيەگە كەلگەندە وتە ءىرى, تولىق, زور بولادى. ول تۋاردا اناسى ءتۇس كورەدى. سول تۇسىندە ەرى وسكەنباي التىن ساقانى ءۇيىرىپ وتىر ەكەن. اناسى ول التىن ساقا – قۇنانباي دەپ جوريدى. زەرە انا قۇنانبايدى نارەستە كەزىندە ءبىر كۇن ەمەس, ءبىر ساتكە دە ومىراۋىن جۋماي, تازالاپ سۇرتپەي, دارەتىن الماي ەمىزبەگەن. زەرەنىڭ ءوزى بەرتىندە: «مەن قۇناشتى ءبىر كۇن دارەتسىز ەمىزىپ كورگەم جوق جانە ومىراۋىمدى تازالاپ جۋماي, ءبىسمىللا ايتپاي ەمىزگەن مەزگىلىم بولعان جوق» دەپ ايتىپتى. «ولاي ىستەمەسەم, ءسۇتىم ارام بولادى, ادال اق ءسۇت ەمگەن بالامنىڭ بويى دا, ويى دا ادال بولادى» دەپ زەردەلى وي تۇيگەن. سول ادالدىقتىڭ, پاراساتتىلىقتىڭ ايقىن بەلگىسىندەي الاشتىڭ اردا ازاماتى قۇنانباي تۋسا, ودان پاكتىك پەن ادالدىق نەگىزىندەي ۇلى اباي ومىرگە كەلدى.
زەرە كىسى رەنجىتپەيتىن جۇمساق مىنەزدى ايەل بولعان دەسەدى. ول كىسى كوپ جاساپ, قارتايعان كەزىندە ومىردەن وزىپتى. ىرعىزباي تۇقىمدارى, بۇكىل شىڭعىستاۋ جۇرتى زەرەنى قۇرمەتتەپ «كارى اجە» دەپ اتاعان. كارىلىكتەن قۇلاعى ەسىتپەيتىن بولادى. بالالارىنا دۇعا وقىتىپ, ۇشكىرتە بەرەدى. سوندا ءوز قولىنداعى نەمەرەسى اباي كارى اجەنىڭ قۇلاعىنا ولەڭ ايتىپ كەلىپ ۇشكىرەدى ەكەن.
ۇلى اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى ‒ يبراھيم. بىراق بۇكىل الاش جۇرتىنا جانە دۇنيە جۇزىنە اباي دەگەن اتپەن بەلگىلى. زەرتتەۋشىلەر مۇنى اجەسى زەرەنىڭ يبراھيم دەگەن اراب سوزىنە ءتىلى كەلمەگەندىكتەن اباي اتاپتى-مىس دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل دالەل بولا المايدى. اۋىزەكى ايتۋعا يبراھيم ەسىمى سونشالىقتى قيىن ەمەس. قازاقى تۇسىنىكپەن ىبىرايىم, ىبىراي دەپ تە اتاۋعا بولاتىن ەدى عوي. ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە اۋىل اقساقالدارى اباي تۋرالى ءسوز بولا قالسا: «قاجىنىڭ ىبىرايى نەمەسە قۇنانبايدىڭ ىبىرايى» دەسەتىن. ولاي بولسا زەرە اجەنىڭ ءيبراھيمدى باسقا نەمەرەلەرىنەن ايرىقشا ءبولىپ اباي دەۋىندە نە قۇپيا بار؟
اقيىق اقىن عانا ەمەس, زەردەلى زەرتتەۋشى دە بولعان قاليحان التىنباەۆ بۇل ەسىمنىڭ سىرىنا «ورىس – قارايىم» سوزدىگىن وقىعان سوڭ قانىعىپتى. سول سوزدىكتە «اباي, ابايلى, اباي بالا» دەگەن سوزدەرگە: «سۇيكىمدى, سۇيىكتى بالا» دەپ تۇسىنىك بەرىلىپتى. سوندا بۇل سوزدەر زەرە ءومىر سۇرگەن زامانعا دەيىن قازاق ورتاسىندا دا كەڭىنەن قولدانىلعان سياقتى. كەيىن كەلە قولدانىستان شىعىپ قالعان. انىق-قانىعىن زەردەلەسەك, قازىردىڭ وزىندە ەلەستى ىزدەرى بايقالادى. بۇعان «اباي گ ۇلىم-اي» دەگەن حالىق ءانىنىڭ اتى دالەل بولسا كەرەك. ءتىپتى ەلگە كەڭىنەن تانىمال بەسىك جىرىنداعى:
ءالدي-ءالدي, ابايىم
اتقا توقىم جابايىن
شەشەڭ, سەنىڭ كەزەگەن
قايدان ىزدەپ تابايىن, –
دەگەن ولەڭ جولدارىن ەسكە تۇسىرەيىك. وسى ەكى اندە دە «ابايگ ۇلىم-اي», «ابايىم» سوزدەرى سۇيىكتى, سۇيكىمدى ماعىناسىن بەرىپ تۇر عوي. ەندەشە زەرەنىڭ سۇيىكتى نەمەرەسىن ءتىلى كەلمەگەندىكتەن ەمەس, ەرەكشە جاقسى كورگەندىكتەن وسىلاي اتاۋى كوكەيگە ابدەن قونىمدى دەي الامىز.
مەيىربان اجە وسىلايشا نەمەرەلەرى ىشىندە ابايدى ەرەكشە جاقسى كورىپ ەركەلەتكەن, ونى بالا كۇنىنەن ولەڭ-جىرعا شىڭداپ, اقىننىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن اسەر ەتكەن. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا زەرە بەينەسىن وتە مەيىرىمدى, قامقور انا رەتىندە شىنايى سومداعان.
قۇنانباي قاجى ءوز كەزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى, وزىق ويلى ادامى رەتىندە 1853 جىلدىڭ كۇزىندە جيدەبايدىڭ تەرىستىك شىعىسىنداعى نايزاتاس دەگەن جەردەن مۇسىلمانشا وقىتاتىن مەكتەپ اشىپ, تاتار عابيتحان مولدانى الدىرعان. مىنە, وسى عابيتحاننان اباي العاش ساۋاتىن اشقان. نەمەرەلەرىن جانىنداي جاقسى كورىپ, باعىپ-كۇتىپ وتىرعان شەشەسى زەرەنىڭ جاسى سول كەزدە سەكسەنگە تاياپ قالعاندىقتان قۇنانباي اناسىنا سۋىق تيمەۋ جاعىن ويلاستىرىپ, قىستاۋى جيدەبايعا جاقىن نايزاتاس كۇزەگىن مەكتەپكە لايىق كورسە كەرەك.
نەمەرەسى ابايدىڭ مولدا الدىنا ساباققا بارعانىنا ەڭ ءبىرىنشى قاتتى قۋانعان اجەسى زەرە انا بولعان. عابيتحان مولدادان ءارىپ تانىپ, ساۋاتىن اشا باستاعان نەمەرەلەرىن قاداعالاعان كارى اجە بالالارعا وڭاشا كيىز ءۇي تىككىزىپ, ونىڭ جىلى بولۋىن ءار كەز قاپەرىندە ۇستاعان. ابايدىڭ وقۋعا زەرەكتىگىن بايقاپ, وعان جەتە كوڭىل بولگەن عابيتحاندى قاجى بالاسىنىڭ ءۇيىنىڭ تورىنە وتىراتىن ەڭ سىيلى ادامىنىڭ دارەجەسىنە جەتكىزگەن دە زەردەلى زەرە اجە ەدى.
ابايمەن بىرگە وقىعان بالالاردىڭ بارىنە دە بىردەي قاراعان قارت اجە نەمەرەسىن بۇرىنعىداي بولەك تاماقتاندىرۋدى ىڭعايسىز كورىپ, بارىنە دە ورتاق داستارقان جايعىزعان. قارا سۋىق تۇسكەن كەز – كۇزدە ۇنەمى كيىز ۇيدە ساباق وقيتىن بالالاردىڭ توڭاتىنىن بايقاپ جۇرگەن زەرە اجە قۇنانبايعا نايزاتاس كۇزەگىنەن جەكە تام ءۇي سالىپ بەرۋدى تاپسىرادى.
اناسىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن قاجى ارادا ءبىر جىل شاماسىندا ءۇش بولمەلى مەكتەپ ءۇيىن سالدىرعان. استى-ءۇستى تاقتايلانعان تام ءۇيدىڭ ەكى بولمەسى شاكىرتتەردىڭ ساباق وقۋىنا ارنالسا, ءبىر بولمەسىندە زەرە اجە تۇرىپتى. وسىلايشا ءوز نەمەرەلەرى عانا ەمەس, كورشىلەس اۋىلداردىڭ بالالارى وقىعان عابيتحان مولدا مەكتەبىنىڭ اشىلىپ, ءونىمدى جۇمىس ىستەۋىنە, ءسويتىپ شىڭعىستاۋداعى وقۋ-اعارتۋ ىسىنە زەرە اجە دە وزىندىك ۇلەسىن قوسقان.
ىزگى جۇرەكتى, ۇلكەنگە قامقور, كىشىگە پانا بولعان كارى اجە زەرە مەن سۇيىكتى نەمەرەسى اباي اراسىنداعى ىستىق ىقىلاستى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ «قايتقاندا» تاراۋىنان وقىپ بىلەمىز.
«زەرە ەل شابىسىن اڭگىمە ەتكەندە, سول ىستەردىڭ ءبارىن ەل باسىنا الەك سالعان, ۇلارداي شۋلاتقان, كەسەل كۇندەي ايتاتىن. كىشكەنتاي كۇنىنەن ەرتەك-اڭگىمەنى كوپ سۇيەتىن بالا, وسى كۇندەردە, وسى جازدى ءتىپتى كوپ ەسىتىپ, كوپ ءبىلىپ العان سياقتى». بۇل ۇزىندىدەن بالا ابايدىڭ دانا ابايعا اينالۋىنا اسەر ەتكەن مىسالدىڭ بىرەگەيى دەۋگە بولادى. اباي اقىندىعىنا ىقپالىن تيگىزگەن ەكىنشى ءبىر ۇلكەن وقيعا – بۇل وسى «قايتقاندا» تاراۋىندا قۇنانباي اۋىلىنا قوناق بولىپ كەلگەن اتاقتى توكپە اقىن دۋلات پەن جىرشى بايكوكشە ەدى. سۇڭعىلا اجە زەرە اتالاس اعايىنى دۋلات باۋىرىن نەمەرەسى ونىڭ اقىندىق, جىرشىلىق تالانتىنان ۇيرەنسىن دەپ اقشاتاۋداعى قونىسىنان ارنايى الدىرىپ شاقىرتقان.
«ال ەل ايىعىپ, وڭاشا قالعاندا, دۋلات ءوز جىرلارىن ءوزى قۇربى – شورتانباي, شوجە, سىبانباي, بالتا, الپىس اقىن ايتقان جىرلاردى تەرمەلەپ كەتەدى.
بۇلاردىڭ ىشىنەن زامان زارىن, كوپ مۇڭىن ايتاتىن سوزدەردى, اسىرەسە ءبولىپ ايتادى. دۋلات بىرەۋدى ماقتاپ, بىرەۋدەن سۇراپ ايتاتىن اقىن ەمەس.
اباي مەن شەشەلەرىنىڭ كەشكى ۋاقىتتا تىڭداعان جىرلارىنىڭ كوبى دۋلاتتىڭ ءوزى سۇيگەن قۇلاق كۇيى سياقتى تەرمەلەر بولادى. مۇنداي كەزدە دۋلات ابايعا كۇندىزگى دۋلاتتان ءتىپتى باسقا بوپ كورىنەدى. قىزىقتى قىزۋدى, قىزدىرمانى عانا ايتاتىن كۇلكىشى, ساۋىقشىل دۋلات ەمەس. كەشكى كەزدەردە ول ءبىر ۇلكەن وسيەتشى, كەيدە شەرلى دە قارت سياقتانادى».
1942 جىلى العاش جارىق كورگەن «اباي» تاريحي رومانىندا ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى, اباي تۋىپ-وسكەن شىڭعىستاۋ وڭىرىمەن كورشىلەس جارما مەن اياكوز اۋداندارى تۇيىسكەن جەردە ومىرگە كەلگەن ەپيك اقىن دۋلات باباتاي ۇلىنىڭ اتى وسىلاي ءوز ەسىمىمەن وسى باسىلىمدا عانا اتالعان. 1947 جىلدان باستاپ كەڭەستىك سىڭارجاق ساياسات دۋلاتتى ءدىنشىل, حاندىق ءداۋىردى, ەسكىلىكتى اڭساۋشى كەرتارتپا اقىن دەپ تەرىس باعالادى دا, سوعان بايلانىستى م.اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا دۋلات ەسىمىن بارلاس دەپ ەرىكسىز وزگەرتتى.
سول «قايتقاندا» تاراۋىندا دۋلات اقىنمەن كەزدەسكەن تەبىرەنىستى ساتتەر سۋرەتتەلەتىن شاقتان باستاپ ابايدىڭ پوەزيا الەمىنە قۇلاي بەرىلگەنى بەلگىلى. ەڭ العاشقى ولەڭ قالىن بايانداعان جىرىندا اباي شورتانبايدى, دۋلات, بۇقار جىراۋدى اۋىزعا السا, سولاردىڭ ءوزىن وسىلايشا بالا كۇنىنەن ەستىپ, تانىپ, جاتتاپ, ءتىپتى تاماشالاپ وسكەنىن سەزۋگە بولادى. بۇل جايتتان دۋلاتتاي جىر الىبى ۇلى ابايدىڭ الدىنداعى ۇلگى-ونەگەسى بولدى, وعان جاڭا اقىندىق باعىت سىلتەدى, ءسويتىپ رۋحاني ۇستازى بولدى دەپ ايتۋعا قاقىمىز بار. مۇنىڭ ءوزى بازبىرەۋلەر ويلاعانداي, ابايدى تومەندەتۋ ەمەس, ونىڭ اقىندىق دارالىعىن, دانالىعىن ايقىنداعان وي دەپ ءبىلۋ كەرەك.
بۇل تاعىلىمى مول تاربيەدە دۋلات اقىننىڭ بايكوكشەمەن بىرگە ءدال ءبىر ايداي قۇنانباي اۋىلىندا بولىپ, ابايدى ولەڭ, جىرمەن سىرقاتىنان قۇلانتازا ارىلۋىنا اسەر ەتۋىنە جاعداي جاساعان زەردەلى زەرە اجە مەن اقىلدى ۇلجان انانىڭ ءورىستى ونەگەسى بولسا كەرەك. داڭقتى باتىر, قولباسشى, جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىس جىلدارىندا «اباي» رومانىن وقىعانىنان العان اسەرىن «زەرە مەن ۇلجان ابايدىڭ ەمەس, بارلىق حالىق اناسى. انالىق سەزىمى مول, ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلاعان انالار بولىپ اقيقات كورسەتىلگەن» دەپ جوعارى باعالاپتى.
ۇلى ابايدىڭ ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, كوڭىلىنىڭ اسپانىن اقىلىمەن ارايلاندىرعان رۋحاني ۇستازى زەرە اجە كوپ جاساپ, توقسانعا جەتىپ قايتىس بولعان. جيدەبايداعى اباي-شاكارىم كەسەنەسىنە كەلىپ, زيارات ەتۋشىلەر قازاق ەلىنىڭ قاعباسى اتانعان وسى قاسيەتتى ورىنعا بارار جولداعى ۇلى اقىننىڭ اجەسى زەرە مەن اناسى ۇلجاننىڭ زيراتىنا ءبىرىنشى بولىپ ءتاۋ ەتىپ, قۇران باعىشتايدى.
دانىشپان ابايدىڭ جۇرەگىندە ىزگىلىكتىڭ شىراعىن جاققان, ءومىردىڭ ىزگىلىك جولىنا باستاعان زەرە اجەنىڭ تۋعان جەرى – جارما اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قالباتاۋ اۋىلىندا 2016 جىلى ۇلى اناعا ەسكەرتكىش قويىلىپ, ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىلدى. وتە يگىلىكتى, تاعىلىمدى شارا. وسى سالتاناتقا «قۇنانباي» كوركەم فيلمىندەگى زەرە اجەنىڭ ءرولىن شەبەر ويناعانى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان جارما اۋدانىنىڭ تۋماسى,
تەاتر ءارتىسى نۇرسيپات سالىقوۆا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «زەرەدەي اجەلەرىڭنىڭ ارۋاعى ارقاشان قولداپ ءجۇرسىن! پەندە بولعان سوڭ ادام باسىنا ءتۇرلى تاعدىرلار جازىلاتىنى بەلگىلى. قىسىلعان, قينالعان ساتتەرىڭدە وسى زەرە انانىڭ باسىنا كەلىپ ەس جيناپ, زەرەك بولىپ ەسەيىڭدەر, قاراقتارىم!» دەگەن ىزگى تىلەگىن ايتقان بولاتىن.
سونىمەن بىرگە زەرە اپامىزدىڭ ۇلى ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ قامىن دا ويلاستىرساق. بۇل رەتتە جارما اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ سەسسياسى سول 2016 جىلى جاڭاوزەن دەپ اتالعان اۋىلدى زەرە اۋىلى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ, بۇل ۇسىنىستى جوعارى بيلىك ورىندارىنا جىبەرگەن بولاتىن. وتە ورىندى ۇسىنىس دەپ ويلايمىز.
ال جاڭاوزەن اتاۋىنا كەلسەك, بۇل قايداعى جاڭاوزەن؟ وسى اۋىلدىڭ تۋرا ورتاسىمەن اعاتىن جاناما وزەنى القابىن, بۇكىل قالبا ءوڭىرىن ەجەلدەن قازاقتار جايلاپ, قونىس ەتكەن. ءحىح عاسىردا وسى ماڭعا كوشىپ كەلگەن كەلىمسەك قاراشەكپەندىلەر بۇل ايماقتى وزدەرىنشە جاڭا جەر دەپ ويلاپ, نوۆورەچەنسكوە دەپ ات بەرگەن. ەشقانداي دا جاڭا جەر ەمەس. زەرە اجەمىز شىققان باقى ماتايلاردىڭ جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى بولعان اتا قونىستارى. سونىڭ ايقىن بەلگىسىندەي وسى جاڭاوزەن دەپ اتالاتىن اۋىلدىڭ تەرىستىك جاعىندا زەرە اپامىزدىڭ اتالاس تۋىسى ەسبەردى باتىردىڭ زيراتى بار. ءبىر كەزدە بالشىعىن قىمىزعا يلەپ, ءجۇن قوسىپ سوققان زيرات قازىر قۇلاپ جاتىر.
سوندىقتان توعىز جولدىڭ تورابىندا حالىقارالىق ماڭىزى بار, وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي سوزىلىپ جاتقان «الماتى-مايقاپشاعاي» جانە سولتۇستىككە قاراي جالعاسقان «الماتى-ومبى» كۇرە جولىندا ورنالاسقان اۋىل زەرە اۋىلى دەپ اتالسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ءارلى-بەرلى وتكەن جولاۋشى « ۇلى ابايدىڭ اجەسى زەرە اتىنداعى اۋىل» دەگەن ەسكەرتكىش بەلگىنى كورىپ, تاعزىم ەتەر ەدى. ءبىز دە وسى ەسىمدى قوش كورەمىز. زەرە اۋىلى ارقىلى ۇلىلار مەكەنى – اباي, شاكارىم, مۇحتار شىققان شىڭعىستاۋ وڭىرىمەن دە تىعىز بايلانىس ورنىعىپ, زەرە اپامىزدان باستالعان ونەگەلى تاربيە مەكتەبى ءوز جالعاسىن تابادى دەپ كامىل سەنەمىز. بۇل حالىق اناسىنا, ۇلت ۇستازى ابايدىڭ اجەسىنە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت بەلگىسى بولار ەدى.
سەرىكقازى قوراباي,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور
