وسىعان وراي تاريحشىلار مىناداي بىرنەشە دالەلدى دەرەكتى العا تارتادى. بىرىنشىدەن, 1840 جىلدارى جاڭگىر حان بوكەيحان ۇلى سارايشىققا كەلگەندە ۇلى اتاسىنىڭ باسىنا بەلگى قويىپ, "حان مولاسى" اتالاتىن جەردى قورشاتقان ەكەن. بىراق, ارادا جىلدار الماسقان سايىن اتالعان بەلگى جوعالىپ كەتكەن. ونى الدەبىرەۋلەر ادەيى جوق قىلدى ما, الدە باسقالاي سەبەبى بولدى ما, بۇل ءالى كۇنگە بەلگىسىز.
ەكىنشىدەن, بىلتىر اتىراۋلىق عالىمدار رەسەي مۇراعاتىنان سارايشىق قالاسىنىڭ كونە ەستەلىك-سىزباسىن تاۋىپ اكەلدى. ورىستىڭ زەرتتەۋشى-عالىمى الەكسەي الەكسەەۆ 1861 جىلعى ەڭبەگىندە حان زيراتى ورنىن انىق كورسەتىپ, "اۋليە-سكلەپ" دەپ بەلگىلەپتى. ول ءوزى كورگەن "حان مولاسىن" كۇمبەزدى ءارى ەڭسەلى كەسەنە بولعانىنا سيپاتتاما بەرىپتى. ونىڭ جازۋىنشا, كۇمبەزدىڭ ءۇش جاعىندا تەرەزەسى, ال شىعىسىندا ەسىگى بولعان.
ۇشىنشىدەن, جەرگىلىكتى ارحەولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, الەكسەي الەكسەەۆ كەلتىرگەن دەرەكتەر اشىلىپ جاتقان كەسەنەنىڭ سۇلباسىمەن سايكەس كەلەتىنى انىقتالىپتى.
تاريحشىلار ورتا عاسىردا ۇلى جىبەك جولى بويىندا بوي كوتەرىپ, سول داۋىردەگى وركەنيەتتى قالانىڭ بىرىنە اينالعان سارايشىقتىڭ داۋىرلەگەن تۇسىن قاسىم حاننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى وربىتەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداعى حاندار پانتەونىندا جەرلەنگەن جەتى حاننىڭ ءبىرى – قاسىم حان ەكەنى دە ارحەولوگتاردىڭ ەل تاريحىنا زور ۇلەس بولىپ قوسىلاتىن ولجاسىنىڭ باعالى ەكەنىن ارتتىرا تۇسەدى.
"سوڭعى جىلدارى تابىلعان تاريحي دەرەكتەر دە سارايشىقتا قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەنىن تولىقتاي ايعاقتايدى. حاننىڭ جەرلەنگەن ورنىن انىقتاۋ ماقساتىنداعى ەكسپەديتسيامىز جەمىستى بولدى دەۋگە بولادى. ا.الەكسەەۆتىڭ جازباسىندا ايتىلعان مالىمەتتەر مەن قازىلىپ جاتقان قابىرحانانىڭ سايكەستىگى 99 پايىزعا راستالىپ وتىر", – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار.
ەكسپەديتسيا ارحەولوگتارى قاسىم حان كەسەنەسىنىڭ قۇبىلادان شىعىسقا قاراي سوزىلعان 8 مەترلىك ىرگەتاسىن قازىپ شىعاردى. ىرگەتاس تەرىستىككە قاراي تاعى 8 مەترگە سوزىلادى دەلىنىپ وتىر. ارحەولوگتار كۇرەگىنىڭ ۇشى جەرلەنگەن سۇيەكتەرگە دە جەتتى. ەندى سۇيەكتەردى بۇلدىرمەي الۋ مىندەتى تۇر. بۇل ءۇشىن قابىرحانانىڭ ۇستىنە بەرتىندە پايدا بولعان زيراتتاعى سۇيەكتەردى وزگە جەرگە كوشىرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى يمام مەن زيراتقا جەرلەنگەن مارقۇمداردىڭ ۇرپاقتارى ءتيىستى رۇقساتىن بەرىر وتىر.
تاريحشى ابىلسەيىت مۇحتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى كەلەر جىلى باستالىپ, كەسەنە اۋماعىن تازالاۋعا قولعا الىنباق. سول كەزدە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا انتروپولوگتاردى, ارحەولوگتار مەن ەتنوگراف-عالىمداردى تارتۋ جوسپارلانىپتى. اۋماعى ءۇش شارشى شاقىرىم بولاتىن كونە قورىمدا 90-جىلداردان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى مەن زەرتتەۋ جۇمىستارى توقتاعان ەمەس.
قاسىم حانعا قاتىستى جاڭا دەرەك وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتى دە ەلەڭ ەتكىزدى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, التىن ورداننىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا قۋاتتى مەملەكەت قۇرعان قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن ورنىنىڭ انىقتالعانىن جاقسىلىققا بالاعان ءجون. ويتكەنى ەل تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار كورنەكتى تۇلعالاردىڭ باستاۋىنداعى قاسىم حان قازاق حاندىعىن قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە نىعايتىپ, ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان وركەندەگەن ەلگە اينالدىردى. قاسىم حاننىڭ داۋىرىندە حالىق سانى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ, يەلىك ەتەتىن جەر اۋماعى كەڭەيدى. اسكەرىنىڭ سانى مەن ساپاسى ارتقانىنا كونە تاريح كۋا.
"ارحەولوگتارىمىز مەملەكەت باستاۋىنداعى تاريحي تۇلعا قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى تابىلعانىنا بولجام جاساپ وتىر. الداعى زەرتتەۋ, انىقتاۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىمەن بۇل بولجام راستالسا, ۇلتتىڭ تاريحىنا قوسىلار قۇندى دەرەك بولادى دەپ ويلايمىن. ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ تۇرعىسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىسى قارقىن الدى. سودان بەرى تارلان تاريحتىڭ اقتانداق بەتتەرى اشىلدى. بۇل دەرەك تە ۇلت ساناسىن جاڭعىرتىپ, ەلدىڭ ۇلتتىق بىرلىگىن نىعايتۋعا وڭ اسەر ەتەدى", – دەيدى وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆ.
