توماس گۋستاۆ ۆيننەر. ءۇش ءداستۇردى ۇشتاستىرعان

ول كوبىنە-كوپ بالالاردى ورىس مەكتەبىنە بەرۋ­دىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – كەيىنىرەك اتا-انالار ءوز پەرزەنتتەرىنىڭ جاردەمى ار­قىلى جەر داۋىنا بايلانىستى, كەي جاع­دايدا عانا بولماسا, ءومىرى بىتپەيتىن زاڭ س­الاسىنداعى تالاس-تارتىستاردىڭ كەزىن­دە يەمدەنۋگە ءتيىستى دۇنيە-م ۇلىك بايلىعىن كوزدەۋشىلىكتە جاتقاندىعىن ءتۇسىندى. «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» اتتى ولەڭىندە (1886 جىل) ول وسىنداي وقۋدان تۇلەگەن بالانىڭ بەينەسىن بىلايشا سيپاتتايدى:

ىنساپسىزعا نە كەرەك,

ءىستىڭ اق پەن قاراسى.

نان تاپپايمىز دەمەيدى,

ب ۇلىنسە ەلدىڭ اراسى.

بۇعان قوسا ول:

ويىندا جوق ءبىرىنىڭ

سالتىكوۆ پەن تولستوي,

يا ءتىلماش, يا ادۆوكات,

بولسام دەگەن بارىندە وي,

كوڭىلىندە جوق ساناسى, – دەپ قامىقتى.

جاستاردى ءبىلىم جولىنداعى كەلەڭسىز­دىكتەردەن شىن ساقتاندىرا وتىرىپ, ار-ابىرويدى توكپەۋگە ۇندەگەن ول بىلايشا اقىل-كەڭەس بەردى:

پايدا ويلاما, ار ويلا,

تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە.

ارتىق عىلىم كىتاپتا,

ەرىنبەي وقىپ كورۋگە.

ۆوەننىي قىزمەت ىزدەمە,

وقالى كيىم كيۋگە.

بوس ماقتانعا سالىنىپ,

بەكەر كوكىرەك كەرۋگە.

قىزمەت قىلما ويازعا,

جانباي جاتىپ سونۋگە...

«تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار»,

ءجۇرىپ ءومىر سۇرۋگە.

رەسەي اكىمشىلىگىندە قىزمەت ىستەيتىن جانە ومىردەگى قادىر-قاسيەت اتاۋلىدان جۇرداي بولعان مۇنداي قازاقتارعا قاتىستى ابايدىڭ كەكەسىنى مىنا جولداردا اششى مىسقىل تۇرىندە كورىنىس تاپقان: «بايلار, ولار وزدەرى دە ءبىر كۇن بولسا دا, داۋلەت قونىپ, دۇنيەنىڭ جارىمى باسىندا تۇر. وزىندە جوقتى مالىمەنەن ساتىپ الادى. كوڭىلدەرى كوكتە, كوزدەرى اسپاندا, ادالدىق, ادامدىق, اقىل, عىلىم, ءبىلىم – ەشنارسە مالدان قىمبات دەمەيدى. مال بولسا, قۇداي تاعالانى دا پارالاپ السا بولادى دەيدى. ونىڭ ءدىنى, قۇدايى, حالقى, جۇرتى, ءبىلىمى, ۇياتى, ارى, جاقىنى – ءبارى مال».

ابايدىڭ كەمەلدەنگەن پوەزياسىندا ونىڭ ءوز حالقىنىڭ باسىنا تونگەن بۇ­لىن­شىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋىنەن تۋعان كۇر­سىنىس بار. بۇل, مىسالى, «قالىڭ ەلىم, قازا­عىم...» ولەڭىندە (1886) ايقىن بەلگى بەرەدى:

قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم,

ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ.

جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,

ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ.

مۇنداي تۇسىنىكتەر قوعامدىق پروبلەمالاردىڭ الدىندا دارمەنسىز بولعان ىلگەرىدەگى زار زامان مەكتەبىنىڭ وكىلدەرىنەن قالعان ەدى. اباي بولسا قازاقتاردى ءارى قاراي ءىس-ارەكەتكە جانە توزىمدىلىككە شاقىردى:

وڭالماي بويدا جۇرسە وسى قىرتىڭ,

ءار جەردە-اق جازىلماي ما, جانىم,

 تىرقىڭ؟

قاي جەرىڭنەن كوڭىلگە قۋات قىلدىق,

قىر ارتىلماس بولعان سوڭ,

مىنسە قىرقىڭ؟

تياناقسىز, بايلاۋسىز بايعۇس قىلپىڭ,

نە تۇسەر قۇر كۇلكىدەن

جىرتىڭ-جىرتىڭ...

ابايدىڭ ورىسشادان اۋدارعان دۇنيەلەرى – قازاق مادەنيەتىنە قوسىلعان عاجايىپ ءارى قۇندى قازىنا. ول قازاقتىڭ مادەني ۇعىمىنا جاقىن تاقىرىپتاعى شىعارمالاردى قايتا سويلەتۋگە جانە قايتا تۇسىندىرۋگە وقتىن-وقتىن تالپىنىس جاساپ, الۋان دارەجەدەگى تابىسقا قول جەتكىزدى. كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارىندا قازاقتىڭ مادەني ورتاسىنا جەتۋى جەڭىلىرەك بولۋى ءۇشىن ول مىسالداردىڭ اقىلگويلىك تۇيىندەرىن ءجيى وزگەرتىپ وتىرعان. ونىڭ پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» شىعارماسىن اۋدارۋى – ايتارلىقتاي كەرەمەت وقيعا. 1887 جىلدان باستاپ پۋشكيننىڭ جانە ونىڭ كەيىپكەرلەرى ونەگين مەن تاتيانانىڭ ەسىمدەرى ابايدىڭ اۋدارمالارى ارقىلى بۇكىل قازاقستانعا تانىلدى. اباي – تەك ءسوز شەبەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاق مۋزىكاسىنان تەرەڭ تۇسىنىگى بار سازگەر بولعاندىقتان, كوپتەگەن اۋدارمالارىن انگە كوشىردى جانە ول اندەر سال-سەرىلەردىڭ ورىنداۋى ارقىلى كەڭىنەن تارالىپ كەتتى. بۇلاردىڭ ىشىندە, بالكىم, ەڭ كەڭىنەن تارالعانى تاتيانانىڭ ونەگينگە جازعان حاتى­نىڭ ءان-اۋدارماسى بولار. سونىمەن بىرگە اباي لەرمونتوۆتىڭ پوەزياسىنان دا ۇلكەن شابىت تاپتى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان بىلاي قاراي اباي لەرمونتوۆتىڭ پوەزياسىن اۋدارۋمەن تىنىمسىز شۇعىلداندى. ونىڭ ورىس پوەزياسىنان جاساعان بارلىق اۋدارمالارىنىڭ جارتىسىنان كوبى دەرلىك لەرمونتوۆتان الىنعان. بۇعان قوسىمشا اباي پوەزياسىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى لەرمونتوۆ سارىندارىنا تىكەلەي بەيىمدەۋدەن تۋعان نەمەسە ۇلى ورىس اقىنىنىڭ كۇشتى ىقپالى ارقىلى وزىندىك ورنەگىن تاپقان دۇنيەلەردى قامتيدى.

 اباي شىعارمالارىنىڭ قازاقشا تولىق جيناعىندا قازاق اقىنى اۋدارعان لەرمونتوۆ ولەڭدەرىنىڭ جيىرما ەكى اتاۋى كەزىگەدى جانە ولاردىڭ قاتارىنا «بورودينو», «ي سكۋچنو, ي گرۋستنو» ء(«ام جابىقتىم»), «نە ۆەر سەبە» («وزىڭە سەنبە»), «پلەننىي گۋسار» («تۇتقىنداعى باتىر»), «دۋما» («وي»), «ۆ البوم» («البومعا»), «كينجال», («قانجار»), «ۆىحوجۋ ودين يا نا دوروگۋ» («جولعا شىقتىم») سەكىلدى بەلگىلى ولەڭدەرىمەن بىرگە, لەرمونتوۆتىڭ «دەمون» («شايتان»), «يزمايل-بەي» جانە «ۆاديم» ءتارىزدى كەيبىر ۇزاق پوە­مالارىنان جاسالعان ۇزىك-ۇزىك اۋدارمالار كىرەدى. سونداي-اق لەرمونتوۆتىڭ باتىس پوەزياسىنان الىپ ورىسشا سويلەتكەن شىعارمالارىنىڭ, مىسالى, بايروننىڭ «Hebrew Melodies» («كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى») جانە گەتەنىڭ «Uber allen Wipfeln ist Ruh» («قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ») تۋىندىلارىنىڭ قازاقشا اۋدارمالارىن تابۋعا بولادى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, اباي اۋدارمالارى ارقاشان ەركىن. ول ادەتتە تۇپنۇسقانىڭ تەك قانا نەگىزگى قاڭقاسىن الادى دا, ونىڭ اۋدارماسىن ءوزىنىڭ وي-پىكىرلەرىمەن جاڭعىرتادى. اقىن كوبىنە لەرمونتوۆ ۇسىنعان موتيۆتەردى دامىتادى نەمەسە كەڭەيتەدى, سول سەبەپتى ونىڭ كوپتەگەن اۋدارمالارى ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىلارىنداي بولىپ كەتكەن. نەگىزىنەن, ول تۇپنۇسقانىڭ جالپى ماعىناسىن جانە ەموتسيونالدىق اۋەزىن ساقتاۋعا تىرىسادى. مىسالى, لەرمونتوۆتىڭ مىنا ولەڭىن الايىق:

لەرمونتوۆ:

ي وپيات بەزۋمنو ۋپيۆايۋس

 يادوم پرەجنيح دنەي,

ي وپيات يا ۆ مىسلياح پولاگايۋس

نا سلوۆا ليۋدەي.

اباي اۋدارماسى:

ءىشىپ, تەرەڭ بويلايمىن

وتكەن كۇننىڭ ۋلارىن.

جانە شىن دەپ ويلايمىن

جۇرتتىڭ جالعان شۋلارىن.

تاعى سەنە باستايمىن

كۇندە الداعىش قۋلارعا.

ەسىم شىعىپ قاشپايمىن,

مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟

ابايدىڭ شىعارمالارى كوڭىل كۇي جاعىنان ءار الۋان. تابيعاتتى جانە ومىرگە تەرەڭ قۇشتارلىق سەزىمىن كورسە­تەتىن جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى تۋرالى ليري­كالىق ولەڭدەرىنەن, سونداي-اق قازاق ءومىرىن شىنايى بەينەلەۋىنەن ونىڭ پۋشكينمەن جانە لەرمونتوۆپەن تىعىز ۇندەستىگى تاعى دا كورىنەدى:

جازعىتۇرى

جازعىتۇرى قالمايدى

قىستىڭ سىزى,

ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى.

جان-جانۋار, ادامزات انتالاسا,

اتا-اناداي ەلجىرەر كۇننىڭ كوزى.

جازدىڭ كوركى ەنەدى جىل قۇسىمەن,

جايراڭداسىپ جاس كۇلەر

 قۇربىسىمەن.

كوردەن جاڭا تۇرعانداي

كەمپىر مەن شال,

جالباڭداسار ءوزىنىڭ تۇرعىسىمەن.

بەزەندىرگەن جەر ءجۇزىن ءتاڭىرىم

شەبەر,

مەيىرباندىق دۇنيەگە نۇرىن توگەر.

انامىزداي جەر ءيىپ ەمىزگەندە,

بەينە اكەڭدەي ۇستىڭە اسپان تونەر.

ابايدىڭ كەيىنگى شىعارمالارىن­دا الاڭسىز شات-شادىمان كوڭىل كۇي جوعالىپ, ومىردەگى ءساتسىز ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كوپتىگىنەن تۋعان ءتۇڭىلىس ءتۇپتىڭ-تۇبىندە پوەزياسىندا كورىنىس تاپتى. ونىڭ باتىس ءىلىم-ءبىلىمى مەن مادەنيەتىنە جوعارى باعا بەرگەن اعارتۋشىلىق كۇش-جىگەرى ورىستاردىڭ, سونداي-اق مۇنى قازاق تايپالارىنىڭ ءداستۇرىن ساتۋ دەپ تۇسىنگەن ءوز حالقىنىڭ ءدىنباسىلارى جانە رۋباسىلارى تاراپىنان قاتتى قار­سىلىققا تاپ بولدى. ايداۋدا جۇر­گەن رەۆوليۋتسيونەرلەرمەن جاقىن دوستىعى رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ مازاسىن قاشىردى, اقىرىندا ليبەرال ورىس­تار مەن قازاقتاردىڭ ءماجىلىس ورنىنا اينالعان اباي اۋىلىنىڭ سىرتىنان باقىلاۋ قويىلدى. قازاقتىڭ رۋ اقساقالدارى مەن ءدىني جەتەكشىلەرى وعان قارسى ۇيىمداسىپ, ورىس گۋبەرناتورىنا «اق پاتشانىڭ جاۋى» دەگەن مالىمەت جەتكىزدى. بۇل قاستىق پەن وسەك-اياڭنىڭ ءساتتى بولعانى سونشالىق, كوپتەگەن سەنىمدى دوستارىنان باستاپ ءوز اۋلەتىنىڭ مۇشەلەرىنە دەيىن ودان تەرىس اينالدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي وڭاشا جانە وقشاۋ تىرشىلىك كەشكەن اباي ءوز ولەڭدەرىندە كوبىنە-كوپ جالعىزدىق سەزىمىن جانە دوستارىنىڭ ساتقىندىعىنا دەگەن كۇيىنىشىن جىرلادى:

كوڭىلىم قايتتى دوستان دا,

 دۇشپاننان دا,

الداماعان كىم قالدى ءتىرى جاندا؟

ءوزىنىڭ دوستارى مەن شاكىرتتەرى توڭى­رەگىنەن قاشا باستاعاندا, ول 1889 جىلى بىلاي دەپ جازدى:

كۇشىك اسىراپ, يت ەتتىم,

ول بالتىرىمدى قاناتتى.

بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم,

ول مەرگەن بولدى, مەنى اتتى.

الايدا تاعدىر تالكەگىنە ۇشى­را­عانىنا قاراماستان, اباي ءوز يدەيالارى جولىنداعى كۇرەستى جالعاستىرا بەردى. ونىڭ قازاقستاننىڭ مادەني دامۋىنا قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى وتە جوعارى باعالاۋعا لايىق. اباي ءدىني سيپاتى باسىم اراب پەن پارسى سوزدەرىنە تولى, حالىقتىڭ قالىڭ بۇقاراسىنا تۇسىنىكسىز قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇرىنعى ارنالارىن جاڭالاپ-جاڭعىرتىپ, كەڭەيتۋگە نەگىز قالاعان ەڭ العاشقى جانە وزىق ويلى تۇلعا ەدى. اباي ۇعى­نىق­سىز تىركەستەردەن تازا, جالپى جۇرت­شىلىققا تۇسىنىكتى, مەيلىنشە قارا­پايىم ۇلگىدەگى جاڭاشىل جانە كەي كەزدە رەۆوليۋتسياشىل يدەيا­لاردى بىلدى­رەتىن جازبا ادەبيەتتى ومىرگە اكەلدى. ول كوپتەگەن فورمالىق جا­ڭا­لىقتاردى ەنگىزدى جانە ءوزىنىڭ فيلو­سو­فيالىق جاز­با­لارىندا پروزانى كەڭ اۋقىمدا ءبىرىنشى بولىپ قولداندى.

بۇگىندە اباي قازاقتىڭ وتكەن عاسىر­داعى اسا ۇلى ءسوز زەرگەرى بولىپ تانىلدى. رەسەيدە پۋشكين قانداي تۇلعالى بولسا, قازاقستاندا اباي دا سونداي جوعارى قۇرمەتكە يە. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى سانالاتىن ونىڭ شىعارمالارى ورىسشاعا, سونداي-اق كسرو-نىڭ باسقا دا كوپتەگەن تىلىنە اۋدارىلدى, ەسىمى كەشەۋىلدەڭكىرەپ بولسا دا كەڭ تانىلدى. ول تۋرالى روماندار مەن درامالار, سونداي-اق زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازىلعان.

اقش, سولتۇستىك كارولينا

1958 جىل