– كونستيتۋتسيالىق جوباعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ وزەگى نەدە؟ الدىمەن پرەامبۋلاداعى جاڭالىقتارعا توقتالساق.
– جالپى, پرەامبۋلا كەز كەلگەن ەلدىڭ اتا زاڭىنىڭ كىرىسپەسى سانالادى. بۇل بولىمدە مەملەكەتتىڭ وتكەنى باعالانىپ, بۇگىنگى قۇندىلىقتارى ايقىندالىپ, بولاشاققا باعىت-باعدار بەرىلەدى. پرەامبۋلا – حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ايقىندايتىن تۇعىرلى ءماتىن.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى ء«بىز, قازاقستان حالقى…» دەپ باستالادى. بۇل تىركەس سول كەزەڭنىڭ تاريحي تالابىنا ساي بولدى. ال جاڭا جوبادا ء«بىرتۇتاس قازاقستان حالقى» دەگەن ۇعىم قولدانىلىپ وتىر. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن ماعىنا جاتىر.
– بۇل وزگەرىستىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ءمانى نەدە؟
– بۇگىندە قازاقستاندا 20 ميلليوننان استام ادام تۇرادى. ەلدە جۇزدەن استام ەتنوس وكىلى, جيىرماعا جۋىق كونفەسسيا بار. ولاردىڭ بارلىعى – ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى. بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە ۇلتارالىق جانە دىنارالىق تاتۋلىق بەرىك ساقتالىپ كەلەدى. جاڭا كونستيتۋتسيادا بۇل قۇندىلىق كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, اتا زاڭدا جاڭا ءبولىم ەنگىزىلدى. ول – قازاقستان حالقى كەڭەسى. بۇل ورگان جوعارى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولادى. ياعني ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ۋاقىتشا ساياساتتىڭ ەمەس, ماڭگىلىك كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
– جاڭا كونستيتۋتسيادا تاريحي ساباقتاستىق ماسەلەسى دە ناقتى كورسەتىلگەنى ايتىلىپ ءجۇر.
– ءيا, بۇل – وتە ماڭىزدى تۇس. اتا زاڭدا العاش رەت قازاقستاننىڭ بايىرعى قازاق جەرىندە, مىڭداعان جىلدىق تاريحتىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ قالىپتاسقانى انىق جازىلدى. بۇل نورما ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىز 1991 جىلدان عانا باستالعان جوق دەگەن ويدى بەكىتەدى. ءبىز – تاريحى تەرەڭ, تامىرى مىڭجىلدىقتارعا كەتەتىن ەلمىز. مۇنى سەزىنۋ – ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىنىڭ بەلگىسى.
كەز كەلگەن زاڭ ۇلتتىڭ مىنەزىن, ءدىلىن, رۋحىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا ءماتىن تاريحي جادىنى كۇشەيتەدى.
– كونستيتۋتسيادا «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى دا كورىنىس تاپقان. بۇل ۇعىم قالاي اشىلعان؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە بەكىتىلدى. جاڭا كونستيتۋتسيادا بۇل قاعيدا ناقتى كورىنىس تاپتى. ادىلەتتى قازاقستان دەگەنىمىز – جاسىنا, ۇلتىنا, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان, ءار ادامعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىلەتىن ەل. ازاماتتاردىڭ بارلىعى زاڭ مەن سوت الدىندا تەڭ.
– قۇندىلىقتار جۇيەسىندە قانداي باسىمدىقتار بار؟
– مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا ەل دامۋىنىڭ باستى باعدارلارى رەتىندە بەلگىلەنگەن. بۇل – بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيا. قازىرگى الەمدە مەملەكەت تەك رەسۋرسپەن ەمەس, ءبىلىم مەن زياتكەرلىك الەۋەت ارقىلى داميدى.
سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق ساياساتقا قاتىستى ۇستانىم دا ناقتىلاندى. بۇرىن «دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تىلەي وتىرىپ» دەگەن تۇجىرىم قولدانىلسا, جاڭا جوبادا قازاقستاننىڭ باسقا ەلدەرمەن بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتا ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتى بەكىتىلگەن. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەنادا ءوز ورنىن ايقىنداپ العانىن كورسەتەدى.
– تاعى قانداي جاڭالىقتارعا نازار اۋدارعان ءجون؟
– العاش رەت كونستيتۋتسيا ماتىنىندە «اتا زاڭ» دەگەن ۇعىم تىكەلەي قولدانىلدى. بۇرىن بۇل تىركەس كوبىنە پۋبليتسيستيكادا ايتىلاتىن. ەندى ء«بىرتۇتاس قازاقستان حالقى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن – كونستيتۋتسياسىن قابىلدايمىز» دەگەن تۇجىرىم زاڭدىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ وتىر.
سونداي-اق, ەكولوگيالىق مادەنيەت ماسەلەسى كوتەرىلدى. سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «تازا قازاقستان» باستاماسى – سونىڭ ايعاعى. تابيعاتتى قورعاۋ, قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ەندى تەك ازاماتتىق ۇستانىم ەمەس, كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىققا اينالىپ وتىر.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگىن قالاي تۇيىندەر ەدىڭىز؟
– جاڭا كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس. بۇل – قوعامنىڭ بۇگىنگى سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, تاريحي سانانى جاڭعىرتاتىن, بولاشاققا باعىتتالعان قۇندىلىقتار جۇيەسى. ول مەملەكەتتىڭ كىم ەكەنىن عانا ەمەس, قايدا بەت العانىن دا ايقىن كورسەتەدى.
