ادام العا شىقتى
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى, ەڭ كۇردەلى كەزەڭىندە قابىلداندى. ول كەزدە ەل الدىندا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ, باسقارۋ جۇيەسىن ورنىقتىرۋ, ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇردى. سوندىقتان اتا زاڭنىڭ رۋحى پوستكەڭەستىك, وتپەلى سيپاتتا قالىپتاستى. مەملەكەت مۇددەسى الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ادام قۇقىقتارى كوبىنە سول مۇددەنىڭ اياسىندا قاراستىرىلدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاريحي ساباقتاستىق جالپى سيپاتتا عانا ايتىلىپ, ناقتى وركەنيەتتىك باعدار ايقىندالمادى.
سول كەزەڭدەگى كونستيتۋتسيانى دايىنداۋعا نەبارى 12 ادام عانا قاتىسقان. ولاردىڭ قاتارىندا يۋري باسين, ۆلاديمير كيم, اناتولي كوتوۆ, مۇحامەدجانوۆ سەكىلدى زاڭگەرلەر بولدى. ۇشەۋى شەتەلدىك ساراپشى ەدى. بۇل دا سول ۋاقىتتاعى كادرلىق جانە زياتكەرلىك جاعدايدىڭ كورىنىسى بولاتىن. بيلىك جۇيەسى قاتاڭ ورتالىقتاندىرىلىپ, نەگىزگى شەشىمدەردىڭ بارلىعى پرەزيدەنتكە تاۋەلدى بولدى. پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە ناقتى شەكتەۋ قويىلماي, قايتا سايلانۋ مۇمكىندىگى ساقتالدى. كونستيتۋتسيالىق سوت, قۇرىلتاي سياقتى ينستيتۋتتار قاراستىرىلمادى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە ارالاسۋىنا قۇقىقتىق توسقاۋىل بولعان جوق.
2026 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا مۇلدە باسقا قوعامدىق جاعدايدا ومىرگە كەلدى. بۇل قۇجات قوعامدا جيناقتالعان سۇرانىسقا, ساياسي سانانىڭ وسۋىنە جانە مەملەكەتتىڭ كەمەلدەنۋ كەزەڭىنە جاۋاپ رەتىندە قابىلداندى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ باستى باعىتى ايقىن: ول ادامعا قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەيدى. ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى نەگىزگى قۇندىلىق رەتىندە العا شىقتى. ۇلتتىق جانە تاريحي بىرەگەيلىك اشىق كورسەتىلىپ, ەلدىڭ وركەنيەتتىك نەگىزى ناقتى ايقىندالدى.
زاڭگەر باقىت نۇرمۇحانوۆ جاڭا اتا زاڭداعى وسى تۇستى ەرەكشە اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيادا العاش رەت قازاقستاننىڭ بايىرعى قازاق جەرىندە, مىڭداعان جىلدىق تاريحتىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ قالىپتاسقانى ناقتى جازىلعان.
«بۇل نورما ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىز 1991 جىلدان عانا باستالعان جوق دەگەن ويدى بەكىتەدى. ءبىز – تاريحى تەرەڭ, تامىرى مىڭجىلدىقتارعا كەتەتىن ەلمىز. مۇنى سەزىنۋ – ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىنىڭ بەلگىسى», دەيدى ول.
پرەزيدەنتكە تالاپ كۇشەيدى
جاڭا كونستيتۋتسيا بيلىك جۇيەسىندە دە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. بيلىك ءبىر ورتالىققا شوعىرلانباي, تەپە-تەڭدىك پەن ءوزارا باقىلاۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت, قۇرىلتاي, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتتارى ەنگىزىلدى. پرەزيدەنت ءبىر عانا مەرزىمگە, جەتى جىلعا سايلانادى. پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارىنىڭ بيلىك پەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ىقپال ەتۋىنە زاڭمەن تىيىم سالىندى.
ازەربايجاندىق ساراپشى ورحان يولچۋەۆ ەلىمىزدەگى بۇل وزگەرىستەردىڭ ساياسي-گەوگرافيالىق ماڭىزىنا نازار اۋدارادى. ونىڭ پىكىرىنشە, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ساياسي بيلىك ينستيتۋتتارىن جەتىلدىرىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
«بۇل اۋقىمدى رەفورما پاكەتى تەك قازاقستانعا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازياعا اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى.
قۇرىلتاي قۇرىلىمى
ساياسي جۇيەدەگى ماڭىزدى تاعى ءبىر جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – پارلامەنت قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى. جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلدە ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرىلادى. ول قۇرىلتاي دەپ اتالادى. قۇرىلتايعا 145 دەپۋتات پروپورتسيونالدى جۇيەمەن بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى. سونىمەن قاتار حالىق كەڭەسى اتتى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا ەتنوستاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە وڭىرلىك ءماسليحاتتاردىڭ وكىلدەرى ەنەدى. كەڭەس ىشكى ساياسات بويىنشا ۇسىنىس بەرىپ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا, زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋعا جانە رەفەرەندۋم باستاماسىن كوتەرۋگە قۇقىلى.
ەكونوميكانى مادەنيەت تە كوتەرە الادى
جاڭا اتا زاڭدا ەل دامۋىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى باعدارلارى دا ناقتى بەلگىلەندى. «رەفەرەندۋم–2026» ونلاين-مارافونىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ايداربەك قوجانازاروۆ ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيا مەن مادەنيەتكە باسىمدىق بەرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالالارعا ينۆەستيتسيا قۇيۋ ەكونوميكانىڭ دا ساپالى دامۋىنا جول اشادى.
ء«بىز زياتكەر ۇلتقا اينالۋىمىز كەرەك. بۇل ماقسات اتا زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار دا وعان ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى», دەيدى دەپۋتات.
كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ ۇدەرىسىنىڭ ءوزى دە قوعامداعى وزگەرىستى كورسەتەدى. بۇل جولى قۇجاتتى 130-دان استام ءوز ازاماتىمىز دايىندادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى ايدوس سارىم كوميسسيا 1000-نان استام ۇسىنىستى قاراعانىن ايتادى.
ء«اربىر ۇسىنىس بىلدىرگەن ازاماتقا العىس ايتۋىمىز كەرەك. سىني پىكىردىڭ ءوزى نەمقۇرايلىلىقتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتەدى. وسىنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن شتاب الداعى ۋاقىتتا ايماقتاردى ارالاۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەيدى ول.
وسىلايشا, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ كەزەڭىنىڭ قۇجاتى بولسا, 2026 جىلعى جاڭا كونستيتۋتسيا قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ كەمەلدەنۋىن, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى جاڭا قاتىناستى ايقىندايتىن قۇجاتقا اينالدى. بۇل وزگەرىس قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىنداعى جاڭا بەلەستى بىلدىرەدى.
