رۋحانيات • 19 قازان، 2020

بولات ءابدىلمانوۆ: تەاتردا ءجۇز اكتەر بولۋى مۇمكىن، بىراق ءدال ابايدى وينايتىن اكتەر بولماۋى مۇمكىن

293 رەت كورسەتىلدى

2020 جىلدىڭ 15 قازانىندا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى ءوزىنىڭ 95-ماۋسىمىن «ابايدىڭ جۇمباعى» قويىلىمىنىڭ (اباي شىعارماشىلىعى جانە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان دراما، ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعاندار بولات ءابدىلمانوۆ، ءمادينا وماروۆا، قويۋشى رەجيسسەرى اريداش وسپانباەۆا، قويۋشى سۋرەتشىسى مۇرات ساپاروۆ) پرەمەراسىمەن اشتى. «ابايدىڭ جۇمباعى» قانداي قويىلىم؟ ونىڭ ءا.مامبەتوۆ، ە.وباەۆ ساحنالاعان «ابايلاردان» قانداي ايىرماشىلىعى بار؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ سپەكتاكلدە اباي وبرازىن سومداعان جانە جازۋشى-دراماتۋرگ ءمادينا وماروۆامەن بىرلەسىپ، اتالعان پەسانى جازعان اكتەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– بولات اعا، سوناۋ 1940 جىلى اس­قار توقپانوۆ العاش ساحنالاعان «ابايدان» كەيىن، مىنە، تۇپ-تۋرا 80 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. اكەمتەاتر ساحناسىندا قاليبەك قۋانىشباەۆ باستاپ سومداعان اباي وبرازى ىدىرىس نوعايباەۆ، ءسىز، ەرلان ءبىلال، ازامات ساتىبالدىعا دەيىنگى بىرنەشە بۋىننىڭ ويىنىندا ءارتۇرلى حاراكتەر تاپتى. ساحناداعى اباي سايا­سات پارمەنىمەن يدەولوگيالىق كەيىپ­كەرگە دە اينالدى. سوندا دا بولسا ءار كەزەڭ­نىڭ كورەرمەنى ابايدى ءار قىرى­نان تانىپ كەلەدى. الايدا ءسىز سومداعان اباي ەل ەسىندە ەرەكشە قالدى، ءتىپتى ءبىر بەينە دەپ قابىلدايتىندار بار، مۇنىڭ قان­داي دا ءبىر قۇپياسى بار ما؟

– ارينە، ابايدى ويناۋ – ءار اكتەر­عا ۇلكەن مارتەبە، ءار اكتەردىڭ ارمانى – ابايدى ويناۋ. اباي دەگەن – ءتۇبى جوق تۇڭعيىق تەڭىز، اباي دەگەن – ۇلكەن ءبىر جۇمباق، اباي دەگەن – ءبىزدىڭ رۋحانيا­تىمىزدىڭ ەڭ بيىك شىڭى، ابايدان بيىك بىزدە ەشكىم جوق. ال ەگەر اكتەر رەتىندە ايتاتىن بولسام، ابايدى وينايتىن، «بول­دىم، تولدىم، ابايدى تانىدىم» دەگەن اكتەر – توقتاعان اكتەر. ابايدىڭ بيىگىنە ەش­ۋاقىتتا شىعىپ بولۋ مۇمكىن ەمەس، ول قازعان سايىن، تەرەڭىنە بارعان سايىن، تاجىريبەڭ مولايىپ، اكتەرلىك شەبەرلىگىڭدى ۇشتاعان سايىن سەن ونى بىلگەن ۇستىنە بىلە بەرەسىڭ. جالپى، ابايدى ويناۋ ءۇشىن مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، تەك قانا تالانت ازدىق ەتەدى. ويتكەنى ابايدى ويناۋ ءۇشىن اكتەردىڭ تۇلعالىق قاسيەتى، تابيعاتى، ءا دەپ شىعا كەلگەن كەزدە اكتەردىڭ كەسكىن-كەلبەتى، انتروپولوگيالىق ۇقساستىعى، ودان كەيىن بارىپ اكتەردىڭ ءجۇرىسى، جۇرىسىندەگى سالماعى، اياق باسىسى، ياعني پلاستيكاسى، سول ءجۇرىپ كەلە جاتقان كەزدە ول نەنى ويناپ كەلە جاتىر، نەنى ويلاپ كەلە جاتىر – سونىڭ بارلىعى كەشەندى تۇردە وبرازدى قۇرايدى. ءتىپتى سونىڭ ءوزى دە ازدىق ەتەدى.

گەرويدى، ونىڭ ىشىندە ابايدى شىڭكىل­دەگەن، جىڭىشكە داۋىسپەن، شارشاعان، قار­لىققان داۋىسپەن ويناۋعا بولمايدى. ەگەر وپەرا تەاترىندا اباي قويىلاتىن بول­سا، ول مىندەتتى تۇردە باريتون بولادى، سەبەبى ول – گەروي. سوندىقتان اكتەردىڭ ءۇنى تەرەڭنەن شىققان ەپيكالىق كەڭ تىنىستى، زور داۋىستى بولۋ كەرەك. ونى ءبىز وسىعان دەيىن ابايدى ويناعان اكتەرلەردىڭ سالىپ كەتكەن مەكتەبىنەن بىلەمىز. دراما تەاتر­دا ءبىرىنشى اكتەردىڭ ءۇنى تۇرادى، سول ءۇن ارقىلى مازمۇن شىعادى. ءبىز جاپونيادا بولدىق، اكتەرلەردىڭ ۇنىنە تاڭعالدىق. ولار سول اكتەردىڭ ءۇنى، داۋىسى ارقىلى جاپون ەلىنىڭ رۋحىن بەرىپ تۇرادى. سەنەسىز بە، تەاتردا الداعى ەكى جىلعا دەيىن بيلەت جوق. بۇكىل الەمنەن كەلىپ، ءتىلىن تۇسىنبەسە دە، سول رۋحتى سەزىنىپ كەتكىسى كەلەتىن كو­­­رەر­­مەن كوپ. ابايدى وينايتىن اكتەر الدىڭعى پلانعا كەلگەن كەزدە ونىڭ كەڭ، ەپيكالىق ءۇنى ارقىلى كورەرمەن ابايدىڭ الەمىنە ەنە باستايدى. ۇنىمەن بىرگە قاباتتاساتىن – ادامنىڭ كوز جانارى. ساحناداعى كەيىپكەردىڭ كوز جانارى كورەرمەننىڭ كوزىمەن توقايلاسىپ، سونىمەن ءجىپسىز بايلانىپ، ەنەرگەتيكاسىمەن كورەر­مەندى ۇستاپ تۇرۋى كەرەك. سوندا عانا كورەرمەن تاپجىلماي وعان قاتىپ قالادى.

اباي­دى وي­­نايتىن اكتەردىڭ تاعى قانداي ەرەك­شە­لىكتەرى بولۋ كەرەك؟

– ايتىپ تاۋىسا المايمىن با دەپ قورقامىن… ابايدى ويناعان اكتەر وتە ءىرى ويناۋى كەرەك. ءىرى ويناۋ دەگەن نە؟ ساحناداعى سەنىڭ ءاربىر قيمىلىڭ ءبىر ماقساتقا قۇرىلۋى كەرەك. ەگەر سەن با­سىڭدى كوتەرىپ، جانارىڭدى بيىككە قا­داساڭ، كورەرمەن سەنىڭ نەگە سولاي ىستەگەنىڭدى ءتۇسىنۋى كەرەك. ياعني مۇمكىن سول ساتتە كوكتە اللاعا ءمىناجات ەتىپ تۇرسىڭ با، كوككە قاراۋ ارقىلى اللاعا قاراپ تۇرسىڭ با... قيمىلىڭ سويلەۋ كەرەك. وڭ قولىڭدى العا قاراي كوتەرسەڭ، نەگە كوتەردىڭ، سەبەبى بولۋ كەرەك، ول جاي عانا كوتەرۋ بولماۋ كەرەك. سول كوتەرگەن سەبەپتى اقتاۋىڭ كەرەك. ءىرى ويناۋ دەگەن – وسى. جۇرگەن ءجۇرىسىڭ دە ماڭىزدى. سەن مىنا جەردە تۇرىپ، ساحنانىڭ انا باسىنا نەگە باردىڭ؟ سەنىڭ ءاربىر قيمىل-قوزعالىسىڭدى كورەرمەن ءتۇسىنىپ وتىرۋى كەرەك. ساحناداعى ءاربىر قيمىلىڭمەن، مىنەزىڭمەن قاباتتاسىپ، ناقتى ماقساتقا قۇرىلعاندا عانا جاڭاعى ابايدىڭ وبرازى  كەسەك تۇلعا بولىپ شىعادى. سودان كەيىن ساحنادا تۇرىپ ۇستايتىن پاۋزالاردىڭ دا اسەرى كەرەمەت. ەگەر سەنىڭ جان دۇنيەڭ بوس بولسا، ىشىڭدە ەشتەڭە جوق بولسا، سەن پاۋزا ۇستاي المايسىڭ. ءىشىڭ تولىپ تۇرعاندا عانا پاۋزا ۇستايسىڭ. اباي سول ساتتە نە ويلاپ تۇر؟ ول ءبىر ءسوزدى ايتىپ تۇرادى، بىراق ونىڭ ارعى، استارىندا باسقا نارسە بار، سونى ويلاپ تۇرادى. سوندىقتان ابايدى ويناۋدىڭ كوپتەگەن وسىنداي قىرلارى بار.

– ساحناعا اباي شىققان سوڭ ونىڭ ولەڭ­دەرى مىندەتتى تۇردە وقىلاتىن بولار. قازىر­گى اكتەرلەردىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى – وقىعان ولەڭدەرى جۇرەكتى تەربەي المايدى. ولەڭ قۇنارلى بولعانىمەن، جۇ­رەككە جەتپەگەن سوڭ، قابىلدانۋى قيىن. جاس اكتەرلەر وسىنى تۇيسىنە الا ما؟

 – ءبىزدىڭ اۋەزوۆ تەاترىنىڭ مەكتەبى – رومانتيكالىق ۇردىستەگى مەكتەپ. سوندىقتان بۇل ونەر ءسوزسىز ەسكەرىلۋ كەرەك. پوەزيانى وقىمايتىن اكتەر – ەش­قاشان اقىندى، ءىرى تۇلعانى ويناي المايدى، جالپى اكتەردىڭ اكتەرلىگى پوەزيانى قالاي وقۋىمەن باعالانادى. ەگەر سەنىڭ دەمىڭ قويىلماسا، سەنىڭ زور داۋىستى ءۇنىڭ سوعان جەتپەسە، سەن ماحامبەتتىڭ ءرولىن ويناي المايسىڭ، ماحامبەتتىڭ ىشكى قۋاتىن، ونىڭ ءتىلىپ تۇسەر وتكىر قىلىشتاي ءورشىل رۋحىن بەرە المايسىڭ. سول سياقتى اباي دا ۇلكەن فيلوسوف، ونىڭ ولەڭىن وقىعاندا، قاي جەرىندە پاۋزا جاساۋ كەرەك، قاي جەرىندە ەكپىن بەرۋ كەرەك، سونى ىشكى تۇيسىگىمەن سەزىنىپ، داۋىس قىلدارىن ناقتى باسىپ پايدالاناتىن اكتەر عانا ابايدى ويناي الادى. ابايدى قارابايىر ويناۋعا بولمايدى. اندە اۋەن بولادى، سونداي-اق سوزدە دە اۋەن بولادى. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ءبايدىلدا قالتاەۆ، مۇحتار باقتىگەرەەۆ، ماكىل قۇلانباەۆ، التىنبەك كەنجەكوۆ، ىدىرىس نوعايباەۆ، نۇرمۇحان ءجانتورين، ءانۋار مولدبەكوۆ، ءانۋار بورانباەۆتار، وسىنداي ءۇندى، ساحنانىڭ سويلەۋ مانەرىن مەڭگەرگەن، سوزدەن وبراز جاسايتىن اكتەرلەر ەدى. سوندىقتان ابايدى ويناۋ ءۇشىن وسىنداي ەرەكشە قاسيەتتەر بولۋى كەرەك.

– وداق شەڭبەرىندە اكەمتەاتر ابىرويىن اسقاقتاتقان ايگىلى ءازىربايجان مامبەتوۆ سپەكتاكلدەرىن باس-اياعى ون­­شاق­تى ءارتىستىڭ گەرويلىعىنىڭ توڭى­رەگىندە قۇرعانى بەلگىلى. ءسىز ول كەزدە جاس ەدىڭىز عوي، اناۋ-مىناۋ ەمەس، ابايدىڭ وزىنە لا­يىق كورگەن پاتريارح­تىڭ نازارىنا قالاي ىلىك­تىڭىز؟

 – اۋەزوۆ تەاترىندا مامبەتوۆ «اباي­دى» قويعاندا، مەنىڭ جاسىم قىرىقتا ەدى. باس كەيىپكەردىڭ رولىنە مەنى تاڭدادى. تەاترىمىزدا ابايدى ويناعىسى كەلىپ تالپىنعان اكتەرلەر كوپ بولدى، ازەكەڭنىڭ ەسىگىن قاعىپ، ءرول سۇراعان اعالار دا بولدى، بىراق سولاردىڭ بارىنە ازەكەڭ (مەنىڭ ەكىنشى، ءۇشىنشى قۇرامىم دا بولعان): «مەن بۇل سپەكتاكلدى ابدىلمانوۆقا ارناپ قويامىن، بۇل تەك ءابدىلمانوۆ وينايتىن اباي» دەدى. مەنىڭ ۇعىمىمدا قازاق تەاتر كوگىندە ءا.سىعاەۆتان وتكەن سىنشى جوق، بۇل سپەكتاكل جايلى، مەنىڭ ءرولىم تۋرالى «Egemen Qazaqstan»، «پاراسات»، «جاس قازاق» باسىلىمدارىندا اشەكەڭ ۇلكەن-ۇلكەن ماقالالار جازدى. «پاراسات» جۋرنالىندا جاريالانعان «سونى سوقپاق» دەگەن ماقالاسى تۇتاس مەنىڭ شىعارماشىلىعىما ارنالدى. مە­نىڭ ابايدى ويناعان ءرولىم جايلى كەڭىنەن كوسىلدى. جوعارى باعاسىن بەردى. سەمەيدەگى اباي مۋزەيىنىڭ شىراقشىسى، قازىر مارقۇم بولىپ كەتتى، ابايتانۋشى توكەن يبراگيموۆ اعامىز باسقا ءبىر ۇجىمدا ويناعان ابايىمدى كورىپ، ەلدىڭ الدىندا ايتقان ەدى: ء«ابدىلمانوۆ ارتىنان قاراساڭ دا ابايدى ۇقساتادى ەكەن، ويتكەنى ابايدى جەڭگەلەرى بۇقا مو­يىن دەپ ايتقان» دەگەنى ەسىمدە. دۋلات يسابەكوۆ اعامىز دا «قازاق ادەبيەتىندە» ماقالا جازدى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك، جابال شويىنبەت، گۇلزيرا سەرعازى، مارات قوڭىروۆتار مەن سومداعان ابايعا ۇلكەن باعا بەردى. بۇل اۋەزوۆتىڭ پەساسى بويىنشا وينالعان اباي.

– ۇلتتىق تەاتر كەڭىستىگىندە اباي وبرازىن سومداپ جۇرگەن اكتەرلەر كوپ. ءسىز ولارعا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– ءوز ارىپتەستەرىڭە سىن ايتۋ قيىن. دەگەنمەن مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، تەاتردا ءجۇز اكتەر بولۋى مۇمكىن، بىراق ءدال ابايدى وي­نايتىن اكتەر بولماۋى مۇمكىن. ال ونداي اكتەر شىقپاي تۇرسا، ابايدىڭ رۋحىن، ابايدىڭ ارۋاعىن قوزعاۋدىڭ كەرەگى جوق، ونداي كوزسىزدىككە بارۋعا بولمايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اكتەردى تانيتىن كوز كەرەك. سونى كورەتىن رەجيسسەر كەرەك. ەساعاڭنىڭ، ە.وباەۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا: ء«وز ابايىمدى تابا المادىم» دەگەن ءسوزى بار. ول كىسى «ابايدى» قويدى عوي. را­سىندا، اباي – ءبىزدىڭ رۋحانياتىمىز، وعان ەكسپەريمەنت جاساپ، ونى ۇلكەن دە، كىشى دە كەلسىن-كەلمەسىن ويناي بەرۋىنە بولمايدى. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز، كەزىندە اباي ءرولى شاكەن ايمانوۆقا جانە قاپان بادىروۆقا بەرىلگەن ەكەن، بىراق مۇحتار اۋەزوۆ شاكەن ايمانوۆتىڭ اتىن ەستىگەن بەتتە، رولدەن الىپ تاستاعان. بۇل تۋرالى «قازاق ادەبيەتىندە» دە جازىلدى عوي: «سەن ءوزىڭنىڭ داڭقىڭا، تالانتىڭا سەنىپ وينايىن دەپ تۇرسىڭ با، سەنىڭ ابايعا تابيعاتىڭ كەلمەيدى، سەنىڭ ابايدى ويناۋىڭا مەن رۇقسات بەرە المايمىن»،  دەگەن ەكەن م.اۋەزوۆ ش.ايمانوۆقا. سودان سوڭ ابايدى قاپان بادىروۆ ويناعان. ايرىقشا تالانت ايمانوۆتىڭ وزىنە توقتاۋ سالىنسا، دەمەك، بۇل – جوعارىدا ايتقان ءسوزىمنىڭ دالەلىنە كەلەدى. ورىستار ايتقان عوي: «كەمەڭگەر اكتەر بولمايدى، وڭ جامباسقا كەلەتىن رولدەر بولادى» دەيدى، ياعني سول وڭ جامباسقا كەلگەن ءرول عانا اكتەردىڭ باعىن اشادى. ءار اكتەردىڭ تابيعاتى ءارتۇرلى عوي. مەنىڭ كەبەكتى نەمەسە گاملەتتى ولار سياقتى ويناي الماۋىم مۇمكىن، ال ولار گاملەتتى كەرەمەت جاقسى ويناۋى مۇمكىن، بىراق ابايدى ويناي المايدى.

 – بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ ما­دينا وماروۆا ەكەۋىڭىز جازعان «اباي­دىڭ جۇمباعىنىڭ» توقپانوۆ، مام­بەتوۆ، وباەۆ قويعان سپەكتاكلدەردەن وزگەشەلىگى نەدە؟

– ەس-اعاڭنىڭ، ازەكەڭنىڭ قويعان «ابايى» كەڭەستىك داۋىردەگى يدەولوگياعا قۇرىلعان سپەكتاكل، ال ءبىز بۇگىنگى كۇن­نىڭ ابايىن جازۋعا تىرىستىق. ءبىز ەڭ ءبىرىن­شى اكە ينستيتۋتى، ياعني اكەنىڭ ءسوزىن تىڭداۋ ماسەلەسىن قوزعادىق. قۇنانباي ءار كەزدەس­كەن سايىن ابايعا اقىل-ۇلگى كورسەتكەن كەزدە، ءار سويلەگەن سايىن بالا ابايدىڭ كوزىن اشىپ وتىرادى. ول اجەسى زەرەدەن ۇلكەن رۋحاني ءبىلىم الدى، سودان كەيىنگى قۇندىلىقتاردى اكەسى قۇنانبايدان الدى. ءبىز بۇل جەردە «قۇنانباي بولماسا، اباي قايدان پايدا بولار ەدى» دەگەن يدەيانى كوتەرەمىز. مىناۋ گەندىك جالعاستىق دەگەن بار، ياعني قۇنانبايداعى ەرەكشە تەكتىلىك ابايعا كەلىپ تۇر. سول اباي اكەنى كورۋ ارقىلى، اكە ينستيتۋتىن، اكەنىڭ تاربيەسىن كورۋ ارقىلى ۇرپاق جالعاستىعى اتتى باسپالداقپەن كوتەرىلىپ كەلە جاتادى. ءبىز بۇل پەسادا قۇنانبايدى بيىككە كوتەرىپ وتىرمىز. دانا، دارا قۇنانباي. سونداعى ايتپاعىمىز – تەكتىلىك يدەياسى. تەكتىلىك دەگەن – ادامنىڭ بويىنداعى ەڭ ءىرى اسىل قاسيەتتەردىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان ءبىز قۇنانبايدى كوتەرۋ ارقىلى ابايدى اشىپ وتىرامىز. اباي قاتتى قينالىپ، ءوزىنىڭ قاسىنداعىلاردان تاياق جەگەن كەزدە تۇسىنە اكەسى كىرەدى. اكەسى وعان ءجون سىلتەيدى. «بالام، سەن وسىنداي-وسىنداي جولمەن بارا جاتىرسىڭ، سەن ماعان جەتكەن جوقسىڭ، سەن ماعان جەتۋ ءۇشىن وزىڭە جەتەتىن ۇل تۋعىز»، دەيدى. «ول ۇلىڭدى ۇلتتىق داستۇردە، ءبىلىمدى، سانالى ۇرپاق ەتىپ تاربيەلە ول وزىڭە جەتەتىن بولسا، سوندا عانا سەن ماعان جەتتىڭ» دەگەن ءسوز ايتادى اكەسى. قۇنانبايدى كو­تەرۋ ارقىلى ابايدى كوتەرىپ وتىرمىز. قۇنان­باي مەن جاس ابايدىڭ ورتاسىنداعى قارىم-قاتىناس جاس ابايدىڭ توعجانعا دەگەن ماحابباتى كەزىندە ايشىقتالادى. ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن جۇرەكپەن ۇعىنىسىپ، ءتۇسىنىسىپ، ەكەۋى ءبىر-بىرىنە جۇرەك سىرىن اشىپ، ەكەۋمىز ماڭگىلىك ءبىر-ءبىرىمىز ءۇشىن دەپ تۇرعان كەزدە قۇنانباي اكەسى مىنانداي ءسوز ايتادى: «جاستىقتىڭ ىستىقتىعىنا داۋ بار ما. دۇنيەنىڭ ونى ايىرباس ەتەر قاي ءتاتتىسى بار؟ جاستىعىڭدى، ماحابباتقا ماستىعىڭدى ءدات جەتىپ قيۋ قيىن بولسا دا ايتايىن. اباي، بۇدان بىلاي بالا جاستىق پەن البىرت جاستىقتىڭ ورنىن باسار ءنار­لى جاستىق ىزدە. بۇل جولدا دا قۇشتار كوپ. جەلدىاياق جەلماياسىن جوسىتقان اسان قايعى دا، اششى كۇيىن بەبەۋلەتكەن ال­شاعىر دا – بارلىعى دا تىنىم تاپپاي بەزەك قاقتى. بىراق ولاردىڭ مۇراتى ءتان مەن جان توياتىنان بيىگىرەك ەدى، ولار ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاپ شارق ۇردى…» دەيدى. سوندا جاس اباي: «اكە، بار جۇرەك، بار قيال توعجانمەن تۋىسىپ تۇر… ءىشىم ءبىر جاقتا، سىرتىم ءبىر جاقتا بولىپ، ەنجار ءومىر سۇرۋگە جاس جۇرەگىم شىداماس! توعجانعا بەرگەن ۋادەم بار… ول قايدا قالادى؟» دەيدى. سوندا قۇنانباي: «بالام، ايتپاعىم – ەكى جاستىڭ ماحابباتىنان دا ارتىق ماحاببات بار. ول – ەلىڭە، جەرىڭە، داستۇرىڭە دەگەن ماحاببات. اتا-بابامىز مىنا ۇلان-عايىر جەرگە يە بولىپ، مىڭعىرعان مالىن باعىپ وتىرعان بۇگىنگى مامىراجاي تىرشىلىگىنە سول سالت-ءداستۇردى بۇزباي عانا جەتتى. قازاقتىڭ قازاقتىعى كەتكەن كۇنى شەتى سوگىلگەن شىلتەر ورامالداي ەل تارقايدى، جۇرتتان ىرىس-بەرەكە كەتەدى. سۇيىندىكتىڭ قىزى دا بەسىگىندە ايتتىرىلعان. ۋادەڭدى بۇزبا، بۇل قىزعا دا بۇزدىرما!» دەپ كەلەلى وي ايتادى. سول كەزدە اباي كەلىسىپ، «ساپ-ساپ كوڭىلىمدى» جازادى. اكەسىنىڭ سوزىمەن كەتەدى.

كەي ادامدار ايتادى، اباي مەن ءدىل­دانىڭ اراسىندا ماحاببات بولعان جوق، ەكەۋى اتاستىرىلىپ قانا قويعان، ەكى اعا سۇلتان قۇدالاسىپ، سول ءۇشىن عانا قۇرىلعان وداق دەيدى. ءدىلدا ودان 4-5 جاس ۇلكەن، ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى سۇيمەي قوسىلدى دەيدى. سول ءدىلدا مەن اباي اراسىندا شىنىمەن ماحاببات بولماسا، ءابدىراحمانداي، ماعاۋياداي، اقىلبايداي ۇل­ تۋا ما؟ ەكەۋىنىڭ اراسىندا زور ماحاببات بولعان. بىراق باسقا ماحاببات.

– سوندا وسى جاڭا اباي ارقىلى بۇ­گىن­گى قوعامنىڭ پروبلەمالارىن اشپاق بول­دىڭىزدار عوي؟

 – ابايدىڭ ۇلىلىعى سوندا، ول بۇگىنگى كۇنگى پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن سول زاماندا بولجاپ ايتىپ كەتكەن. ەگەر شىدامى جەتىپ ۇڭىلسە، بۇگىنگىنىڭ ادامدارى كوپ ساۋالدىڭ شەشىمىن ابايدان تاپقان بو­لار ەدى. مىسالى، «باس باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم» دەيدى نەمەسە «تياناقسىز، بايلاۋسىز بايقۇس قالپىڭ، نە تۇسەر قۇر كۇلكىدەن جىرتىڭ-جىرتىڭ» دەيدى. قازىر قاپتاپ كەتكەن شوۋلار، وي جوق، ءمان جوق، ماعىناسى جوق، كوگىلدىر ەكراندى اشىپ قالساڭ، كورەتىنىڭ تەك قانا ىرجاقاي كۇلكى. بۇل نەمەنە؟ حالىقتى ازدىرۋدىڭ جاڭادان تابىلعان امالى ما؟ كورەرمەندى ەشقانداي بيىكتىككە، تەرەڭدىككە تاربيەلەمەيتىن، رۋحانيلىعى جوق، جاي عانا قورانىڭ ىشىندە جينالعاندا ايتاتىن، قارابايىر، دورەكى سوزدەرمەن ءبىز قازىر كورەرمەندى كۇلدىرگىمىز كەلەدى. سوعان ءبىزدىڭ قازىرگى جاستارىمىز ەلىكتەپ، توبىرلىق دەڭگەيگە كەتىپ بارا جاتقاندايمىز. ابايمەن بايلانىستىرىپ، اباي يدەياسى ارقىلى ءبىز وسىنى كورسەتۋگە تىرىستىق.

اباي شىعارماشىلىعىندا توسىن، بۇگىنگى كۇنمەن ۇيلەسىپ، ساباقتاسىپ جات­قان مەزەتتەر وتە كوپ. ءبىز سونىڭ ءبارىن قا­عىس قالدىرماي وسى سپەكتاكل بويىنا جاما­دىق. ءبىزدىڭ «جۇمباقتىڭ» باسقا «ابايلاردان» ءبىر ايىرماشىلىعى وسى. ءبىز ەركىن، تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىمىز، سوندىقتان ابايدى ەشبىر يدەولوگيا شەڭبەرىنە سالىپ قۇرساماي، ءوز بيىگىندە شارىقتاتىپ كورسەتە الامىز. بۇل – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز جانە باقىتىمىز.

– ابايدىڭ 175 جىلدىعى قار­سا­ڭىندا «وسى ابايدى ءبىز نەگە دارىپتەي بەرە­مىز، ول سونشاما كىم؟» دەگەن باعىت­تا دا كەر­تارتپا پىكىرلەر بوي كورسەتىپ قال­دى…

– ەل بولعان سوڭ ىشىندە الاسى دا بار، قۇلاسى دا بار. راس، كەيبىر ويى تاياز جاندار ابايدىڭ ولەڭدەرىن، قاراسوزدەرىن ءبىر وقيدى دا «اباي قازاقتى جەك كورگەن، ول نەگە قازاقتى جەك كورگەن، نەگە سىناي بەرەدى» دەپ جامانداي جونەلۋگە سەبەپ ەتىپ تۇرادى. بلوگەرلەر، سونداي بىرەۋلەر جازدى. سەبەبى ولار تەرەڭىنە بارمايدى. تەرەڭىنە بارۋ ءۇشىن ابايشا تەبىرەنىپ، ابايشا تولعانىپ، ابايعا ءبىر قادام بولسا دا جاقىنداي ءتۇسۋ كەرەك. ول قازاقتى جەك كورگەننەن ايتتى ما، الدە كەرەمەت جاقسى كورىپ، جانى اۋىرىپ ايتتى ما؟ بىزگە ۇنامايتىن سوزدەر بولعانمەن، ونىڭ ار جاعىندا جاتقان ەرەكشە ماحابباتتى كورە ءبىلۋ كەرەك. سپەكتاكلدە اباي «قازاق سوندا ءوزىنىڭ سول تابيعاتىنان قاشان ايىرىل­دى، ءوز بولمىسىن قاشان جوعالتتى؟» دەپ ساۋال تاستايدى. «بۇرىن مۇنداي بولما­عان ەدى عوي» دەيدى. مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ قازاق باسقا مەملەكەتكە بودان بول­عالى ءوزىنىڭ تابيعاتىن جوعالتتى دەيدى. ەكىجۇزدىلىككە باردى، ول ۇلتتىڭ جاقسىلىعىن دا، جامانىن دا قابىلدادى، جىندى سۋعا ەرىك بەردى، شايتان بولدى. ءوزىنىڭ تىلىنەن، دىنىنەن ايىرىلدى.

ءبىزدىڭ سپەكتاكلدەگى اباي – ازاتتىقتى، تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان اباي. ابايعا كەزىندە دەپۋتات شايمەردەن قوسشىعۇلوۆتىڭ جازعان حاتى قازىر بارشامىزعا بەلگىلى دەرەك قوي. ول ابايعا پاتشانىڭ قۇپيا جارلىعىن جەتكىزگەن، ياعني اق پاتشا گەنەرال-گۋبەرناتورعا قۇپيا حات جازىپتى… سونداعى جازعانى «قازاقتى بيلەۋ ءۇشىن ءبىرىنشى حاندىق جۇيەنى قۇرتۋ كەرەك دەپتى. ەكىنشىسى بولىستىقتى كىرگىزسەڭ قازاق وزدەرى-اق رۋ-رۋعا ءبولىنىپ، توز-توز بولادى. سوندا بۇل حالىقتى بيلەۋ وڭاي دەپتى. ال ءۇشىنشىسى ءتىپتى سوراقى، قازاقتى ءبىر دىنگە كىرگىزۋ كەرەك، ياعني شوقىندىرۋ قاجەت دەپتى. ءوستىپ ءتۇز تاعىسى قازاقتى اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاماق بولىپتى». ءبىزدىڭ سپەكتاكلدە وسى تۋرالى ايتىلادى، ابايدىڭ قايراتكەرلىك سيپاتى اشىلادى. وسى زىميان ارەكەتكە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن كەمەڭگەر اقىن 1885 جىلى بولعان قارامولا سەزىندە قازاقتىڭ كونە ادەت-عۇرىپ ماسەلەسىن زامانعا لايىق­تاپ، حالىق پايداسىنا شەشىلەتىندەي ەتىپ، كەم-كەتىكتىڭ، اسىرەسە ايەل پراۆوسىن جاق­تاپ 73-تارماقتان تۇراتىن ەرەجە ازىر­لەپ، بەكىتتىرەدى. وسىنداي، بۇرىن كە­ڭەس كەزىندە ايتىلماعان، بىراق ۇلى اقىن­نىڭ ومىرىندە ورىن العان كوپتەگەن ايتۋ­لى وقيعا سپەكتاكلدەن كورىنىس تاۋىپ وتىر. بۇل – ونىڭ بۇرىنعى، بۇعان دەيىنگى قويىلىمداردان باستى ەرەكشەلىگى. ابايدى ويشىل، اقىن عانا ەمەس، قوعام، ءتىپتى مەملەكەت قايراتكەرى بولعاندىعىن كورسەتۋدى ماقسات ەتتىك. جەر رەفورماسىنا قاتىستى ونىڭ ەڭبەگى قانداي؟ بۇل تۋرالى دا قازىر از ايتىلادى. ابايتانۋشىلار بولماسا، كولدەنەڭ جۇرت بىلە بەرمەيدى. اب­دىراحمانعا «ۇلتىڭ ءۇشىن قىزمەت ەت» دەيدى. «مەن اكەدەن العان اماناتىمدى ساعان تاپسىرامىن» دەگەندە، ءابىش ءوزىنىڭ سىرقاتتانىپ جۇرگەنىن ايتادى. سوندا دا اباي اللادان تەك سابىر تىلەيدى. تاع­دىردىڭ جازعانىنا كونبىستىك تانى­تادى. وسى سيتۋاتسيا ارقىلى سپەكتاكل شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى. ول ۇلىن جوعالتقان اكە رەتىندە ەمەس، قازاققا وزى­نەن كەيىن تىزگىن ۇستار، قىزمەت ەتەر، كوزى اشىق، كوكىرەگى ىزگى ءىزباسار تاستاي الما­عا­نىنا وكىنىپ، شارق ۇرادى. ءسىز ەندى اقىن­دىعىنان، ويشىلدىعىنان بولەك، قازاقتىڭ بولاشاعى جولىندا وسىلاي جان اياماي ەڭبەك ەتكەن ابايدى قازاقتى جەك كوردى دەپ قالاي ايتاسىز؟ ولاي ايتاتىن ادامدار – ءبىلىمسىز، تاياز. بار بولعانى سول عانا.

م.اۋەزوۆتىڭ ۇلىلىعى، كەڭەستىك داۋىر­دە ابايدى ولاي جازباسا، ونى جارىققا شىعارا الماس ەدى. ول ءبىر ۇلىنى كوتەرۋ ءۇشىن، باسقا ۇلىلاردى امالسىز قۇربان ەتتى. ايتەۋىر قالاي بولعاندا دا ابايىن قازاققا تابىس ەتۋدى كوزدەدى. ايتپەسە ول دا ماعجان، احمەتتەردىڭ جولىن قۇشقالى تۇر ەدى. اۋەزوۆ، ارينە، «ابايدى» قازىر جازسا، مۇلدە باسقاشا جازار ەدى…

– اۋەزوۆ تەاترىندا «ابايدىڭ جۇم­با­عىنان» بولەك، ابايدىڭ «قاراسوز­دەرىنىڭ» جەلىسىنە قۇرىلعان دراما-ديالوگ «قارا» قويىلىمى ساحنالانىپتى، ونىڭ پرەمەراسى 21 قازاندا وتەدى ەكەن. ء«ۇي ىشىنەن ءۇي تىككەندەي»، ءبىر تەاتردىڭ باسىنا وسىنشا اباي كوپتىك ەتپەي مە؟

 – اۋەزوۆ تەاترىنىڭ پوتەنتسيالى وتە ۇلكەن، مۇندا جۇزدەن اسا اكتەر جۇمىس ىستەيدى. ەكى سپەكتاكل ەمەس، بەس سپەكتاكل قويۋعا تەاتردىڭ كۇشى جەتەدى. سوندىقتان دا اۋەزوۆتىڭ اتىمەن اتالاتىن تەاتردىڭ ابايعا ءبىر ۋاقىتتا ەكى بىردەي سپەكتاكلدى ارناۋى – زاڭدى. ونىڭ ۇستىنە ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو اياسىندا تويلانىپ جاتىر، بيىلعى جىل اباي جىلى بولىپ جاريالاندى. وسىعان وراي ءبىز ەكى سپەكتاكلدى قاتارىنان كورەرمەنگە ۇسىنىپ جاتىرمىز. ءبىز ۇلى ابايدى جان-جاعىنان كورسەتكىمىز كەلدى. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى باعىتتا، ەكەۋى ەكى ءتۇرلى جۇك كوتەرەتىن سپەكتاكل، ەكەۋىنىڭ دە ءوز كورەرمەندەرى بولادى دەگەن سەنىمىمىز بار.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

ۇقساس جاڭالىقتار