دەمەك, ۇلتتىق بانك پەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ بولجامدارى بۇل جولى دا سايكەس كەلمەدى. ساراپشىلار ۇلتتىق بانك, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جانە ستاتيستيكا كوميتەتى مالىمەتتەرى اراسىندا سايكەسسىزدىكتەر پايدا بولا باستاعانىن ايتا باستادى. ماماندار بۇل قۇبىلىس ناقتى جاعدايدى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن, ايماقتاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاقتاپ كەتۋىنە جول اشاتىنىن ايتادى. ينفلياتسيا دەڭگەيىندە ايماقتىق ايىرماشىلىقتار بار ەكەنى قازىر دە بايقالادى. كەيبىر ايماقتاردا بۇل ماقساتتى دەڭگەيدەن ەداۋىر جوعارى, ال كەيبىرىندە ايتارلىقتاي تومەن. دەفلياتسيالىق پروتسەستەر ەكونوميكانىڭ جاعدايىنا وتە جاعىمسىز اسەر ەتەدى. بۇل فاكتور مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مىندەتىنىڭ اۋقىمدى ەكەنىن كورسەتەدى.
ساراپشىلار ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيانى تەجەپ, ىرىقتاپ وتىراتىن مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەلىپ كەلە جاتقانىن ءبىرازدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. ياعني ينفلياتسيانى تەجەۋدىڭ زامانعا ساي تاسىلدەرىن مەڭگەرمەسەك, كەلەر جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى 10 پايىزعا دەيىن ارتىپ, قىمباتشىلىق ەسەلەنە بەرەتىن كورىنەدى.
رەسمي ورگانداردىڭ دارمەنسىزدىگى ۇساق ساۋداداعى كاسىپكەرلەرگە ەركىندىك بەردى. بۇل ەركىندىك قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ, ەلدەگى كەدەيشىلىك ستاتيستيكاسىن ارتتىردى. شيكىزات نارىعىنا بايلانعان ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلتتىق بانكتىڭ قولداۋىنسىز سىرتقى فاكتورلارعا توتەپ بەرە الاتىن دەڭگەيدە ەمەس. ۇلتتىق بانك جىلدىق ينفلياتسيانى جىل باسىندا بەكىتىپ, جىل سوڭىنا دەيىن شەڭبەردەن شىقپاۋعا تىرىسقانىمەن, گەوساياسات پەن حالىقارالىق ساۋداداعى وقىس جاعدايلار ينفلياتسيا مەن تەڭگەنى قاتتى تەربەتىپ جىبەرەتىنى ءجيى بايقالادى.
وندىرىسكە بەرىلگەن ارزان نەسيە جوعارى دەڭگەيدە ءونىم شىعارۋعا, ءوندىرىستىڭ قابىلەتىن ارتتىرۋدىڭ ورنىنا اينالىمداعى اقشا ماسساسىن كوبەيتىپ, قۇنسىزدانۋعا سەبەپ بولدى. سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ينفلياتسيا كولەمى ناقتى بولجانۋى كەرەك. ال بىزدە ناقتىلىق جوق. بەيرەسمي دەرەكتەر ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى 10 پايىزدان اسىپ كەتتى دەسە, ۇلتتىق بانك پەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ەكى ءتۇرلى دەرەكتى ايتادى. ساراپشىلار وسىعان دەيىن باعا رەتتەلمەي, ينفلياتسيا تەجەلمەيدى دەگەن ءسوزدى نارىقتىڭ الەمدىك ستاندارتتارىنا قاراپ ايتقان بولاتىن. سوندىقتان ينفلياتسيا سىرتقى جاھاندىق فاكتورلاردان, نە بولماسا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىزدىگىنەن ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىنىڭ تومەندىگىنەن بولىپ وتىرعانى ۇكىمەت تاراپىنان ءىشىنارا مويىندالىپ وتىر. ەلدەگى قىمباتشىلىق دەڭگەيى شەكتەن شىعىپ بارادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن اپتادا ۇلتتىق بانك توراعاسىمەن كەزدەسكەن كەزدە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى, پرەمەر-مينيستر دە باعانى ورىنسىز قىمباتتاتۋشىلارعا شارا قولدانۋ كەرەگىن بىرنەشە مارتە ايتتى. بىراق ازىرگە ناتيجە از.
ستاتيستيكالىق يلليۋزيا ەكونوميكاعا قاۋىپتى
ەكونوميست شىڭعىس ەرگوبەك ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن درايۆەرلەردىڭ ازدىعى, ءتىپتى جوقتىعى, ءداستۇرلى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ داعدارىسى, ىشكى باسەكەنىڭ بولماۋى, يكەمسىز بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ءتيىمسىز مەملەكەتتىك باعدارلامالارى تيىسىنشە ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق كومپونەنتىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلگەنىن ايتادى.
قازاقستان كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكالىق ستاگناتسيادا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ستاگناتسيانىڭ نەگىزگى كورىنىسى ەكونوميكانىڭ ءوسۋىنىڭ توقتاۋىندا عانا ەمەس, ونىڭ تومەندەۋىندە بولىپ وتىر. وسىدان شامامەن بەس جىل بۇرىن الەمدىك نارىقتاعى مۇناي قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تومەندەۋىنە ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزدى. ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, نازار اۋداراتىن كەزەكتى ماسەلە – ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردان شىققان اقپارات شىنايىلىققا يە بولۋى كەرەك. بۇگىندە قوعام كوپ نارسەنى ءوز بەتىنشە بولجاي الادى. رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ كەزەكتى سانكتسيالاردان باس كوتەرە الماۋىن, وتاندىق ءوندىرىستىڭ باسەكەگە قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىن, ەكسپورتتاۋشى كاسىپورىنداردىڭ مەملەكەتتىك قولداۋعا ماجبۇرلىگىن, شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ تۇراقتى تۇردە ارتۋىن حالىق ءبىلىپ وتىر. ال كورىپ وتىرىپ قام جاساماۋ – جاۋاپسىزدىقتىڭ كورىنىسى.
– بىراق نەگىزگى فاكتور – سەنىمسىزدىك. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ كورسەتكىشى, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا سەنىمنىڭ كورسەتكىشى – ينفلياتسيا. الەم داعدارىسپەن كۇرەسىپ, باس كوتەرە الماي جاتقان كۇننىڭ وزىندە قازاقستان تابىستى يلليۋزياسىن ساقتاۋعا تىرىسقان ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. ستاتيستيكالىق يلليۋزيامەن ءومىر ءسۇرۋ ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپتى, – دەيدى ش.ەرگوبەك.
ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى ينفلياتسيانىڭ رەسمي تسيفرلارىن شاڭ قاپتىردى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2020 جىلعى 9 ايدا ازىق-ت ۇلىك باعاسى 7,4 پايىزعا قىمباتتاعان. تەك تامىز, قىركۇيەكتە باعانىڭ ءوسۋى جۇمىرتقاعا – 4,4%, قۇمشەكەرگە – 1,5%, ماكارون ونىمدەرىنە – 1%, ۇنعا, سيىر ەتىنە, شايعا, مۇزداتىلعان بالىققا – 0,9%-دان, جىلقى ەتىنە – 0,8%, شۇجىق ونىمدەرىنە – 0,7%, قوي ەتىنە, سارى مايعا, مايەكتى ىرىمشىككە, – 0,6%-دان, نانعا, كۇرىشكە 0,4%-دان بەلگىلەنگەن. ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا حالىق تابىسىنىڭ ءوسۋى باعانىڭ ەكپىنىنە ىلەسە الماي قالدى.
قازان ايى قىرىن قاراپ تۇر
قىركۇيەكتىڭ قاباعى وڭ بولمادى. جيىن-تەرىن اياقتالىپ, ءونىم قامباعا تۇسسە دە قىمباتشىلىقتىڭ قاباعى ءالى قاتۋ. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بەيسەنبەك زيابەكوۆ ينفلياتسيا دەڭگەيىن باسەكەلەستىك ورتانى جاقسارتۋعا جاعداي جاساۋ ارقىلى تومەندەتۋگە بولاتىنىن, بۇل نارىق زاڭى ەكەنىن ايتادى. ەكونوميستىڭ پايىمىنشا, بىزدەگى جاعداي نارىق زاڭىنا كەرەعار بولىپ تۇر. دەمەك ەندىگى بەتالىس «بىزدەگى ينفلياتسيانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ.
ساراپشىلار ءبىزدىڭ جاعدايدىڭ وزگە ەلدەردەن ايىرماشىلىعى ينفلياتسيا سىرتقى ساۋدا كولەمىنە قاراي ەسەپتەلەتىنىن, ال بازارداعى باعا ىشكى سۇرانىسقا قاراي رەتتەلەتىنىن ايتادى. سوندىقتان بۇل رەتتە نارىق نەمەسە باعا سۇرانىسقا بايلانىستى بولىپ تۇرماعانى بەلگىلى. ەگەر باعا سۇرانىسقا تاۋەلدى بولسا, وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي, تاڭەرتەڭگى باعا كەشكە قاراي تومەندەپ, ەرتەسىنە ءتىپتى سورەدەن الىنىپ تاستالار ەدى. بىراق مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدە جوق. قولدانۋعا بولاتىن مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى قارا بازارلاردا عانا ەمەس, ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندە دە كوپتەپ كەزدەسەتىنىن كورەمىز.
حالىقتىڭ تابىسىنا قالاي اسەر ەتپەك؟
ساراپشىلار ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. بىراق بۇل ماسەلەگە ەكى تاراپ تا تيىسىنشە نازار اۋدارماي وتىر. ەكونوميستەر 5 پايىزدىق جىلدىق ينفلياتسيانىڭ ءوزى 10 جىلدان كەيىن حالىقتىڭ تابىسىنىڭ 40 پايىزىن قۇنسىزداندىرىپ جىبەرەتىنىن, مونەتارلىق ساياساتتىڭ باستى كورسەتكىشى ينفلياتسيا بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. حالىقتىڭ قانشالىقتى بايىعانى نەمەسە كەدەيلەنگەنى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراپ انىقتالادى.
ب.زيابەكوۆ ۇلتتىق بانكتىڭ بار ماقساتى – ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋمەن شەكتەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ەكونوميكالىق ءوسىمدى جۇيەلەندىرۋ – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتى. حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتەتىن فاكتور – ينفلياتسيا قارساڭىندا جالاقى مەن زەينەتاقىعا قوسىلاتىن تيىن-تەبەن ەمەس, ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىم. سوندىقتان ساراپشىلار سوڭعى كەزدە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنا تىزە قوسىپ قيمىلدايتىن كەز كەلگەنىن, نارىقتىڭ السىرەپ قالماۋىنا ەكەۋى دە جاۋاپتى ەكەنىن كوبىرەك ايتادى.
– كەي كەزدە ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى ستاتيستيكالىق ەكونوميكاعا كوبىرەك ۇقسايدى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ستاتيستيكانىڭ دەرەكتەرىنە, حالىق داستارقانىنا قاراپ باعالايتىن جاعدايعا جەتتىك. قىمباتشىلىق, دەۆالۆاتسيا قاۋپى تونە باستاسا, زەينەتاقى, شاكىرتاقىنى كوتەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعادى. بۇل فاكتوردى ساراپشىلار دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ, القىنا باستاعان ەكونوميكانى اسپيرينمەن ەمدەۋگە تەڭەپ ءجۇر. ۇكىمەت سالالىق ۆەدومستۆولاردىڭ جۇمىسىن كومپيۋتەرلىك توموگرافيادان وتكىزۋدى قولعا الۋ كەرەك. سول كەزدە عانا قاي باعىتتىڭ دەرتكە كوبىرەك شالدىققانى, قاي باعىتتىڭ تەك «دەم سالۋمەن» عانا قاتارعا قوسىلاتىنى انىقتالىپ, قازاقستاندىق ينفلياتسيانىڭ الەمدىك ستاندارتتان ەرەكشەلىگى ايقىندالادى, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ساراپشىلار سىرتقى ساۋدا بالانسىنداعى قىمبات مۇناي مەن قۇنسىزدانعان تەڭگە اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ ءوزى جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋعا, شوب ارقىلى ىشكى نارىقتى ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. وسى رەتتە ب.زيابەكوۆ بيۋدجەت پەن تولەم بالانسى تاپشىلىعىنىڭ قاتار كەلۋى قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. بىراق ونى كوپ كۇش سالماي جانە تەرەڭ تالداۋسىز شەشە سالۋعا تىرىساتىنى ساراپشىلاردى الاڭداتادى. بۇرىن تەڭگەنىڭ كەنەتتەن قۇنسىزدانۋىنا ۇلتتىق بانكتىڭ ينتەرۆەنتسياسى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ينفلياتسيالىق قاتەردىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەرى جول بەرمەي كەلگەن بولاتىن. باعاعا مونوپوليا زاڭى ىقپال ەتەدى, ۇكىمەت ينفلياتسيامەن كۇرەسۋدى مونوپوليا زاڭىن شەكتەۋمەن باستاۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارا باستادى.
قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارىنداعى باعا نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالاسىنداعى باعاعا قاراپ بەت تۇزەيدى. ەكى قالاداعى باعانى جەل شايقاپ وتسە, وزگە وڭىرلەردە باعا اسپانعا ۇشىپ كەتەتىنىن ەسكەرتكەن ساراپشىلار ەلدەگى ينفلياتسيا ەكى فاكتوردىڭ قىسىمىندا تۇنشىعىپ وتىرعانىن تالايدان بەرى ايتىپ ءجۇر. اۋەلى ساۋدا جەلىلەرى, قارا بازارلار مونوپوليالاندىرىلعان. نارىق ەكونوميكاسىندا ينفلياتسيانى ءبىرىنشى كەزەكتە وسىرەتىن مونوپوليستەر. ال ەلىمىزدە باعانى رەتتەپ وتىرعان ءتورت-بەس كومپانيا وليگوپوليالىق ساياسات ارقىلى باعانى ءوزارا كەلىسىپ, تىكەلەي قاداعالاۋ جاسايتىنى جاسىرىن ەمەس. باعاعا اسەر ەتىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە – دەلدالداردىڭ كوپتىگى. تاۋار وندىرۋشىدەن الۋشىعا دەيىن ءتورت-بەس قولدان ءوتىپ كەلەدى.
– تاۋار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ وتىرعان دەلدالدارعا باقىلاۋ از. سۋپەرماركەتتەرگە, ءىرى ساۋدا دۇكەندەرىنە ءونىمدى تىكەلەي زاۋىتتان ءوز باعاسىنا الاتىنداي جاعداي جاسالۋى كەرەك. سوندىقتان بيزنەسكە دە باقىلاۋ قويىپ, كەرەك كەزىندە دەمەپ وتىرعاننىڭ ارتىعى بولمايدى. بۇل قاراپايىم حالىق ءۇشىن قاجەت, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلاردىڭ باعاسىنا اسەر ەتىپ, قىمباتشىلىقتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جىبەرەتىن كەلەسى فاكتور – يمپورتقا تاۋەلدىلىك.
قازاق داستارقانىنداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگى – يمپورت
پاندەميا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءالسىز تۇستارىن جالاڭاشتاپ بەردى. نوبەلدىڭ بەيبىتشىلىك سىيلىعى بيىل بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنا بۇيىردى. بۇل اشتىققا قارسى كۇرەستەگى كۇش-جىگەرى مەن قاقتىعىس ايماقتارىندا بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بەرىلدى. حالىقارالىق ەكونوميستەردiڭ كەيبiرi كەدەي ەلدەر مەن ۇساق شارۋاشىلىق يەلەرi كوپ پايدا تابۋى ءۇشiن ازىق-تۇلiككە قويىلعان كەدەرگiلەردi الىپ تاستاۋ كەرەگiن كولدەنەڭ تارتادى. بiراق بۇل تاۋارلاردىڭ 80 پايىزى سىرتتان تاسىمالداناتىن قازاقستاندىق نارىققا تيiمسiز ەكەنi داۋسىز. مينيسترلەر كابينەتiنiڭ بيىلدان باستاپ ءتۇرلi جاردەماقى, جالاقى, وتەماقى مەن زەينەتاقىعا قوسقان بولماشى تيىن-تەبەنi ينفلياتسيانىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمادى. بىلتىر كۇزدەگi قىمباتشىلىقتىڭ العاشقى كۇندەرi-اق حالىقتىڭ كۇندەلiكتi تۇتىناتىن تاۋارلارىنىڭ باعاسى قىمباتتاپ, ۇكىمەت شەشىمىنىڭ الدىن وراپ كەتتى.
– ازىق-ت ۇلىكتىك ءونىم وندىرەتىن وتاندىق ۇلەستى ءوسىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت. تەك قانا دوللارعا قاتىستى ەمەس, ساۋدالىق سەرىكتەس ەلدەر ۆاليۋتاسىنا شاققاندا دا ءبىزدىڭ تەڭگەمىزدىڭ تۇراقتى باعامى بولۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, تابيعي مونوپوليستەر ءتاريفىنىڭ ءوسۋىن شەكتەۋ كەرەك, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
باعا ديناميكاسىنا اسەر ەتەدى
ساراپشىلار سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرىنە ءتوزىمدى بولۋ ءۇشىن ىشكى سۇرانىستى جاقسارتۋ جانە ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ, ىشكى نارىقتى ىنتالاندىرۋ ەسەبىنەن يمپورت كولەمىن قىسقارتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سەبەبى ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى باعا ديناميكاسىنا اسەر ەتەدى. ياعني قازاقستانداعى اقشا-نەسيە ساياساتىنا سەرپىلىس كەرەك ەكەنىن زەردەلەۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق. «ۇلتتىق بانك ماكروەكونوميكالىق جاعدايلارعا باعدار جاساۋدى تەرەڭ يگەرۋى ءتيىس. ماكروەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىكتى زەرتتەپ, ء«وندىرىستىڭ قۋاتتىلىعى قانداي؟ بەرگەن قارجىنى ۇقساتا الا ما, ءتۇسىمى قانشالىقتى سەنىمدى؟» دەگەن ماسەلەگە نازار اۋدارۋى قاجەت. الەم نارىعىندا وزگەلەرمەن بىرگە قاينايمىز. بىزدەن وزگە ەلدەر دە قىمباتشىلىقتىڭ كەرمەك ءدامىن سەزە باستادى. بىراق شيكىزاتتىڭ ارزانداعانى نەمەسە قىمباتتاعانى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا نەگە اسەر ەتپەيدى؟ جاۋابى جوق ساۋالدار كوپ.
قىسقاسى, ء«بىزدىڭ ينفلياتسيانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟» دەگەن ساۋالعا ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى دا, ساراپشىلار دا جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىز. سول كەزدە عانا ستاتيستيكا ينفلياتسيانىڭ داۋىلىنان قورعاپ قالاتىن يممۋنيتەتكە اينالا الادى.
الماتى
