الەم تاريحىندا «پازىرىق مادەنيەتى» دەگەن اتپەن بەلگىلى ەۋرازيا ارحەولوگياسىنىڭ ايرىقشا جاڭالىعىنا بالانىپ كەلگەن ب.ز.ب V-III عاسىرعا ءتان ەجەلگى وبا, قورعاندار – رەسەي فەدەراتسياسى تاۋلى التاي ايماعى, ۋلاگان اۋدانى جەرىندە تەڭىز دەڭگەيىنەن 1600 مەتر بيىكتە ورنالاسقان ءھام ماڭگى مۇزداقتا ب ۇلىنبەي ساقتالعان بەس ۇلكەن وبا. مۇنداعى توڭ-مۇزداقتىڭ ارقاسىندا تابيعي بالزامدالعان ادام مۇردەسى مەن مەتالل, تەرى, بىلعارى, اعاشتان جاسالعان بۇيىم, سونىمەن قاتار مالدىڭ جۇنىنەن توقىلعان كەرەمەت كىلەمدەر جاقسى ساقتالعان.
سولاردىڭ ءبىرى – ەلباسى كىتاپحاناسى كوپشىلىككە ۇسىنىپ وتىرعان مىنا كىلەم. بۇل جادىگەردى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا 2010 جىلى بىرقاتار مەملەكەت ەلشىلەرىنىڭ سەنىم گراموتالارىن تاپسىرۋ ءراسىمى كەزىندە سولاردىڭ ءبىرى ۇسىنعان ەكەن. ءسويتىپ اتالعان ديپلوماتيالىق سىي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قاتىناستارىنىڭ اۋقىمدى گەوگرافياسىن سيپاتتاۋمەن قاتار, ەجەلگى زاماننان بەرى ەۋرازيا اۋماعىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ جاھاندىق تاريحي-مادەني قوعامداستىعىنىڭ اينىماس سيمۆولى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسى قورىنان ورىن العان.
ءدال وسى كىلەمدى 1949 جىلى ورىس ارحەولوگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرگەي رۋدەنكو باسقارعان كسرو عا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسياسى تايپالىق اقسۇيەكتەردىڭ وتباسىلىق زيراتى بولىپ تابىلاتىن بەس ۇلكەن تاسوبانىڭ ءبىرى – بەسىنشى قورعاننان تاپقان.
كىلەمنىڭ ءپىشىنى شارشىعا جاقىن, ياعني 183ح200 سم. قويدىڭ يلەنگەن تەرىسىنەن جاسالعان. ورتاسى بەدەرلى ءتورتبۇرىش شارشىلارمەن بەزەندىرىلىپ, شەتى بۇلان ءمۇسىندى بەينەلەرمەن جيەكتەلگەن. جادىگەردى توقىعان اشىق قىزىل, جاسىل, سارى تۇستەس جىپتەر ءوڭىن بۇزباي جاقسى ساقتالعان.
سىرتقى جيەگىندە قاناتتى گريفونداردىڭ فيگۋرالارى ورنالاسقان. كەلەسى كەڭ بەلدەۋلى جيەكتە ات ۇستىندە جانە جان-جاعىندا جەتىدەن قىزىل فوندا شاباندوزداردىڭ شەرۋى بەينەلەنگەن. ورتالىق ورىسپەن شەكتەسەتىن قيىلىستا بۇركىت گريفونىنىڭ قايتالاناتىن بەينەلەرى توقىلعان. كىلەمنىڭ ورتالىق قىزىل فونىندا ءۇشبۇرىش پىشىندەس جاپىراقشالار جانە ولاردى تولىقتىراتىن جيىرما ءتورت شارشى ورنالاسقان.
«مۇنداعى بارلىق ەلەمەنتتەردى ورىنداۋدىڭ شەبەرلىگى سول كەزەڭدەگى كىلەم توقۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى» دەپ جازعان ەكەن جادىگەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە باسشىلىق جاساعان عالىم-رەستاۆراتور ن.ن.سەمەنوۆيچ. بۇل كىلەمنىڭ تۇپنۇسقاسى سانكت-پەتەربۋرگتەگى مەملەكەتتىك ەرميتاج مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.
– كىلەمنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى ءارتۇرلى كوزقاراستار بار, – دەيدى كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار. ياعني, جادىگەردىڭ پايدا بولۋى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا ەۋرازيا اۋماعىندا بولعان جاھاندىق مادەني بايلانىستاردىڭ دالەلى ىسپەتتەس. سونىمەن قاتار بۇل كىلەم ەجەلگى ونەر تاريحى مەن سەمانتيكاسىنىڭ باعا جەتپەس قاينار كوزى. ءوز زامانىنىڭ باسقا دا كورنەكتى ەسكەرتكىشتەرىمەن قاتار, ەرتە تەمىر داۋىرىندەگى كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ كوزگە كورىنەتىن ۇلگىسى بولىپ تابىلماق.
