ءسال شەگىنىس جاسايىق. 2018 جىلدىڭ 27 ناۋرىزىندا سول كەزدە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن اسحات ايماعامبەتوۆ 2019 جىلدان باستاپ «بيزنەس جانە كاسىپكەرلىكتىڭ نەگىزدەرى» ءپانىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ 10-11-سىنىپ وقۋشىلارىنا تاڭداۋ ءپانى ەسەبىندە وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن حابارلاعان-دى. وعان جىلىنا 68 ساعات ءبولىنىپ, اپتاسىنا ەكى رەت وقىتىلاتىنى, نەگىزىنەن ىسكەرلىك ويىن جانە بيزنەس-تاپسىرما تۇرىندە وتكىزىلەتىنى, قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن تاجىريبەلى بيزنەسمەندەردى وقىتۋعا تارتۋ جوسپاردا بار ەكەنى ايتىلعان ەدى. ءسويتىپ بىلتىردان باستاپ بۇل جەكە ءپان رەتىندە ەندى. ساراپشىلار مۇنى جاقسىلىققا بالاپ وتىر.
قازاق بيزنەسىنىڭ 1990-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى مەن قازىرگى دەڭگەيىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي ەكەنى بەلگىلى. بيزنەس تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قىتايدىڭ الا قاپشىعىنان شىعىپ, قازىر الەمدىك بيزنەسپەن ينتەگراتسيالانىپ كەتتى. دەمەك, ءبىز بالالاردىڭ بيزنەس ءتىلىن مەڭگەرسەم دەگەن ارمان-تىلەگىن جالاڭ دا قۇرعاق تەوريامەن قاناعاتتاندىرا المايمىز.
ولار بۇل تاقىرىپتى عالامتوردان-اق تاۋىپ الادى. ەڭ سەنىمدى ءتاسىل – بيزنەس-يندۋستريا وكىلدەرىنە ونلاين ءدارىس بەرۋگە مۇمكىندىك جاساۋ. ەگەر ەۋروپادا جانە امەريكادا بيزنەستى ۇرپاقتان ۇرپاققا قالدىرۋ داستۇرگە اينالسا, رەسەيدە بۇل تاجىريبە ەندى قولعا الىنا باستادى. بالانى ەرتە باستان كاسىپكەرلىككە باۋلۋدىڭ قاجەتتىگى بىزدە دە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىندالىپ, قولعا الىندى.
كاسىپ پەن ءناسىپ
شەتتەن كەلگەن كاسىپكەرلەر ەلىمىزگە ءبىر ءتۇيىر نان الىپ كەلسە, ءوز ەلدەرىنە قايتار تۇستا سول ناننىڭ ۇستىنە ماي مەن ۋىلدىرىق جاعىپ اكەتىپ جاتقانى ءار جەردە بايقالىپ قالادى.
مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ اۋلاسىندا كۇكىرتى تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتسا دا, پوليمەر ۇنتاعىنا تاۋەلدى ەكەنىمىزدى وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز. قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكادا ۇلتتىق برەند قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعان ەل. كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, دەم بەرۋدى ءجون سانايدى. ال بۇل رەتتە قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ تالپىنىسى كوڭىل كونشىتە مە؟ شارۋاقور ازاماتتاردان بيزنەس كلاسسيكتەرى نەمەسە وسى سالانىڭ اكادەميكتەرى قاشان شىعادى؟ مىنە, ءبىز بۇگىن وسى جاعىن سارالاپ كورمەكپىز.
جالپى, كەڭەستىك داۋىردە كوممۋنيستىك تاربيەنىڭ ۋىزىن ءىشىپ, ماكسيماليستىك كوزقاراسپەن ەسەيگەن اعا بۋىن «قازاقتىڭ ساۋدا جاساۋعا, بيزنەسپەن اينالىسۋعا قىرى جوق» دەگەن تۇسىنىكپەن كۇن كەشتى. «ساۋدا-ساتتىق – ءوز-اعام, وزبەكتەردىڭ تىرلىگى» دەپ بىلەتىن قازاق بالاسىنا ول كەزدە ساۋدامەن اينالىسىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتۋ قيىن ءىس سانالاتىن. ال قازىرگىنىڭ قازاعى بىرتىندەپ نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلىپ, ونىڭ قاعيداتتارىن جۇيەلى تۇسىنۋگە تىرىسۋدا. ايتسە دە ءبىر تيىندى ەكى ەتىپ ۇقساتا بىلۋگە كوبىمىزدىڭ ەبىمىز جوقتىعىنان ۇلەسىمىز كەمشىن ءتۇسىپ جاتىر.
رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, قازاقستان حالقىنىڭ 15 پايىزىن باقۋاتتى, قالتالى ازاماتتار, 55 پايىزىن ورتاشا تۇرمىسى بارلار, 30 پايىزىن جارلى-جاقىبايلار قۇرايدى. حالىقتىڭ 30 پايىزى كەدەي. بۇل رەتتە ماماندار حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ, ورتا تاپتى كوبەيتۋ ءۇشىن بيزنەسكە بەيىمىن جانە بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەن پىكىردە.
كاسىپكەر ۇزاقباي ايتجانوۆ بيزنەس الىپپەسى دەگەن مۇلدە جوق ەكەنىن, قازاق بيزنەسى قاتەلىكتەرى مەن جەتىستىكتەرىنەن ساباق الىپ, ستيحيالى تۇردە دامىپ, العا جىلجىعانىن ايتادى. ماسەلەن, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا سالانىڭ جۇيە-جۇيەسىن ءبولىپ, تەرەڭ بايىپتاپ وقىتاتىن ارنايى ساباقتار بار. دامىعان ەلدەردە بالالارعا جاستايىنان بيزنەسمەن بولۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەدى. ال قازاقستاندا مۇنداي جۇيە ورنىقپاعان.
– ءبىزدىڭ نارىقتاعى وتاندىق بەدەلىمىزدىڭ اقساپ جاتۋى دا وسى ىسپەتتەس دۇنيە. العاش جەكەشەلەندىرۋ تۇسىندا نە ىستەدىك؟ اۋىلعا ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەدىك تە, تاراتىپ جىبەردىك. اقىرى نەمەن تىندى؟ اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرالادى, مال باسى ازايدى. ول دا تاجىريبەسىز كەتپەنشىنىڭ قىلىعى ىسپەتتەس نارسە بولدى. شالا ناداندىق پەن شالاعايلىقتىڭ ءتۇبى وڭدىرمايتىنىن اتا-بابالارىمىز نىقتاپ تۇرىپ ايتىپ كەتكەن. افريكا ەلدەرى جەرىنىڭ استى تولى قازىنا. بىراق الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن ەلدەردىڭ ساپىندا تۇر. قۇداي وسىدان ساقتاسىن. قانشا جەردەن ۇلانعايىر دالامىز, بايلىققا مالىنعان جەرىمىز بولعانىمەن, ونى ۇقساتۋدىڭ ۇتىمدى جولىن مەڭگەرۋىمىز كەرەك, – دەيدى ۇ.ايتجانوۆ.
قاي سالادا دا بىلىكسىز ادامنان شارۋانى شىرق ۇيىرەر تالپىنىس شىقپاسى انىق. دەمەك, بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن تەوريالىق ءبىلىم كەرەكتىگى دالەلدەۋدى قاجەتسىنبەيتىن اقيقات.
سونىمەن قازاقتىڭ بيزنەسكە دەگەن ىقىلاسىن قالاي ارتتىرامىز؟ وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسىم بولىگى – بيزنەس سالاسىندا وزىندىك ورنىن ويىپ تۇرىپ الۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە سۇيەنەدى. ماسەلەن, الەم نارىعىندا ەلەكتروندى قۇرالدارىمەن اتى شىققان جاپوندار بالاسىنا جەتى جاسىنان باستاپ «بيزنەس الىپپەسىن» ۇيرەتەتىن كورىنەدى. ناق وسى تۇرعىدا جاپونداردا مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن ارنايى جۇيەلى جوسپارلار بار. ال ەۆرەيلەر بەس جاسىنان باستاپ بالاسىنا قولىنداعى اقشاسىن قالاي ۇقساتۋدىڭ ءجون-جوباسىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپايدى. ىرگەمىزدەگى قىتايدىڭ ءوزى مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق بالانى ۇنەمشىل, قاناعاتشىل بولۋعا, باردى ۇقساتا بىلۋگە تاربيەلەيدى. ال وزبەك بالاسى كوزىن اشا سالىسىمەن تىم بولماعاندا ءبىر تاندىرعا يە بولۋدى ارماندايدى ەكەن. تاندىرى بولسا وزەگى تالمايتىنىن اكە-شەشەسىنىڭ تاجىريبەسىنەن بىلەدى.
اقش-تاعى اۆتوكولىكتەردى جالعا بەرەتىن «Rent-A-Car» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تەيلور بايرون تروت اقش تاريحىندا اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ بالالارىنىڭ بۋحگالتەرياسىن ۇيلەستىرۋدى عىلىمي نەگىزدەپ بەردى. كەيىن ول مۇنى كاسىپكە اينالدىرىپ, بىرنەشە شتاتتان ەنشىلەس كومپانيالارىن اشىپ, بالالاردىڭ قالتا شىعىنى تۋرالى كىتاپ جازعان. تروت اتا-انالاردىڭ باستى كەمشىلىگى رەتىندە بالالارىمەن تابىسى جايلى اشىق اڭگىمەلەسپەيتىنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, «بالاعا اقشا ساناۋدى ءومىردىڭ ءوزى ۇيرەتەدى» دەگەن پىكىر دۇرىس ەمەس. ول ءوزىنىڭ كليەنتتەرىنە بالالاردىڭ اقشا ساناۋدى ەرتە باستان ۇيرەنۋى قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتادى ەكەن. 2014 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «كلاسسيكالىق بيزنەستىڭ الىپپەسى» اتتى كىتابىندا 32 جاستاعى بالاسىنا بيزنەسىن تاپسىرىپ, سودان كەيىنگى تىرلىككە ارالاسپاعانىن ايتقان. «Rent-A-Car» كومپانياسىنىڭ جىلدىق تابىسى 19 ملرد دوللاردان اسادى, ءوزى امەريكاداعى ەڭ داۋلەتتى 30 ادامنىڭ ىشىندە 18-ورىندا تۇر.
«51 جاستا نەگە ۇلكەن بيزنەستەن كەتتىڭىز؟» دەگەن ساۋالعا « ۇلىم 7 جاسىنان قاسىمدا ءجۇردى. 21 جاسىندا كومپانيانىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن دايىندادى. مەن ۇلىما 100 پايىز سەنەمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ماسكەۋدە تۇراتىن قازاق عالىمى عالىم ابىلسەيىتوۆ قازاق وتباسىنىڭ قارجىمەن قارىم-قاتىناسى مەملەكەتتىڭ قارجى ساياساتىنا كوبىرەك ۇقسايتىنىن ايتادى.
– 1990 جىلدارى مۇناي باعاسى داۋىرلەگەن كەزدە اعىل-تەگىل قارجىنى ەل يگىلىگىنە جاراتا المادىق. اقشا قالاي كەلسە, سولاي كەتتى. مەملەكەتتىڭ قارجى ساياساتىنا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ مەنتاليتەتى اسەر ەتەدى. وعان قوعام بولىپ كىنالىمىز. مەملەكەتتىك باعدارلامالار ناتيجە بەرمەي, وعان بولىنگەن قارجى دالاعا شاشىلعانىنا ءوزىمىز كىنالىمىز. سەبەبى تاربيەمىز سولاي. بەسىكتە جاتقاندا اقشانى تانىعان, ەس بىلگەن كۇننەن باستاپ ونى ۇنەمدەۋگە جانە كوبەيتۋگە ۇيرەنگەن مەنەدجەرلەر ۇكىمەت باسىنا كەلگەن كەزدە ەكونوميكالىق باعىتتىڭ بەتالىسى وزگەرەدى, – دەيدى ول.
بيزنەس جانە بىلىك
ال قازاق كاسىپكەرلەرى بيزنەستەگى بىلىكتىلىك بولاشاققا جاسالعان كاپيتال ەكەنىن جەتە تۇسىنە مە؟ بۇل تۇرعىدا قارجىگەر ەرلان يبراگيم بىلاي دەپ وي ءوربىتتى:
– مەنىڭشە, قازاق بيزنەسىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە بىلىك قاجەت. ءبىزدىڭ ەلدە العاش بيزنەستى باستاپ جەكە شارۋاشىلىق اشۋ, اكتسيونەرلىك قوعام قۇرۋ وڭاي نارسە. ال ءارى قاراي ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ وتە قيىن. بۇل جەردە كاسىپكەرلەردىڭ قاجىر-قايراتى, بىلىك-ءبىلىمى سىر بەرىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. كەرەك دەسەڭىز بىزدە زاڭ بىلمەيتىن, ەلىمىزدىڭ زاڭىنا مويىنسۇنا بەرمەيتىن كاسىپكەرلەر دە جەتىپ-ارتىلادى. ءوز باسىم بيزنەسىن جانداندىرۋ ءۇشىن كاسىپكەر الدىمەن سول ەلدىڭ زاڭىن جەتىك مەڭگەرەتىن ءبىلىمدى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
قازاقتىڭ بيزنەسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتۋىن, قازاق بالاسىنىڭ بيزنەستە ءبىلىمدى بولعانىن قالاساق, مەكتەپ جاسىنان باستاپ بالاعا جاپوندار ءتارىزدى بيزنەس الىپپەسىن وقىتۋدى 9-11-سىنىپتان ەمەس, نەعۇرلىم ەرتە جاستان باستاۋ كەرەكتىگىن ساراپشىلار تالايدان بەرى ايتىپ ءجۇر. سەبەبى نارىق زامانى بالاعا الىپپەدەگى ارىپتەردەن بۇرىن تەڭگەنىڭ قۇنىن ۇيرەتۋگە ماجبۇرلەدى. قولىنا قارجى ۇستاتساڭ, «بۇعان نە كەلەدى؟» دەپ وزىڭە قارسى سۇراق قوياتىن بالا كەز كەلگەن ۇيدەن تابىلادى.
بۇگىندە قازاق بالاسى قولىنان ءىس كەلەتىنىن, ەڭبەكقور ەكەنىن تانىتىپ ۇلگەردى. قازاقستاننىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارى مەن كورپوراتسيالارى الەمدىك نارىقتا تانىلا باستادى. دەسەك تە, «جاھاندىق ەكونوميكادا قازاقتىڭ ۇلتتىق بەدەرىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن برەند قالىپتاستىردىق» دەپ ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. بىراق بىزدە سوعان ۇمتىلىس بار.
– قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ ىزگى ارماندارىنىڭ ءبىر پاراسى – دۇنيە جۇزىندەگى الپاۋىت كومپانيالارمەن يىق تىرەستىرۋ. مەنىڭ ويىمشا, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ الەمدىك نارىقتا كەڭ كوسىلۋگە ەرىك-جىگەرى جەتەدى. وسى ماقساتتا ءتۇرلى جوبالار جاسالىپ, باعدارلامالار قابىلدانىپ, ءبىرشاما وڭتايلى ىستەر تىندىرىلۋدا. سوندىقتان وسى ىستەردىڭ ورنىمەن جۇزەگە اسىپ, وڭ ناتيجە بەرەتىنىنە ءۇمىت ارتۋ كەرەك, – دەيدى ە.يبراگيم.
راس, ءبىز بۇگىنگى عاسىردى «تەحنولوگيالىق دامۋ عاسىرى» دەپ ايشىقتايمىز. ءبىر اتتەگەن-ايى, ازىرشە سول تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ بىزگە مۇڭ بولىپ-اق تۇر. شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ بايلىعى ارقىلى ميللياردتاردى اينالىمعا سالىپ ءجۇر. بيىلعى پاندەميانىڭ العاشقى ايلارىندا بەتپەردەنىڭ تاپشىلىعى قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنداعى كەمشىن تۇستارىمىزدى انىقتاپ بەردى. قازىر دە قاراپايىم تۇتىنۋشى رەتىندە شەتەلدىك ونىمگە تاۋەلدىمىز. بۇل رەتتە قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرگە بار كۇشتى جۇمساپ بيزنەس سالاسىنىڭ كلاسسيگى بولۋعا ۇمتىلاتىن كەز جەتتى. بىزدە قارىم بار, قابىلەت بار ەكەن. وندا ءوز بايلىعىمىزدى ءوزىمىز ۇقساتۋعا نەگە تالپىنباسقا؟!
بيزنەس قوعامدىق موتيۆاتسياعا اينالا باستادى
...قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىقپەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعۋى ونىڭ قوعامدىق سانامەن ينتەگراتسيالانۋىن جەدەلدەتىپ جىبەردى. بۇگىنگى تاڭدا «Q3 Worldwide» حولدينگىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قايرات قۇدايبەرگەنوۆ, «BI Group» باسشىسى ايدىن راحىمباەۆ, «مەدياماگنات», «مەگاپوليس», «بيزنەس ي ۆلاست», «Forbes Kazakhstan» باسىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, «United Media Group» كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى ارمانجان بايتاسوۆ سىندى كاسىپكەرلەر الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قازاقستاندىقتارمەن سۇحبات قۇرىپ ءجۇر. بۇل بيزنەستىڭ جانە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاراپايىم حالىققا ءبىرتابان جاقىنداعانىنىڭ بەلگىسى. ەندىگى ماسەلە سولاردى جيناقتاپ, تەوريالىق جاعىنان نەگىزدەۋگە بايلانىستى.
«Young Presidents Organization» (YPO) دەپ اتالاتىن كاسىپكەرلەردىڭ حالىقارالىق كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى جىل سايىن قازاق جاستارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, بيزنەس-كەيستەرىنىڭ تاريحى جايلى تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ تۇرادى. مىسالى, بەلگىلى كاسىپكەر ايدىن راحىمباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ءوزىنىڭ بيزنەسىنىڭ نەگىزىن ۆاگوننان كومىر ءتۇسىرىپ تاپقان 500 اقش دوللارىمەن باستاعانىن ايتىپ بەردى.
ايدىن راحىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيزنەستەگى ەڭ باستى موتيۆاتسيا – دەر كەزىندە جانە قاجەت كەزىندە شەشىم قابىلداۋدان قورىقپاۋدىڭ ءوزى تابىستىڭ فورمۋلاسىنا اينالادى. كاسىپكەر ءوزىنىڭ بارلىق سالادا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىگى بولماعانىن دا ايتىپ ءوتتى.
– 30 جاسقا دەيىن دەمالمادىم. العاشقى ەڭبەك دەمالىسىمدى 33 جاسىمدا الدىم. بۇل جاقسى نەمەسە جامان دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋدەن اۋلاقپىن. مەنىڭ بيزنەسىم – ارماندارىمدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن فاكتور. ەڭ قىمباتى اقشا دا ەمەس, ۋاقىت ەكەنىن ەندى سەزىپ ءجۇرمىن. ونى ءتيىمدى پايدالانساڭ, قالعانى رەت-رەتىمەن شەشىلەدى, – دەيدى ول.
ساراپشىلاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بيزنەس نەگىزدەرىن مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرىپ وتىرماساق, باستامانىڭ ناتيجەسى ماردىمسىز بولادى. ازىرگە, اۋىل-ايماقتاردا وسى ءپان جۇكتەلگەن ۇستازدار ەكى اپتالىق كۋرسپەن عانا شەكتەلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. جۇمىس وسى باعىتتا العا جۇرە بەرسە, مۇنىڭ ءوزى ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا قولعا الىنعان شارا بولىپ قالارى ءسوزسىز.
– ونلاين جۇيەسى ءبىلىم يندۋسترياسىنىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىردى: ءار كاسىپكەردىڭ بيزنەس فورمۋلاسى تۋرالى بەينەكورىنىستەردى ءپان ساباعىنا ەنگىزۋگە بولادى. الەمدىك دەڭگەيدەگى بيزنەس كلاسسيكتەردىڭ تاجىريبەسى, ءسوز جوق كەرەك. بىراق تەوريا ەمەس, تاجىريبەگە باسىمدىق بەرەتىن قازىرگى بۋىنعا داعدارىستىڭ ءوزىن مۇمكىندىكتەرگە اينالدىرعان ءوز كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ تاجىريبەسى ماڭىزدى, – دەيدى ە.يبراگيم. ونىڭ پايىمىنا سالساق, اقشانى جۇمساۋدىڭ ءوزى ماڭگىلىك فيلوسوفيا. بيزنەستى بالا جاستان بويىنا ءسىڭىرىپ وسپەگەن بالادان بيزنەس كلاسسيگى شىعۋى قيىن.
الماتى
