نوبەل تاقىرىبىندا جىل سايىن ءبىز تەك وزىمىزشە بولجايمىز, ال «ايلاكەر سكانديناۆيالىقتار» وزدەرىنىڭ لوگيكاسىن باسشىلىققا الادى. مىنا جۇرت ولاردى سىيلىقتى ادەبيەت ءۇشىن ەمەس, ساياسات ءۇشىن بەرەدى دەپ كۇدىكتەنەدى, سول تاراپقا نەمەسە, كەرىسىنشە, وڭ تاراپقا بەيىمدىلىگى ءۇشىن سىنايدى. ال وسى جىلعى اتاۋلى ماراپات قارا ءناسىلدى اۆتورعا بەرىلەتىنىنە سەنىمدى ەدىك. ويتكەنى بيىل BLM ءارى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ناسىلدىك تولقۋلار جىلى بولدى. الايدا نوبەل ەۆرەي وتباسىندا تۋعان 77 جاستاعى اق امەريكالىق لۋيزا گليۋككە بۇيىردى.
الفرەد نوبەلدىڭ وسيەتى بويىنشا, ادەبي سىيلىق «يدەاليستىك باعىتتاعى» ۇزدىك ادەبي شىعارما ءۇشىن بەرىلۋى كەرەك-ءتىن. بىراق ادەتتە, اكادەميا ءبىر شىعارمانى ەمەس, نومينانت جازۋشىنىڭ بارلىق جۇمىسىن باعالاۋدى ءجون كورەدى. وسى كۇردەلى جىلى كوميتەت لۋيزا گليۋكتى «قايتالانباس پوەتيكالىق داۋىسى, ادامنىڭ جەكە ۋايىمىن ادامزاتتىق دارەجەگە كوتەرگەنى ءۇشىن» ماقتادى.
ۇمىتتىلەر شەرۋى
ءاۋ باستا نوبەلدى الادى-اۋ دەگەن اۆتورلارعا, قازاقشا ايتقاندا, ءباس تىگىلگەن بولاتىن. جەڭىسكە جەتۋ كوەففيتسيەنتى 10-نان از (جانە بۋكمەكەرلىك كەڭسەدە كوەففيتسيەنت نەعۇرلىم از بولسا, جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم جوعارى بولادى) بەس ءفاۆوريتتىڭ العاشقى ساپىندا ەكى جىل بۇرىن بالامالى نوبەل سىيلىعىن العان فرانتسۋز جازۋشىسى گۆادەلۋپا ماريز كوندە (ورىس تىلىندە ونىڭ ءبىر عانا رومانى شىققان – «مەن, تيتۋبا, سالەمنەن كەلگەن جەزتىرناق») تۇردى. ال ەكىنشى ورىندا رەسەيلىك ليۋدميلا ۋليتسكايا, ءۇشىنشى ورىندا – جاپوندىق, الەم ادەبيەتىندە دە, بىزدە دە تىم جاقسى وقىلاتىن حارۋكي مۋراكامي بار-تىن. ودان قالىسپاي كەلە جاتقان كانادادالىق مارگارەت ەتۆۋد. «كۇڭنىڭ اڭگىمەسى» فيلمىنەن سوڭ ءھام ەكى بۋكەر سىيلىعىنان (ەكىنشى رەت وتكەن جىلى الدى) كەيىن الەمدىك ادەبيەتتى باعىندىرۋ ءۇشىن وعان تەك نوبەل جەتىسپەيتىن ەدى. ال بولجانعان بەستىكتى اياقتايتىن كەنيالىق نگۋگي ۆا تحيونگو نوبەل سىيلىعىنا ۇمىتكەرلەر تىزىمىندە ۇنەمى بولسا دا, ازيا ادەبيەتىندە بەيمالىم. ماسەلەن, ول سوڭعى رەت ورىس تىلىنە كسرو ىدىراعانعا دەيىن اۋدارىلىپتى. ال گليۋك يۋنە فوسس پەن سكولاستيك مۋكازونگتىڭ اراسىندا, 19-شى ورىندا تۇرعان. بۇل شۆەد كوميتەتىنىڭ كىتاپ جانكۇيەرلەرى مەن كاسىبي قوعامداستىقتىڭ ۇمىتتەرىن اقتاماعان ءبىرىنشى جىلى ەمەس: ەكى جىل بۇرىن بوب ديلاننىڭ جەڭىسىن ەشكىم كۇتكەن جوق. ونىڭ لاۋرەاتتار اراسىندا بولۋى ايگىلى سىيلىققا دەگەن كورسەقىزارلىقتى ازايتقان سىڭايلى. بىراق كۇردەلى ولەڭ ءۇشىن نوبەلدى بەرۋى – ادىلەتتى ءھام ۇلكەن قۋانىش بولدى.
سونداي-اق اتالعان تىزىمدە (كەزەك بويىنشا, التىنشى ۇمىتكەرگە كەلدىك): ەنن كارسون, حاۆەر مارياس, كو ىن, يان ليانكە, انني ەرنو, دجان سيۋە, كورماك ماككارتي, دون دەليللو, مەريلين روبينسون, دجامايكا كينكەيد, يۋي حۋا, چارلز سيميك, يۋن فوسسە, لۋيزا گليۋك, سكولاستيك مۋكازونگا, حيلاري مەنتەل, كارل ۋۆە كناۋسگور, لينتون كۆەزي دجونسون. ءھام ءۇمىتتى ەسەپكە ميشەل ۋەلبەك, ميلان كۋندەر, ستيۆەن كينگ جانە ريچارد وسمان دا كىردى.
ەسكە سالا كەتەيىك, وسى اپتادا مەديتسينا, فيزيكا جانە حيميا بويىنشا ءھام الەمدىك نوبەل لاۋرەاتتارىنىڭ ەسىمدەرى جاريالاندى. ال ەكونوميكا عىلىمىنىڭ سىيلىعى 12 قازاندا بەرىلەدى. پاندەمياعا بايلانىستى ماراپاتتاۋ ءراسىمى جەلتوقسان ايىندا ونلاين رەجىمدە وتپەك. تەك بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ تۇساۋكەسەرى عانا كىشىگىرىم فورماتتا نورۆەگيادا بولادى. ال لۋيزا گليۋككە ءداستۇرلى تۇردە مەدال, ديپلوم جانە 1,1 ميلليون دوللار تاعايىندالدى.
Who is Louise Glü ck?
لۋيزا گليۋك 1943 جىلى 22 ساۋىردە نيۋ-يوركتە, اۋستريا-ۆەنگريادان كەلگەن ەۆرەي يمميگرانتتارى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول انورەكسيا مەن دەپرەسسيادان زارداپ شەكتى, وسىنىڭ سالدارىنان كوللەدجدى اياقتامادى. ال ماحابباتتا بىردە باقىتتى, بىردە باقىتسىز بولدى, ءبىر جاعىنان جەكە, ومىرباياندىق ولەڭدەر جازدى, ەكىنشى جاعىنان ەجەلگى ميفولوگيا مەن ەۋروپالىق اڭىزداردان شابىت الدى. امەريكالىق سىنشىلار ونىڭ اقىندىق داۋىسىن كۇشتى, سەرگەك ءھام تەرەڭ دەپ باعالايدى. بۇل, ارينە جالپى سوزدەر, ولار ماعىنالى دا, ماعىناسىز دا بولۋى مۇمكىن. گليۋك سۋپەرجۇلدىز ەمەس, ونىڭ ەپيزودتىق ءرولى بولماعان ءارى ەسىمى «سيمپسونداردا» اتالعان جوق, دەگەنمەن ولار كىشى توم ۆۋلفتا, دجوناتان فرانتسەندە جانە مايكل چابوندا بولدى, ال جاقىندا قايتىس بولعان مايا ەندجەلوۋ ليزا سيمپسوندى ءوزىنىڭ سۇيىكتى اقىنى دەپ مويىنداعان.
گليۋك ءبىراز ۋاقىت يەل ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرىپ, سەگىز جىل بويى يەلدىڭ جاس اقىندار تسيكلىنىڭ سۋدياسى بولدى. لۋيزا گليۋك قازىرگى ۋاقىتتا ماسساچۋسەتس شتاتىنىڭ كەمبريدج قالاسىندا تۇرادى جانە نيۋ-حەيۆەن, كوننەكتيكۋت شتاتىنداعى يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعىلشىن پروفەسسورى قىزمەتىندە.
گليۋك ولەڭدەرى حاقىندا...
1968 جىلى 25 جاستاعى قىز «تۇڭعىش» اتتى جيناعى جارىق كورەدى (بۇل ونىڭ دەبيۋتتىك قادامى ەدى). جاس گليۋك بۇل كىتابىندا فورمامەن جۇمىس ىستەي باستايدى: دەنەدە جانە سانادا بولاتىن وزگەرىستەر تۋرالى قالاي سويلەسۋگە بولادى ءھام ولاردىڭ اراسىنداعى شەكارا قايدا؟ وسى سىندى تاقىرىپتار تولعاندىرادى. ال كەيىنىرەك اقىن ۋيليام بلەيكتىڭ شىعارمالارىمەن جانە ەجەلگى گرەك ميفتەرىمەن بىرگە ونىڭ شىعارماشىلىق ادىسىنە ەڭ كوپ اسەر ەتكەن پسيحواناليزبەن اينالىستى. گليۋك ۇيقاستىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ ايتقىسى كەلگەنىن ءجيى قايتالايدى, وسىلايشا كوزگە كورىنەتىن كەڭىستىك جاسادى.
الايدا «تۇڭعىشتىڭ» شىعارماشىلىق تابىسى اقىندى جىگەرلەندىرمەدى, كەرىسىنشە, ءۇش جىل بويى writer’s block, ياعني ۇزاق ۋاقىت جازا المادى. بۇل توقىراۋدان تەك 1971 جىلداردا اقىن گوددارد كوللەدجىندە ولەڭ قۇرىلىسىنان ساباق بەرگەننەن كەيىن عانا ارىلدى. وسى كەزەڭدەگى ولەڭدەر «باتپاقتاعى ءۇي» (The House on Marshland) كىتابىنا جيناقتالعان.
گليۋك كەلەسى كىتاپتارىندا مادەني بەينەلەردىڭ ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە اسەرىن زەرتتەيدى, ماسەلەن, الەمدىك مادەنيەتتەگى ايەل وبرازدارىن قايتا سۋرەتتەيدى (گرەتەل, جاننا د’ارك). 1985 جىلى «احيللەستىڭ سالتاناتى» جيناعى ءۇشىن گليۋك ادامنىڭ ميفولوگيالىق جانە ءدىني تابيعاتىن قايتا قاراستىرعانى ءۇشىن امەريكالىق سىنشىلاردىڭ ۇلتتىق سىيلىعىن الدى. اقىن ءولىمدى تانۋدى ادامنىڭ ءتىرى كەزىندە دامۋىنىڭ شارتى دەپ سانايدى.
1992 جىلى گليۋك «جابايى يريس» وچەركتەر جيناعى ءۇشىن پۋليتتسەر سىيلىعىنا يە بولادى ءھام وندا گۇلدەر باعبانعا وزدەرىنىڭ بار ەكەندىگى, قۇداي جانە مادەنيەت تۋرالى ايتادى. گليۋك ولەڭدەرىندەگى ادام قورشاعان الەمنىڭ بىرەگەيلىگىن تۇسىنەدى ءھام الەمدى دە, ءوزىن دە الىستان كورۋ ءۇشىن كوبىنەسە ارتقا شەگىنەدى:
قايعىرىپ سەن دە
ءجۇر مە ەدىڭ؟
جەر-انا ارتپا بۇلتقا ءمىن.
شارشادىڭ با الدە بىلمەدىم,
قايعىردىڭ با الدە ۇقپادىم.
(اۋدارعان راۋان قابيدولدا)
اقىن ولەڭدەرىنىڭ تۇراقتى تاقىرىبى دەنەنى تانۋ, مادەني ماندەردەن ءھام الەۋمەتتىك شەكارالاردان تىس قالۋعا تىرىسۋ ەكەن:
ونەردەن باقىت تابا العان
كەيبىر ادامداي,
تابيعات, سەنەن
تاپتىم مەن.
جەردەگى ۇلى ماحابباتتان
دا تابا الماي,
تابيعات, سەنەن تاپتىم مەن.
(اۋدارعان راۋان قابيدولدا)
اقپاراتتىق شۋ ارقىلى الەمنىڭ ءار بولىگىن كورۋگە جانە ەستۋگە دەگەن ۋتوپيالىق نيەت – لۋيزا گليۋكتىڭ نەگىزگى ميسسياسى. كوبىنەسە بۇعان الەۋمەتتىك كونۆەنتسيالار جانە تاڭدالعان پوزيتسياعا – فەمينيستىك, ۇلتشىل نەمەسە باسقا ۇستانىمعا اۋەستىك كەدەرگى كەلتىرەدى.
الەۋمەتتىك سىنعا نازار اۋدارا وتىرىپ, گليۋك 2004, 2001 جىلدارداعى تەررورلىق شابۋىلدارعا جاۋاپ رەتىندە «قازان» ولەڭدەر كىتابىن شىعارادى. جيناقتا ميفتەردى تالداي وتىرىپ, اقىن جاراقاتتى ادامزات مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە بەينەلەيدى. جاراقاتتان قۇتىلا الماۋ – بۇل تۇراقتى پسيحواناليز عاسىرىندا اقىن ۇسىناتىن راديكالدى ادالدىق. ادامدى مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ قىسىمىنان قورعاۋدىڭ جالعىز مۇمكىندىگى – اينالادا جانە ءوز ىشىندە مۇمكىندىگىنشە كوپ داۋىستاردى ەستۋ قابىلەتى دەيدى ول.
گليۋكتىڭ ادەبي جەتىستىكتەرىنىڭ ىشىندە بىرنەشە بەدەلدى ماراپاتتار بار: پۋليتتسەر سىيلىعى (1993), ۇلتتىق كىتاپ سىيلىعى (2014), بوللينگەن جانە ۇلتتىق كىتاپ سىيلىقتارى. جانە ول 2003 جىلى كونگرەسس كىتاپحاناسىنىڭ اقىن-لاۋرەاتى بولىپ تاڭدالدى.
اقىن بۇگىندە 2 ەسسە جيناعى مەن 16 ولەڭدەر جيناعىنىڭ اۆتورى. اتاپ ايتساق, «احيللەستىڭ سالتاناتى» (1985), «ارارات» (1990), Vita Nova (1999), «اۆەرنو» (2006), «جابايى يريس» (1992) ءھام سوڭعى «ادال جانە ىزگى ءتۇن» (2014) جيناعى اقش ۇلتتىق كىتاپ سىيلىعىنا يە بولعان.
سونىمەن...
قازاق وقىرماندارىنا لۋيزا گليۋكتىڭ ەسىمى مۇلدە بەيمالىم. ال ورىس قوعامىندا تەك كاسىبي اقىندار مەن اۋدارماشىلارعا عانا بەلگىلى ەكەن. ويتكەنى 2012 جىلى «جابايى يريس» ورىس تىلىندە جارىق كورگەن بولاتىن.
ورىستىڭ مىقتى اقىندارىنىڭ اۋدارمالارىنان لۋيزا گليۋك ولەڭدەرىندەگى دۇربەلەڭدى بايقاۋ ەكىتالاي. بىراق نوبەل سىيلىعى الەۋمەتتىك پوزيتسياسى ءۇشىن ەمەس, پوەزياسىمەن تانىمال ءھام ولەڭىمەن ابىرويلى اقىنعا بەرىلۋى, شىنىندا دا بارشا جۇرتتى قۋانتتى. قازاق وقىرمانى گليۋكتىڭ ءبىر ولەڭىن وقىماساق تا, ساياسي ويىندارعا قاتىسى جوق اقىننىڭ جەڭىسىن قۇپتايمىز. باستىسى, ءالى دە وسىلاي ءومىر ءسۇرىپ, ولەڭ جازۋعا دا بولاتىنىنا ء(ھام سول ولەڭدەرى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن الىپ) تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك.
