بۇگىنگى كۇنى ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلداردى جيناۋ بويىنشا جالپى ەگىن جيناۋ الاڭىنان 99,4%-عا اياقتالدى. اكىمدىكتەردىڭ جەدەل مالىمەتتەرى بويىنشا مايلى داقىلداردى جيناۋ جالعاسۋدا. رەسپۋبليكا بويىنشا ەگىن جيناۋ الاڭى 15,8 ملن گا قۇرادى, گەكتارىنا 12,8 تسەنتنەر ورتاشا ونىمدىلىكپەن 20,1 ملن توننا استىق باستىرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اتاپ وتكەندەي, ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ الىنعان كولەمى ەلدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە جانە 7-8 ملن توننا استىق كولەمىندە ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ەگىن جيناۋ جۇمىستارى وتكەن جىلعا قاراعاندا ءبىر اي بۇرىن اياقتالعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇعان قولايلى اۋا رايى مەن شارۋالاردىڭ تەحنيكالىق دايىندىعى ىقپال ەتتى. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلەۆاتورلارعا 1 ملن تونناعا ارتىق استىق جەتكىزىلدى, بۇل رەتتە كەلىپ تۇسكەن استىقتىڭ 80%-نىڭ ساپالىق سيپاتتامالارى جوعارى, ال 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 54,4% قۇراعان بولاتىن», — دەدى س. وماروۆ.
ىشكى نارىقتى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن مولىقتىرۋعا قاتىستى مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بارلىق الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ مىندەتىن العا قويدى. ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ مونيتورينگى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نەگىزگى 29 ءتۇرى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە 12 تاۋار پوزيتسياسى بويىنشا ىشكى نارىق 100%-عا جانە ودان دا كوپ مولشەرگە قامتاماسىز ەتىلگەن. 11 ازىق-ت ۇلىك تاۋارى بويىنشا قامتاماسىز ەتۋ 80% جانە ودان اسادى. بۇل حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى فاو-نىڭ جىكتەمەسى بويىنشا ءوزىن-ءوزى جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى بولىپ سانالادى. تەك, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 6 ءتۇرى بويىنشا عانا ءوندىرىستى ۇلعايتۋ جانە ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىمدەرمەن مولىقتىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ قاجەت. ولار – قۇس ەتى, شۇجىق ونىمدەرى, ىرىمشىك پەن سۇزبە, الما, قانت جانە بالىق.
«بۇگىنگى تاڭدا مينيسترلىك ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىمدەرمەن مولىقتىرۋ جونىندەگى 2021 – 2023 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار جوباسىن دايىندادى. ءاربىر باعىت بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ناقتى پۋلى انىقتالدى», — دەدى س. وماروۆ.
قازىر قۇس ەتى بويىنشا ءوز ءوندىرىسىمىزدىڭ كولەمى ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىنىڭ 58%-ىن عانا جابادى. ىشكى نارىقتى تولىقتاي مولىقتىرۋ ءۇشىن قۇس ەتىن ءوندىرۋ قۋاتىن قوسىمشا 171 مىڭ تونناعا ارتتىرۋ قاجەت. بۇل مىندەت جاڭا قۇس فابريكالارىن ىسكە قوسۋ, سونداي-اق قۇس فابريكالارىنىڭ قولدانىستاعى قۋاتتىلىقتارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن قۇس ەتى يمپورتى كولەمىن قىسقارتۋ ەل ەكونوميكاسىندا جىل سايىن شامامەن $177 مل دوللارىن نەمەسە 77 ملرد تەڭگەنى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ولار قازىر ۆاليۋتالىق ءتۇسىم تۇرىندە باسقا ەلدەرگە كەتۋدە.
«اتالعان مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن جالپى قۋاتى 285 مىڭ توننا قۇس ەتىن وندىرەتىن 19 قۇس فابريكاسى, ونىڭ ىشىندە بيىل جالپى قۋاتى 70 مىڭ توننا بولاتىن 6 قۇس فابريكاسى, 2021 – 2023 جىلدارى جالپى قۋاتى 215 مىڭ توننا بولاتىن 13 قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. بۇل ىشكى نارىق قاجەتتىلىگىن تولىق كولەمدە قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», — دەدى س. وماروۆ.
جوعارىدا اتالعان 13 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 147 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە 69 ملرد تەڭگە نەسيە رەسۋرسى قاجەت. جوبالاردى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مىناداي ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ قاجەت: ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋگە قاراجات ءبولۋ; قۇس ەتىن ءوندىرۋدى سۋبسيديالاۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالارعا قاراجات ءبولۋ; قۇس ەتى يمپورتىنا ارنالعان تاريفتىك كۆوتالاردى ءبولۋ تەتىگىن وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ پايداسىنا وزگەرتۋ; ازىق ءوندىرۋ ءۇشىن جەر ءبولۋ. ءسۇت ونىمدەرى بويىنشا ىشكى نارىقتا ىرىمشىك پەن سۇزبە, قويۋلاندىرىلعان جانە قۇرعاق ءسۇت بويىنشا يمپورت كولەمى بار. ءسۇت شيكىزاتىنا قايتا ەسەپتەگەندەگى ءسۇت ونىمدەرى يمپورتىنىڭ جالپى كولەمى شامامەن 500 مىڭ توننانى قۇرايدى.
«وتاندىق ءسۇت زاۋىتتارى بۇل تاۋارلاردى وزدەرى وندىرە الادى, بۇعان قوسا, ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتى تولىق جۇكتەلمەگەن. ساپالى تاۋارلىق ءسۇت شيكىزاتىن ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. سوندىقتان مينيسترلىك ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ونەركاسىپتىك تاۋارلىق ءسۇت فەرمالارىن ىسكە قوسۋ جانە ولاردىڭ قۋاتتىلىقتارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن تاۋارلىق ءسۇت ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىر», — دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مينيسترلىك مىناداي شارالار قابىلدادى: ءسۇت فەرمالارىن سالۋ كەزىندەگى مىندەتتى مەملەكەتتىك ساراپتاما تالابى الىپ تاستالدى, بۇل فەرمالاردى جوبالاۋ مەرزىمىن التى ايدان ءبىر جارىم ايعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كرەديتتەرىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كرەديت سوماسىنىڭ 85%-نا دەيىن ينۆەستوردىڭ قارىزدارىن كەپىلدەندىرۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. ءسۇتتى, ساتىپ الىنعان اسىل تۇقىمدى مالدى سۋبسيديالاۋ نورماتيۆتەرى, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ نورماتيۆتەرى قايتا قارالدى. مالدىڭ ءوزىن كەپىلگە قويا وتىرىپ, اسىل تۇقىمدى مالدى ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋ قۇرالى ەنگىزىلدى. اتالعان وزگەرىستەر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرىنىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتەرىنە وڭ اسەر ەتتى. ەگەر بۇدان بۇرىن جىلىنا 3-5 ونەركاسىپتىك ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلسا, اعىمداعى جىلى 33 ءسۇت فەرماسى جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. جالپى, كەشەندى جوسپاردىڭ ينديكاتيۆتىك مىندەتى اياسىندا جىل سايىن 35 ونەركاسىپتىك تاۋارلىق ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس اكىمدىكتەرىمەن الداعى جىلعا 39 ءسۇت فەرماسىن سالۋ جوبالارى پىسىقتالدى.
مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كرەديت بەرۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماقساتتارىنا 3 جىلعا قوسىمشا 147 ملرد تەڭگە ءبولۋ قاجەت. شۇجىق ونىمدەرىنىڭ يمپورتى 33,3 مىڭ توننانى قۇرايدى, بۇل رەتتە ونىڭ 85%-ى كورشى رەسەيدەن اكەلىنەدى. ىشكى نارىق وتاندىق ءوندىرىستىڭ شۇجىق ونىمدەرىمەن 62%-عا قامتاماسىز ەتىلگەن. جالپى, ىشكى نارىقتى شۇجىق ونىمدەرىمەن مولىقتىرۋ جونىندەگى مىندەت ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى اينالىم ماقساتتارىنا قارجىلاندىرۋ جانە فەرمەرلەردى مالدى سويۋعا وتكىزۋگە ىنتالاندىرۋ ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. سونداي-اق, قۋاتى 103 مىڭ توننانى قۇرايتىن ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى سالۋ بويىنشا 9 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا, ولار ىشكى نارىقتى شۇجىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. مينيستر اتاپ وتكەندەي, قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا جالپى الاڭى 35,1 مىڭ گا بولاتىن جالپى كولەمى 216,5 مىڭ توننا الما وندىرۋمەن 34 ءىرى كومپانيا, 195 ورتا, 1370 شاعىن شارۋاشىلىق جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق اينالىسادى.
بۇل رەتتە ونەركاسىپتىك قارقىندى باقتاردا المانىڭ تۇسىمدىلىگى گەكتارىنا 40-45 توننانى قۇرايدى, ال ۇساق جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا گەكتارىنا 7-10 توننانى قۇرايدى. سوندىقتان الما باقتارىنىڭ الاڭدارىن ۇلعايتۋ بويىنشا باستى نازاردى ءىرى جانە ورتا شارۋاشىلىقتارعا اۋدارۋ كەرەك, ال ۇساق شارۋاشىلىقتار مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ قاجەت.
«المانى جالپى تۇتىنۋ كولەمى 344,3 مىڭ توننانى, يمپورت 128 مىڭ توننانى قۇرايدى. ىشكى نارىقتى 6,6 مىڭ گا جاڭا قارقىندى باقتار وتىرعىزۋ ەسەبىنەن مولىقتىرۋ بولجانىپ وتىر», — دەدى س. وماروۆ.
جاڭا باقتار وتىرعىزۋدى نەگىزگى باق شارۋشىلىعىمەن اينالىساتىن الماتى, جامبىل جانە تۇركىستان وبلىستارىنا, شىمكەنت قالاسىا شوعىرلاندىرۋ ۇسىنىلادى. اتالعان وڭىرلەر بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت, الداعى 3 جىلعا ارنالعان, وتىرعىزۋ الاڭى 5,5 مىڭ گا بولاتىن جوبالار پۋلى بار. جوسپارلانعان الاڭدار جوبالارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن وڭىرلەر بويىنشا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەت.
«بۇل جەردە تۇركىستان, الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا 5 مىڭ گا باق وتىرعىزۋدى كوزدەپ وتىرعان «گوكنۋر گيدا» تۇرىك كومپانياسىمەن جوبانى ىسكە اسىرۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى. تولىق جەمىس بەرۋگە بىرتىندەپ شىعا وتىرىپ, جىلىنا ورتا ەسەپپەن 2 - 2,2 مىڭ گا باق وتىرعىزۋ الما تاپشىلىعىن تولىعىمەن جابۋعا جانە 2024 جىلى تولىق ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», — دەدى سالا باسشىسى.
سالانى قولداۋ جانە جوبالاردى جەدەل ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا الداعى ءۇش جىل كەزەڭىندە جوعارى دارەجەدە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. بۇل ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرادى جانە باعدارلامانىڭ ءساتتى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. المادان بولەك, جوعارى ساپالى كوشەت ماتەريالدارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بار. جىل سايىن باسقا ەلدەردەن جالپى سوماسى 25 ملرد تەڭگەگە شامامەن 7 ملن كوشەت اكەلىنەدى, بۇل رەتتە ولار ءاردايىم ساپالى بولا بەرمەيدى جانە كەيبىرىندە ءتۇرلى وسىمدىك اۋرۋلارى كەزدەسەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ين-ۆيترو تەحنولوگياسى بويىنشا ونىمدىلىگى جوعارى ۆيرۋسسىز كوشەت ماتەريالىن شىعاراتىن زەرتحانا سالۋ جوسپارلانۋدا. زەرتحانانىڭ قۇنى شامامەن 10 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. المانىڭ تاۋارلىق جانە دامدىك ساپاسىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى گاز ورتاسىن قامتاماسىز ەتەتىن جەمىس ساقتاۋ قويمالارى قۋاتتىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 80 مىڭ توننانى قۇرايدى. سوڭعى 5 جىلدا قانت قىزىلشاسى ەگىستىكتەرىنىڭ الاڭى 9,8 ەسە, قانت قىزىلشاسىنىڭ ونىمدىلىگى 1,3 ەسە, ال جالپى جيىنى 20 ەسەدەن استام ۇلعايدى.
«بۇل فاكتىلەر وتاندىق قانت سالاسىنىڭ دامۋ الەۋەتىن تاعى دا راستايدى, ول ءۇشىن قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس الاڭىن كەمىندە 2 ەسە ۇلعايتۋ قاجەت. 90-شى جىلدارى رەسپۋبليكانىڭ 13 وڭىرىندە قانت قىزىلشاسى وتىرعىزىلعانىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل جۇمىسقا ءاربىر وبلىس قاتىسۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز», — دەدى مينيستر.
قازىرگى ۋاقىتتا وتاندىق ءوندىرىس قانتىنىڭ تاپشىلىعى 240 مىڭ توننانى نەمەسە قاجەتتىلىكتىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرايدى. قانت قىزىلشاسى ەگىستەرىن ۇلعايتۋ, زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى, ساپالى تۇقىمداردى پايدالانۋ جانە تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ ەسەبىنەن ونىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى ىشكى نارىقتى مولىقتىرۋ بولجانىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 4 قانت زاۋىتىن جاڭعىرتۋ, سونداي-اق جامبىل جانە پاۆلودار وبلىستارىندا جاڭا قانت زاۋىتتارىن سالۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ قوسىمشا 180 مىڭ توننا قانت ءوندىرۋ ارقىلى تاپشىلىقتى قىسقارتۋعا جانە قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا 80%-عا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ, وڭدەۋگە تاپسىرىلعان قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار تونناسىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندەگى سالانى قولداۋ شارالارى قابىلداندى. كەشەندى جوسپاردا سالانى قولداۋدىڭ وزگە دە شارالارىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتى مولىقتىرۋ شارالارىنان باسقا, وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ بويىنشا دا جۇمىس ىستەۋ قاجەت. بۇل دا پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتاپ ءوتىلدى.
«اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جانە ىشكى نارىقتى مولىقتىرۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى الداعى بەس جىلدا ترانسۇلتتىق كومپانيالار قاتىساتىن جوبالاردى قوسا العاندا, 380 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ اينالاسىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا 7 ەكوجۇيە قالىپتاستىرىلاتىن بولادى. سالاعا 5 ترلن تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر», — دەپ تۇيىندەدى س. وماروۆ.
