3 جىلدا نە ىستەلدى؟
COVID-19 ۆيرۋسىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى كوكتەمدە ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جاريالانعاندا سالاداعى ولقىلىقتاردىڭ ورنى ويسىراپ كورىنىپ قالعانى بەلگىلى. 10 ساۋىردە توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ پوستپاندەميالىق كەزەڭدە قالىپتاسقان جاعدايدان ساباق شىعارۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, IT-سالانى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوشىرۋدى مىندەتتەگەنى سوعان بايلانىستى.
– ەڭ باستىسى, شىن مانىندەگى تسيفرلى مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن IT سالاسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ جوسپارىن دايىنداۋ قاجەت. ەلىمىزدە كەلەسى جىل ءتيىمدى تسيفرلاندىرۋ اياسىندا ءوتۋى ءتيىس, – دەگەن مەملەكەت باسشىسى جاڭا تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قوسىمشا قارجىلىق شىعىندارسىز قايتا قاراۋدى, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى تاپسىرعان-دى.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا دا وسى سالاعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
جالپى, ەلدى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزى ايتىلىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولدى. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنعانىنا دا 3 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. وسى ارالىقتا نە تىندىرىلدى؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى تسيفرلاندىرۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى راۋشان شاۋحينا بىرقاتار كورسەتكىشتەردى تىلگە تيەك ەتتى.
– جەتەكشى الەمدىك رەيتينگتەردە قازاقستان جوعارى ورىندارعا يە. مىسالى, بيىل بۇۇ-نىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ دامۋ يندەكسى جونىندەگى رەيتينگىندە ەلىمىز 29-ورىنعا كوتەرىلدى. 2018 جىلى 39-ورىندى يەلەنگەن بولاتىنبىز. وسىلايشا, قازاقستان ازيا ەلدەرىنىڭ توپ-10 كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنا كىرىپ, ورتالىق ازيادا كوشباسشى اتاندى. قازىردىڭ وزىندە ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر دەڭگەيى 83,7%-عا جەتتى, بيىل 90%-عا قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال حالقىمىزدىڭ تسيفرلىق ساۋاتى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 82,1%-دى قۇرادى, – دەدى ول.
كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىك بويىنشا كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇگىنگى تاڭدا حالىقتى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتۋ 98%-دى قۇرايدى.
جالپى, ەلىمىزدە ءتيىستى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىلدى دەۋگە بولادى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا سالادا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستى, جوعارى تەحنولوگيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت ادام كاپيتالى دا جەتىلىپ كەلەدى.
– وسىعان بايلانىستى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەتىن كەلەسى كەزەڭ – ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ. ويتكەنى ءدال وسى جەردە تسيفرلاندىرۋدان بارىنشا ەكونوميكالىق ناتيجە الۋعا بولادى. ول ءۇشىن قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋ جانە ولاردى «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ ماقساتىندا جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ, وعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بيزنەستىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى. وتكىزىلگەن كەڭەستەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە ءتۇرلى سالادا «تەحنولوگيالىق پلاتفورمالاردى» قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى قالىپتاستى. تەحنولوگيالىق پلاتفورمالار دەرەكتەردى تالداۋ, جاساندى ينتەللەكت, بلوكچەين, زاتتار ينتەرنەتى, بۇلتتى ەسەپتەۋلەر جانە بارلىق ينتەرنەت-قىزمەتتەر سياقتى جىلدام دامىپ كەلە جاتقان تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. تسيفرلى دەرەكتەر مەن پلاتفورمالاردى تاراتۋ دامۋدىڭ كوپتەگەن جاڭا مۇمكىندىگىن جاساي الادى. بۇل ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ناتيجەلەردى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. پلاتفورمالار ۇسىناتىن ينفراقۇرىلىم بايلانىس, وپەراتسيالار, اقپارات الماسۋ جانە ءوزارا ءىس-قيمىل تيىمدىلىگىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. جاساندى ينتەللەكت, يندۋستريا 4.0, Smart City, GovTech, ەلەكتروندىق ونەركاسىپ, GeoTech, GreenTech, SpaceTech, AgriTech, FinTech جانە باسقالارىن ەڭ پەرسپەكتيۆالى جوبالار دەۋگە بولادى, – دەيدى ر.شاۋحينا.
تسيفرلاندىرۋدىڭ توعىز باعىتى
جالپى, مەملەكەتتىك باعدارلامانى نەگىزگى توعىز باعىت بويىنشا ىسكە اسىرادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا توقتالار بولساق, ءبىرىنشى باعىت – الەۋمەتتىك قاتىناستار سالاسىن تسيفرلاندىرۋ. ونىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىن تسيفرلاندىرۋ كوزدەلگەن. ەكىنشى باعىت – يندۋستريا 4.0, ياعني ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن جانە كاپيتالدىڭ وسىمىنە جول اشاتىن سەرپىندى تەحنولوگيالار مەن مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى سالالارى قايتا قۇرىلادى.
AgriTech – تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, اقىلدى فەرمالار ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ, تۇقىمدىق جانە گەنەتيكالىق الەۋەتتى دامىتۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قايتا قۇرۋ, سونداي-اق قورشاعان ورتانى جانە تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ باعىتى. تورتىنشىدەن, GovTech تەحنولوگيالىق پلاتفورماسىن دامىتۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ فۋنكتسيالارىن حالىق پەن بيزنەسكە قىزمەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمى رەتىندە قايتا قۇرۋ جوسپارلانعان. ياعني حالىق پەن بيزنەستىڭ سۇرانىسىن بولجاۋ, سونداي-اق دەرەكتەردى بەرۋ, ساقتاۋ جانە وڭدەۋدىڭ جوعارى جىلدامدىقتى ءارى قورعالعان ينفراقۇرىلىمى دامىتىلۋعا ءتيىس.
Smart city – قالا ورتاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, تەڭگەرىمدى قالا قۇرىلىسىنا جانە تۇراقتى قالالىق دامۋعا باعىتتالعان قايتا قۇرۋ باعىتى. التىنشى باعىت – ىشكى ىستەر ورگاندارىن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بۇل قۇرىلىمنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ.
– FinTech – بانك جانە قارجى سالالارىنداعى كليەنتتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن تسيفرلىق سەرۆيستەردى قولدانا وتىرىپ, قارجىلىق قىزمەتتەر مەن ەلەكتروندىق ساۋدانى دامىتۋ باعىتى. سەگىزىنشى باعىت – جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ. بۇگىندە دەرەكتەردىڭ قارقىندى تۇردە كوبەيگەنىنە بايلانىستى ونى ءداستۇرلى اناليتيكالىق قۇرالدارمەن ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. سول ءۇشىن شەشىم قابىلداۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوشۋ قاجەت, – دەيدى تسيفرلاندىرۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
توعىزىنشى باعىت, يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە بويىنشا تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىك پەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن بيزنەس, عىلىم سالاسى جانە مەملەكەت ۇشەۋىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتىلادى. مەملەكەت يننوۆاتسيالاردى گەنەراتسيالاۋعا, بەيىمدەۋگە جانە وندىرىسكە ەنگىزۋگە قابىلەتتى ەكوجۇيەنىڭ كاتاليزاتورى ءرولىن اتقارادى.
ر.شاۋحينانىڭ ايتۋىنشا, وسى توعىز باعىت شەڭبەرىندە 21 مىندەت پەن 200-دەن استام ءىس-شارا جوسپارلاندى, ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقانى, قول جەتكىزىلگەن العاشقى ناتيجەلەر تاياۋ جىلدار ىشىندە ايقىن كورىنۋگە ءتيىس.
تسيفرلاندىرۋدىڭ نەگىزگى تىرەگى ساپالى ينتەرنەت ەكەنى تۇسىنىكتى. ۇكىمەتتىڭ وتكەن اپتاداعى سەلەكتورلىق وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين بايانداما جاساعان بولاتىن. ءمينيستردىڭ ينتەرنەت جەلىسىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ەكى اۋقىمدى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. ءبىرىنشى جوبا بويىنشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ارقىلى 2,4 ملن ادام تۇراتىن 1260-قا جۋىق اۋىلعا وپتيكالىق ينتەرنەت جەلىسى تارتىلۋدا. بىلتىر 56 اۋىلعا وپتيكالىق جەلى جەتكەن بولاتىن, بيىل بارلىعى 944 اۋىل قوسىلادى. بۇل جۇمىسقا 75 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
ەكىنشى جوبا – 250 ادامنان كوپ تۇرعىن بار 928 اۋىلدى 3G جانە 4G, FWA تەحنولوگياسى بويىنشا ءموبيلدى ينتەرنەتكە قوسۋ. وعان ەلىمىزدەگى ۇيالى وپەراتورلار بەلسەنە اتسالىسۋدا. جۇمىستى ويداعىداي اياقتاۋ ءۇشىن ءموبيلدى وپەراتورلارعا ارنايى سالىق تولەمدەرىن تومەندەتۋ سياقتى جەڭىلدىكتەر جاسالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
