بۇدان بۇرىن دا فينليانديالىق عالىمدار ۇيالى تەلەفوننان بولىنەتىن راديواكتيۆتى ساۋلە ادامنىڭ ج ۇلىن-جۇيكە جۇيەسى مەن ميداعى قان تامىرلارىنا كەرى اسەر ەتەتىنى جايلى مالىمدەگەن ەدى. ىلە-شالا شۆەتسيالىق ماماندار دا ۇيالى تەلەفوندى ۇزدىكسىز 10 جىل قولدانعان ادامنىڭ ەستۋ قابىلەتى ادەتتەگى تۇلعالارمەن سالىستىرعاندا 39 پايىز ناشارلاعانىن بايقاعان.
سول سياقتى اۋستراليالىق دارىگەر-عالىم نەرۆ جۇيەسى ءھام ىسىك اۋرۋلارىنىڭ بىلگىرى ۆين كۋران ۇيالى تەلەفون پايدالاناتىن 100 ادامعا فيزيولوگيالىق تۇرعىدان سالىستىرمالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇلاردىڭ كوبىنىڭ مي قاباتىن ىسىك شالۋ زيانىن بايقاعان. بۇل دەرت ارادا 10 جىل وتكەندە ءتىپتى ۇلعايىپ, ءولىم قاۋپىن تۋعىزارىن انىقتاعان. ۆ.كۋران مىرزانىڭ پايىمداۋىنشا, الەم بويىنشا تەمەكىنىڭ سالدارىنان جىلىنا بەس ميلليون ادام اجال قۇشاتىن بولسا, بولاشاقتا ۇيالى تەلەفون زيانىنان ومىردەن وتەتىندەر سانى بۇدان دا بىرنەشە ەسە كوپ بولارى حاق دەيدى.
جوعارىداعى عالامدىق قاۋىپتى تەندەنتسيا ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارىن دا اينالىپ وتپەسى انىق. ءدال قازىر رەسپۋبليكا كولەمىندە تەلەكوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋىنا بايلانىستى, ەلەكەتروماگنيتتىك ورىستەر جويداسىز وسە تۇسۋدە. 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە ۇلكەن جانە مونوقالالاردا, ەلەكتروماگنيتتىك ءورىستىڭ تارالۋى ونداعان ەسە ءوسىپ, ءتىپتى ءىرى قالالاردا ونىڭ مولشەرى قالىپتى نورمادان 1000 ەسە ارتقان كورىنەدى.
ياعني, قالىپتان تىس كوبەيگەن ەلەكتروماگنيتتىك ءورىس ادامنىڭ نەرۆ جۇيەسىنە, ىشكى اعزالارىنا, فيزيولوگيالىق دامۋىنا زيان كەلتىرۋمەن قاتار, ەسكى اۋرۋلارىن قوزدىرىپ, ادامنىڭ سەرگەك ويلاۋ, جاقسى كورۋ, دۇرىس ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن السىرەتىپ, جىنىستىق اعزا جانە ەمبريوننىڭ دامىپ جەتىلۋى مەن قىزمەتىنە تەرىس ىقپالىن تيگىزەدى ەكەن. اسىرەسە جۇكتى ايەلدەردىڭ ەلەكتروماگنيتتىك ءورىس اۋماعىندا بولۋى ىشتەگى نارەستەنى تۋا ءبىتتى كەسەلگە ۇرىندىرارى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنىپ وتىر. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «ەكىقابات ايەلدەردىڭ ۇيالى تەلەفون پايدالانۋى ونىڭ دەنساۋلىعىنا وراسان زيان تيگىزەدى» دەپ يوندىق ەمەس ساۋلەدەن قورعانۋ جونىندەگى رەسەي ۇلتتىق كوميتەتى دە دابىل قاققان بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا كۇللى ادام بالاسى, اسىرەسە جاستار كۇندىز-ءتۇنى «سوتكاعا» جابىسىپ, ءبىر ءسات اجىرامايدى. تۇنىمەن مۋزىكا تىڭدايدى, ءبىر-بىرىمەن حات-حابار الماسادى. عالىمدار ۇيالى تەلەفوندى قۋاتتاندىراتىن قوندىرعى ادامنان جارتى مەتر الىس بولعانى ءجون دەيدى. ەگەر بۇدان جاقىن بولسا, وندا جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر سىمىنىڭ استىندا ۇيىقتاعانمەن بىردەي ەكەن.
سونداي-اق ۇيالى تەلەفون پايدالانۋشىلار قاتاڭ ەسكەرەتىن جايت – قۇرىلعىنى توققا قوسقان كۇيدە پايدالانۋدىڭ قاتەرى. مۇنداي جاعدايدا, ياعني توققا قوسۋلى تەلەفون انتەنناسى جوعارى دەڭگەيدە رادياتسيا شىعارادى دا قىزعان قۇرىلعى ادامنىڭ دەنە مۇشەلەرىن, سونىڭ ىشىندە ميىن قىزدىرىپ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. ءتىپتى كەيبىر جاعدايدا ساپاسىز سمارتفون سالدارىنان پايدالانۋشى ومىرىمەن قوشتاسۋ جايلارى دا تىركەلۋدە.
مىسالى, وتكەن جىلى الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قارعالى اۋىلىندا قۋاتتالىپ تۇرعان ۇيالى تەلەفوندى پايدالانۋدىڭ كەسىرىنەن توق سوعىپ 15 جاستاعى بويجەتكەن كوز جۇمسا, جاقىندا عانا اتالعان وبلىستىڭ قاراتال اۋدانىندا 14 جاستاعى وقۋشى توققا قوسۋلى تەلەفونمەن سويلەسىپ وتىرعاندا قۇرىلعى جارىلىپ, جاس ءومىرى قىرشىن كەتتى.
بريتاندىق الەۋمەتتانۋشى ەنتوني گيددەنس: ء«بىزدىڭ قوعام ناشاقورلار مەن ماسكۇنەمدەردەن قاشادى. ولاردى ۇناتپايدى. بولاشاقتا ۇيالى تەلەفوننىڭ زيانى بۇل ەكەۋىنەن دە اسىپ تۇسەرىن ادامزات ءالى سەزىنە العان جوق», دەسە, ايفوننىڭ اتاسى ستيۆ دجوبس وتباسى مۇشەلەرىنە ءۇي ىشىندە ۇيالى تەلەفون قولدانۋعا تىيىم سالىپ, بوس ۋاقىتتارىن كىتاپ وقۋعا جۇمسايتىن قاتاڭ ءۇردىس قالىپتاستىرعانىن مالىمدەسە, ەجەلگى كورشى قىتاي اعايىنداردا ۇيالى تەلەفوننىڭ زيانىن قارا بۇقاراعا ەسكەرتۋ ءۇشىن حەيحە قالاسىنىڭ ورتالىعىنا «سمارتفون ۇستاعان ۇلكەننەن كىتاپ قۇمار بالا ارتىق» دەگەن ويدى يشارا ەتىپ ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتىپتى.
ءسوز سوڭىندا, ايتارىمىز اقىن باۋىرىمىز قۋانىش قولقاەۆ: «باسىپ وزعان زيانى, تالاي-تالاي «مىقتىنى», ادام بۇگىن ۇيالى, تەلەفوننىڭ تۇتقىنى. ق ۇلىپسىز سول تۇرمەگە, قۇمار-اق جۇرت شەتىنەن. قوناقتا دا, ۇيدە دە, كوز المايمىز بەتىنەن...» دەگەندەي, «ۇيالى تەلەفوننىڭ تۇتقىنى» بولۋدان ساقتانايىق اعايىن!
