سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
مۋزەي مەكەننىڭ ىشكى كورىنىسى ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ءبىتىم-بولمىسىن ءبىر ارناعا توعىستىرعانداي تانىم مەن ءتالىمنىڭ تارالعىسى ىسپەتتى ەكەن. قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا قاز-قاز باسقان قارلىعاش قادامى ساۋلەتشىنىڭ قيالىمەن استاسىپ, كوزكورگەن ەستەلىكتەرمەن كومكەرىلىپتى. زامان تالابىنا ساي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن قامتىلعان عيبراتتى عيمارات تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن ەلباسى تاعدىرىمەن ساباقتاستىرا كورسەتۋگە تىرىسقان. سوندىقتان شەجىرەلى شاڭىراقتى ەلباسى ەڭبەگىنىڭ جىلناماسى عانا ەمەس, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دە تاعىلىمدى تاۋاريحى دەپ قابىلدادىق.
اسەم قالامىزدا جاڭا عيمارات بوي كوتەرگەن سايىن وسىناۋ قۇيقالى جەر, قاسيەتتى وڭىرگە كەلەشەك ۇرپاقتارىنىڭ قامىن كۇيتتەي قونىس تەپكەن بايراقتى بابالاردىڭ رۋحىنا مىڭ دا ءبىر تاعزىم ەتەرىمىز بار. جاراسىمدى جۇرتتىڭ ءداۋىرناما كوكجيەگىندەگى سالتاناتتى كوشى ۋاقىت تەزىندە ساعىم قۋىپ قالا بەرمەي, بولاشاقپەن استاسىپ, باعىن تاپتى, تىڭ ءورىس اشتى. جول بىلگەننىڭ كەرۋەنگە جالتاقتاماسىن ايعاقتاسا كەرەك مۇنىڭ ءوزى. قول جەتەردى عانا مىسە تۇتپاي, كوڭىل شارلار كوپ شارۋالاردى شىرايلاندىرىپ كەتە بارار نەبىر اتپال ازامات, ارداق بەينەلەر جۇرەككە قوندى. ۇرشىقتاي اينالعان دۇنيە ۋىسىمىزدان سىرعىپ كەتەر سىن ساعاتتا جۇرەك قۇتىسىندا ونگەن ۇكىلى ءۇمىت جەلكەنىن قايتا كوتەردى.
ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىندا حالىق ءۇشىن ىستەگەن, ءوزىنىڭ ارمان مۇراتى جولىندا تىندىرعان شارۋانى سىرت كوز بولىپ سارالايتىن بولساڭ كەز كەلگەن حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن تۇلعانىڭ تاباندىلىعىن, زور مۇمكىنشىلىگى مەن كۇش-قۋاتىن اڭداپ, ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. تۇعىرلى تۇلعانىڭ قىرىق قاتپارلى, الۋان استارلى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن, ازاماتتىق اجارىن, كىسىلىك كەلبەتىن اشۋ ءۇشىن تەڭىزدەي تەرەڭ ويدىڭ وتكەلىن كەشەسىڭ. ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولدارىنىڭ سۇرلەۋى, ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەرىنىڭ دەرەگىنە كوز جۇگىرتەسىڭ. بىلگەنىڭ مەن كوڭىلگە تۇيگەنىڭدى وي تارازىسىندا سالماقتايسىڭ. سوسىن بارىپ بوساعاسىنا قارلىعاش ۇيا سالعاندا سامىرسىننىڭ تامىرىنداي بىلەۋلەنگەن سالالى ساۋساعىن كوككە جايىپ, ۇلتىن ۇلىقتايتىن پەرزەنت تىلەگەن داناگوي حالىقتىڭ دۇعاسىنىڭ قابىل بولعانىنا سۇيىنەسىڭ. بۇل – تۇلعا ءپالساپاسىن توبەگە كوتەرگەن تەكتى ۇلتتىڭ ساياسات ساحناسىنداعى تاريحي ءرولى.
كەڭ زالدارعا كوشكەن بىرەگەي جادىگەرلەرگە قاراپ, تۋعان جەردىڭ ساۋمال سامالىمەن تىنىستاپ, اسقار تاۋلاردىڭ مۇساتىر مۇزىنا مەيىرلەنە قاراپ, سول مۇزداقتاردان جىلىستاپ شىققان ءمولدىر سۋعا ءجۇز شايىپ, ەمىن-ەركىن ارقانى كەڭگە سالعانداي كۇيگە بولەنەسىڭ. كەڭ دالانىڭ قاسيەتتى پۇشپاعىنا تابان تىرەپ تۇرىپ وتكەن ومىرگە, ەل دەگەندە ەرەن كۇشپەن ءىس تىندىرۋعا ۇمتىلىپ, قاسيەتتى وتاننىڭ تەكتى تەگەرشىگىنە اينالۋدى ماقسات تۇتقان سوناۋ جىلدارعا ويشا ساپار شەگەسىڭ...
ءومىر وتكەلدەرىنەن ونەگەمەن ءوتۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن اۋىر مىندەت جۇكتەيتىنى بەلگىلى. ماڭگىلىك ەل بولامىز دەپ بەلدى بەكەم بۋىپ, سان عاسىرعى تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, الماستىڭ جۇزىندە, نايزانىڭ ۇشىندا جارقىلداعان رۋحىمىزدى مىڭ تۇلەتكەن بۇگىنگى شاقتا الاشتىڭ ارداقتىسى وسىنداي پاراساتتى پايىم جاساسا كەرەك. ويتكەنى ول امانات ارقالاپ, تۋعان ەلدىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ ۇشىپ, تۇرمىسىنىڭ جاندانۋىنا, ەل ەڭسەسىنىڭ تىك كەلىپ, رۋحىنىڭ بەكەم, وتانىنىڭ تاۋەلسىز دە عۇمىرلى بولۋى ءۇشىن ايانباي تەر توكتى. ەكى عاسىر ايرىعىندا قازاق مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن سالتاناتپەن جاريالاپ, ازات ەلدىڭ بەرىك نەگىزىن قالادى. تاراۋ-تاراۋ تاريح تولقىنىندا تەكتى جۇرتتىڭ كوشىن باستاپ, قيىندىعىن كاتەپتى قارا نارداي قايىسپاي كوتەردى. كەلەلى كەشەننىڭ ءار باسپالداعى سودان حابار بەرەتىندەي.
كىتاپحانا مۋزەيىنىڭ العاشقى قاباتىندا ءتۇرلى ەكسپوزيتسيالار, كورمە زالدارى, مۋزەي قورىنىڭ قويمالارى, ارحيۆ, كىتاپحانا مەن ينتەراكتيۆتى وقۋ زالى ورنالاسقان. بۇل كوپشىلىككە كومەسكى-اۋ دەگەن سونداي ءبىر قاعابەرىس قالتارىستارعا ءالسىن-ءالسىن ءۇڭىلىپ, ءار كەزدە وعان جاقىن جۇرگەندەردىڭ جادىسىن قايتا جاڭعىرتىپ, ازاماتتىق وي-پىكىرلەردى تولىقتىرا تۇسۋگە ۇرپاققا ونەگە, ۇلتتىق عيبرات سىيلايتىن قۇندىلىقتار كوللەكتسياسى. ەكىنشى قاباتتا كونفەرەنتسيا زالى بار. بۇل زال مۋزەي كەڭىستىگىندە الەمنىڭ ءىرى مۋزەيلەرى مەن ەۋروپا مەن ازياداعى بەلگىلى گالەرەيالاردىڭ كورمەسىن استانادا ۇيىمداستىرۋعا جول اشىپ تۇرعانداي. ال سوڭعىسىندا كوۆوركينگ ورتالىعى مەن اكىمشىلىك كەڭسەلەر توپتاسقان. 7 بولىمنەن قۇرالعان ەكسكۋرسيا تۋرى ينستاللياتسيالاردى, 3D گولوگرافيا مەن ەلەكتروندى كارتالاردى, mapping-شوۋ مەن touch-مونيتورلاردى, مەديا ۇستەلدەردى قامتيدى. ەلەكتروندى ەكراندار ارقىلى ەلوردامىزدىڭ 25 جىل بۇرىنعى كەلبەتىن كورىپ, بۇگىنىمەن سالىستىرا قاراۋعا بولادى.
جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە پرەزيدەنتتىك كىتاپحانا مەن مۇراجاي قۇرۋ كەڭىنەن تارالعان يگىلىكتى ءىس. ماسەلەن, الپاۋىت امەريكانىڭ بيلىگىن قولىنا ۇستاعان مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ەل باسقارۋداعى سارا جولىنان سىر شەرتەر كىتاپحانالارى بار. ەۋروپادا دا وسىنداي عيبراتتى عيماراتتار از ەمەس. ال پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مۇنداي مەكەمەنى رەسەي مەن ازەربايجاندا كەزدەستىرۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدە بوريس ەلتسين ورتالىعى, ال ازەربايجاننىڭ باكۋدە 1993-2003 جىلدارى ەل پرەزيدەنتى بولعان گەيدار اليەۆتىڭ مادەني ورتالىعى, قورى جانە مۋزەيى جۇمىس ىستەيدى.
كۇرسىنىسپەن وتكەن كۇننىڭ ءبارى جىلدار الماسقاندا ءومىرىڭنىڭ تولعانا وتىرىپ تەرمەلەي جەتكىزەر ەڭ نۇرلى ەستەلىكتەرى ەمەس پە؟ كىمدە-كىم سول تاريحتىڭ بال تۇنباسىنا باس قويسا, وندا ومىرلىك رۋحاني شولدەن ادا بولارى حاق. سودان با, مۇراجايدا ادام بويىنا جان ءبىتىرىپ, ىشكى تولعانىستارىن تۋدىراتىن ۇلكەن قۇبىلىس بار. قۇددى جەر عالامشارىنىڭ ماگنيتتى ءورىسى ءتارىزدى. وزىنە قاراي تارتادى دا تۇرادى.
ەلباسى « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىندا: «وتكەن كۇندەردىڭ جىلناماسى دا ادامداردىڭ ءومىربايانى سەكىلدى. شاتتانعان شاعىڭ, رەنجىگەن ساتتەرىڭ, ۇكىلەگەن ۇمىتتەرىڭ مەن اسقاق ارماندارىڭ, مىنە, وسىنىڭ ءبارى – عۇمىرناما تاريحى. ەلىڭنىڭ تاريحى. مەملەكەتىڭنىڭ تاريحى. سول تاريحقا تىكەلەي ءوزىڭ ارالاسقانىڭ, سان قيلى سىن ساعاتتاردا شەشىم قابىلداعانىڭ, تالاي ءىس-شارالارعا كۋا بولىپ, حالقىڭ ءۇشىن قۋانعانىڭ, ەلىڭ ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىڭنىڭ ناتيجەسىن كورگەنىڭ – ءبارى جادىڭدا جاتتالىپ, ساناڭدا ساقتالىپ, جۇرەكتىڭ جازباسىنا تۇسەدى», دەگەن بولاتىن. ەلباسى كىتاپحاناسىنداعى مۋزەي دە وسى جۇرەك جازباسىنداعى تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعىلىمدى تاريحى ىسپەتتى كورىندى بىزگە.
اقيقاتى سول, تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭاي كەلگەن جوق. ەلباسى ءار سوزىندە بۇل ويىن ءتۇرلى مىسالدارمەن ساباقتاستىرىپ, وزىنشە ءوربىتىپ وتىرادى. ماسەلەن, ەلدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەپ, قابىرعاسىن قاتايتىپ, مارتەبەسىن مويىنداتۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ الەمنىڭ 71 مەملەكەتىنە بارىپ, جالپى سانى 534 شەتەلدىك ىسساپارعا شىعىپتى. جەتى جۇزدەن استام حالىقارالىق بەدەلدى فورۋم مەن القالى جيىنعا قاتىسىپ, بايانداما جاساپتى. بۇلاردىڭ اراسىندا ارينە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سىندى بيىك مىنبەرلەر مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتتەرى دە بار. ايتۋعا عانا وڭاي, ايتپەسە ءار ساپاردىڭ سالماعى مەن ءاربىر كەزدەسۋدە كوتەرىلەتىن كۇرمەۋى قيىن سۇراقتاردى ەسەپكە الساق, ەل مۇددەسى جولىندا جاسالعان بۇل جۇزدەسۋلەردىڭ جەڭىل بولماعانى امبەگە ايان. مىنە, مۇراجايدى تاماشالاۋشىلار سىرشىل سۋرەتتەرگە ۇڭىلگەندە الدىمەن وسىعان كوز جەتكىزەرى ءشۇباسىز شىندىق. سول سياقتى مۋزەيدە تاۋەلسىزدىكتىڭ تارتۋىن – بايراقتى باسەكەلەردە توپ جارعان سپورتشىلارىمىز بەن ەلىمىزدىڭ داڭقىن اسىرىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەيلى مەزەتتەرىنەن سىر شەرتەر جادىگەرلەردى كورىپ, كوڭىل مارقايدى.
عاسىرلار بويى قاسىرەت پەن قايعىنىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, انداعايلاپ كەلگەن دۇشپانىنا ارۋاقتانىپ قارسى تۇرعان, سان شايقاستا بەل بەرمەي ءباسى جوعارى تۇسكەن, ايبىنى اسقان قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءشولىن قاندىرعان ءبىر ۇلى قۇندىلىق بار. قاي عاسىردا بولماسىن ءبىزدىڭ جورالعى جۇرت سول قۇندىلىقتىڭ ءورىسىن الىسقا تارتىپ, شەت كەتپەگەن. كەشەگى نايزا ۇشىندا نامىسى جارقىلداعان داۋىرلەردى شولعاندا, ورتا عاسىرلاردا وتىراردان شىققان ويشىلدار مەن ودان بەرگى الماعايىپ تۇستى ءسوز ەتەردە, اباي مۇڭى مۇزداقتاردى جىبىتكەنىن جارىسا جازعاندا, ەلباسىنىڭ ۇلى مۇرات جولىنداعى ەڭبەگىن ويعا العان ساتتە دە مازمۇندى مۇراجاي ءومىر ۇزارتار ءابىلحايات سۋىنداي رۋح پەن رۋحانياتقا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز.
