ەلىمىزدە ءىرىلى-ۇساقتى سارقىرامالاردىڭ كوپتىگى سونشا, ءبىرازىنا ءالى كۇنگە دەيىن اتاۋ دا بەرىلمەگەن. سۇلۋلىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن سارقىرامالاردىڭ نەبىر كەرەمەتىن شىعىس قازاقستاننىڭ تاۋ سوقپاقتارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. شىعىستاعى كاتونقاراعاي نەمەسە التاي تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, كوز الدىمىزعا بىردەن بۇلتتارمەن تالاسقان مۇزتاۋدىڭ بەينەسى كەلەدى. قوس شىڭدى تاۋدىڭ اتاعى ەلىمىزدەن شەت ايماقتاردا دا اسقاقتاپ تۇر. بۇل – ءور التايدىڭ باستى بولسا دا, جالعىز ماقتانىشى ەمەس. ايماعى 643 477 گا تەڭ ۇلتتىق ساياباق كەڭ-بايتاق اڭعارلارعا, تاسىعان تاۋ وزەندەرى مەن ايدىن كولدەرگە, قۋاتتى سارقىرامالارعا باي.
كوككول سارقىراماسى. التايدىڭ ەڭ ءىرى سارقىراماسى ۇلكەن كوككول وزەنىنىڭ ساعاسىندا ورنالاسقان. ماڭعاز مۇزتاۋعا كوتەرىلۋگە نيەتتىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك كوككولدىڭ كەرەمەتىنە كۋا بولىپ, جول-جونەكەي اتاقتى سارقىراما جاققا ات باسىن بۇرماي كەتپەيدى. قانشا دەگەنمەن, كوككول ونسىز دا تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ دارالانعان, ماڭىزدى نىسانى سانالادى. بيىكتىگى 60 مەتر, ەنى 10 مەترگە دەيىن جەتەتىن تىك جارتاستان ارقىراپ اققان الىپ سۋ اعىنى مەن سارقىرامانىڭ بار كەڭىستىگىن جايلاعان مايدا سۋ توزاڭىنىڭ كۇن شۋاعىنا شاعىلىسقانداعى كورىنىس عاجاپ.
سارقىراما, تاۋ شاتقالى, شىرشالى-قاراعايلى ارالاس ورمان-قيالداعى ەرتەگى الەمىنىڭ ەسىگىن اشادى. ال تابيعات-انا سىيلاعان شولۋ الاڭىندا وسى ەرتەگىگە قانىق بولىپ, ەستەلىك بولار ادەمى فوتوسۋرەت جاساۋ ءۇشىن بارلىعى الدىن الا ويلاستىرىلىپ قويعانداي.
كوككولگە تەك ەكى جولمەن: جاياۋ نە سالت اتپەن جەتۋگە بولادى. سارقىراما بويىمەن وتەتىن تۋريستىك سوقپاق بەرەل مۇزدىعىنا جول تارتقان ساياحاتشىلار اراسىندا دا اسا تانىمال. جالپى مۇزتاۋعا قاراستى وزەن الاپتارىندا ۇزىن سانى 162 تاۋ مۇزدىعى بار.
قاراكول سارقىراماسى. قاراكول كولىنىڭ جاعالاۋىنان دا مۇنارلى مۇزتاۋدىڭ اسەم كورىنىستەرى اشىلادى. وسى ايدىندى مەكەن ەتكەن اققايران بالىققا بايلانىستى ورىس تىلىندە قاراكولدى «يازەۆوە» دەپ اتاعان. كول تەڭىز دەڭگەيىنەن 1656 مەتر بيىكتەگى اڭعاردا ورنالاسقان. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, بۇل وڭىردە قاتىن مۇزدىعىنىڭ تارماعى ءوتىپ, كەيىننەن ورنىندا وزەن اعىسىمەن شايىلىپ كەتكەن شاعىن مورەنالار عانا قالعان. كولدەن 5 شاقىرىم قاشىقتا, عاسىرلار الديلەگەن 20-25 مەترلىك اعاشتاردىڭ اراسىمەن وتەتىن باعداردى باسشىلىققا الساڭىز, كولمەن اتتاس قاراكول سارقىراماسىنا دا جەتەسىز. مۇنداعى ون شاقتى جارتاستىڭ ورتاق بيىكتىگى 10-12 مەتر. سارقىرامانىڭ تومەنگى جاعىنداعى قۋاتتى سۋ اعىنى اۋەسقوي بالىقشىلاردىڭ قاراۋىز بالىقتى ولجالاپ قايتۋلارىنا تاپتىرماس مۇمكىندىك بەرەدى.
اراسان سارقىراماسى. مۇزتاۋدى ىزدەسەڭىز, اراسان وزەنىنىڭ اڭعارىنداعى «راحمان بۇلاقتارى» كۋرورتتىق ايماعىنان جاياۋ ەكوسوقپاقپەن سەرۋەنگە شىقساڭىز, قارعا ورانعان قوس شىڭعا كوزىڭىز جەتەدى. بۇل ماڭدا اداسىپ كەتۋ قاۋپى جوق. جالعىز جول اراسان كولىنىڭ باتىس – وڭتۇستىك-باتىسىنان ءوتىپ, ارمەن قاراي بەرەلگە اپارادى. 3 شاقىرىمدىق جول اشىق كۇنى مۇزتاۋدى انىق كورۋگە بولاتىن, اقپاراتتىق تاقتا مەن دەمالىس كۇركەلەرى قۇرىلعان شولۋ الاڭىنا جەتكىزەدى. تاعى 1 شاقىرىمدى ەڭسەرە الساڭىز, اراسان سارقىراماسىنىڭ ءدال ءوزى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. اراسانعا اپارار جولدا اعاش باسپالداقتارمەن جابدىقتالعان تىك ەڭىستىككە سالىنعان سوقپاق بار. بيىكتىگى 5-6 مەترگە جەتەتىن سارقىراما شاعىن جارتاسپەن ەكىگە بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي 2007 جىلى بۇل جەردىڭ تابيعي يگىلىگى وتقا ورانىپ, ءالى كۇنگە دەيىن قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر.
راحمان سارقىراماسى. «راحمان قاينارى» كۋرورتىنىڭ ماڭىندا, اراسان وزەنىنىڭ اڭعارىندا, وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 1,8 شاقىرىم جەردە راحمان سارقىراماسى بار. ەل اراسىندا سارقىرامانى ارۋدىڭ ءسۇمبىل شاشىنا ۇقساتقان كوركەم تەڭەۋلەر دە كەزدەسەدى. بيىكتىگى 30 مەترگە جەتەتىن راحمان سارقىراماسى كىشىگىرىم بيىكتاۋلى مورەنالىق كولدەن (تەڭىز دەڭگەيىنەن 2265 مەتر بيىكتە) باستاۋ الاتىن بۇلاقتان قالىپتاسىپ, راحمان كولىنە قۇيادى.تۋريستەرگە كەلەسىدەي باعدار ۇسىنىلادى: قايىقپەن كولدىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ, اعاشتان سوعىلعان سوقپاقپەن سارقىراماعا قاراي قوزعالۋ. 4 شاقىرىمدىق سوقپاق نۋ ورماننىڭ ورتاسىنان سارقىراماعا اۋقىمدى كورىنىس اشىلاتىن شولۋ الاڭىنا جول سالادى. سۋ گرانيتتى جانە تاقتاتاستى ءۇش دەڭگەيلى تىك جارتاستاردان جىڭىشكە اعىندار تۇزە تومەن قاراي قۇلايدى.
پيالا سارقىراماسى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 2370 مەتر بيىكتە ورنالاسقان پيالا سارقىراماسىنا كاتونقاراعاي ۇلتتىق ساياباعى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان 22 شاقىرىمدىق «سارىمساقتى» تۋرىنا قاتىسۋ ارقىلى جەتە الاسىز. تاستان سالىنعان اتتى ءجۇرىس سوقپاعى سارىمساق وزەنى بويى مەن اسەم بالقاراعاي ورمانى اراسىنان قىزىلقۇم وتكەلىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. جولشىباي الا تىشقان, التايدىڭ شيقىلداق تورعايى, تيىندەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ودان بولەك, بالقاراعاي تورعايى, جورعاتورعاي, بايعىز سياقتى قۇستار مەن مۇنداعى جاڭعاقتاردى قورەك ەتەتىن جابايى قاباندار مەن ايۋلاردى كورىپ قالۋىڭىز عاجاپ ەمەس.
شامامەن ورتا جولدا نەگىزگى مارشرۋت ءۇش راديالدى باعىتقا تارماقتالادى: ءبىرىنشىسى, توقتاعۇل شاتقالى, جوعارعى ماراليونوك-قارلىعاش كولدەرى, باعدار ۇزىندىعى 5 شاقىرىم. ەكىنشىسى, تۇرپان كولى جانە ءۇشىنشىسى پيالا سارقىراماسى. سارقىراما بيىكتىگى 5-6 مەتر. ايتارلىقتاي ءىرى بولماسا دا, ونى قورشاعان تابيعاتتىڭ كەرەمەتىنە ەش تالاس جوق. تاۋ وزەنى جارتاستان ءپىشىنى كەسەگە ۇقسايتىن كىشىگىرىم كولگە اكەپ قۇيىپ, ءارى قاراي 1 شاقىرىمدىق جەردە سارىمساقتى وزەنىنە قوسىلادى. قۇلاعان سۋدىڭ دىبىسى سارقىراماعا جاقىنداماستان-اق ەستىلىپ تۇرادى. تۋريستىك باعدار جەلىسى ودان كەيىن دە سارىمساق وزەنى اڭعارىمەن جالعاسادى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بۇل وڭىردە اتاۋ الماعان سارقىرامالار دا جەتەرلىك. وسى ورايدا بەلقاراعاي (مەدۆەدكا) اۋىلى مەن «ياسنايا پوليانا» ماڭىنداعى سارقىرامالاردى دا اتاپ وتۋگە بولادى.
كاتونقاراعايدىڭ قاي تاراپىنا توقتاسىڭىز دا, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان سارقىرامالارعا شاعىن ساياحات ۇيىمداستىرىپ بەرۋىن سۇراپ كورىڭىز. التايدىڭ قوناقجاي حالقى كەلگەن مەيماننىڭ بەتىن قايتارماي, قاشاندا كومەك قولىن سوزۋعا ءازىر تۇرادى. ەگەر ءوز ساياحاتىڭىزدى ساۋاتتى جوسپارلاپ, كاتونقاراعايدىڭ بار كورنەكتى ورىندارىن ارالاپ شىعۋدى ماقسات ەتسەڭىز, ويلانباستان تۋريستىك اگەنتتىكتەر قىزمەتىنە جۇگىنۋگە كەڭەس بەرەمىز.
