الداعى جىلى اماندىق بولسا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەنىنە 30 جىل تولادى. ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتىز جىلدىعى! ياعني وتانى وداقتاس ەلدىڭ قۇرامىندا بولعان جەرلەستەرىمىزدىڭ قازاقستان ازاماتى اتانعانىنا وتىز جىل بولادى دەگەن ءسوز. باياعىدا ءبىر اجەمىز قاي اۋداننان بولاسىز دەگەن سۇراققا «شىراعىم, مەن تۋعان اۋدان دا, اۋدان بىلاي تۇرسىن مەملەكەت تە بۇگىنگى دۇنيەجۇزىلىك ساياسي كارتادا جوق», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. كەڭەس وكىمەتى قۇردىمعا كەتىپ, اۋىلدىق اۋدانداردىڭ بىرىكتىرىلگەنىن مەڭزەپ وتىر عوي, باياعى. ءبىر تاڭعالارلىعى, زامان وزگەرىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزى كەلمەسكە كەتكەنىمەن سول ءداۋىردىڭ «قىزىل كۋالىگىن» قوينىنا باسىپ جۇرگەن جاندار ارامىزدا ءالى دە بار. بار بولعاندا دا بىرەن-ساران ەمەس, كوپتەپ كەزدەسىپ ءجۇر. سوندا دەيمىز-اۋ, جاڭا داۋىرگە قادام باسقان جانداردىڭ جاڭا كۋالىكتى مەنسىنبەگەنى قالاي؟ الدە, ەل ەگەمەندىك الدىق دەپ بوركىن اسپانعا اتىپ جاتقاندا قىجىلىن «قىزىل كۋالىك» قىزدىرىپ جاتقاندار دا از بولمادى ما ەكەن؟
ونى بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز, ەلىمىزدە قۇجاتسىز تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ انىقتالۋى جىلدان-جىلعا جيىلەپ بارا جاتقاندىعى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بيىل قولدانىستان شىعىپ قالعان قۇجاتپەن جۇرگەن ازاماتتاردى انىقتاۋ بويىنشا ارنايى اكتسيا وتكىزىپتى. بۇل اكتسيانى وتكىزۋگە سەبەپ تە بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى «قىزىل كۋالىكپەن» جۇرگەن 1727 ادام قۇجاتتاندىرىلسا, بيىلعى سەگىز ايدا 867 ادام انىقتالىپ, جاڭا قۇجات بەرىلىپتى.
ايتايىق, قوستاناي وبلىسىندا ەر ادام 30 جىل بويى قۇجاتسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن كورىنەدى. بۇل جاعدايدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى انىقتاپ, ءتيىستى كومەك بەرىپ, ول ازامات جاڭا كۋالىك الدى. ال قاراعاندى وبلىسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتسىز تۇرىپ جاتقان 46 جاستاعى ايەل مەن ونىڭ ۇلى انىقتالىپتى. بۇگىندە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءتيىستى سۇراۋ حاتتارىن جولداپ, ازاماتتاردىڭ تۋعان, تۇرعان مەكەنجايلارىن انىقتاپ جاتىر. سونداي-اق الماتى وبلىسىنداعى كوشى-قون قىزمەتىنىڭ ماماندارى وسى وڭىردە تۇرىپ جاتقان ءۇش قارياعا جەكە كۋالىگىن العاش رەت تابىستاپ وتىر. ولاردىڭ بىرەۋىنە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇرعىنى ەكەنىن دالەلدەيتىن قۇجات بەرىلسە, ەكىنشىسىنە ازاماتتىعى جوق ەكەنى تۋرالى كۋالىك ۇسىنىلىپتى. ءۇشىنشى قاريا بايىرعى قۇجاتتارىن تەكسەرە كەلگەن كەزدە رەسەي ازاماتى بولىپ شىققان كورىنەدى. وعان ىقتيارحات بەرىلىپتى. مۇنداي مىسالدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. كەي ازاماتتار جاڭا قۇجات الۋ ءۇشىن ارنايى ءوتىنىش جازىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وزدەرى كەلەتىن بولسا, كەيبىرەۋى ءتارتىپ ساقشىلارى ۇيىمداستىراتىن ءتۇرلى شارالار, اكتسيالار كەزىندە انىقتالادى ەكەن.
وسى ماسەلەگە حالىقارالىق ۇيىمدار دا نازار اۋدارىپ وتىر. سونداي ۇيىمنىڭ ءبىرى – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بوسقىندار جونىندەگى باسقارماسى. اتالعان ۇيىم ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. العاشقىسى – بوسقىنداردى قورعاۋ بولسا, ەكىنشى باعىتى – ازاماتسىزدىقتى جويۋ. 2014 جىلى دۇنيە جۇزىندە ازاماتتىقتى جويۋعا باعىتتالعان ء«ى belong» (مەن تيەسىلىمىن) اتتى جاھاندىق ناۋقان جاريالاندى. بۇل ناۋقان ەڭ الدىمەن ادامدارعا ازاماتتىق قۇقىقتى بەرۋگە باعىتتالعان ەدى. ياعني ءار ازامات مەملەكەتكە تيەسىلى بولۋىن, سول ارقىلى ەلدىڭ قۇقىقتارىنا, بەرىلەتىن مۇمكىندىكتەرىنە, الەۋمەتتىك كومەكتەرىنە يە بولۋىن ء(ومىر سۇرۋگە, ءبىلىم الۋعا, جۇمىس ىستەۋگە) كوزدەيدى. وسىلايشا بۇۇ-نىڭ بوسقىندار جونىندەگى باسقارماسى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ازاماتسىزدىقتى جويۋعا ۇمتىلادى.
«بۇل باعىتتا ءوز ەلىمىزدە دە ەلەۋلى وزگەرىستەر جاسالىپ جاتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سوعان سايكەس, ەلىمىزدەگى جاڭادان تۋعان ءار بالا تۋ تۋرالى كۋالىك الۋعا قۇقىلى. مۇنى دا جاقسى قادام دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇگىندە ءبىز ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن ءتيىمدى جۇمىس جاساي كەلە ازاماتسىزدىقتى جويۋعا, ازاماتتىعى, جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتى جوق تۇلعالاردى انىقتاۋعا قاتىستى قولدانىسقا ەنگىزىلگەن مەحانيزمدەردى جوعارى باعالايمىز», دەپ وتىر بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارى كوميسسارى باسقارماسىنىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى قىزمەتكەرى شولپان ولجاباەۆا.
اتالعان حالىقارالىق ۇيىم ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە قىزمەت ەتەتىن «سانا سەزىم» ۇيىمى سىندى سەرىكتەس ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي وتىرىپ 2014 جىلدان بەرى 6000-عا جۋىق ادامنىڭ ازاماتتىعى جوق ەكەنىن انىقتاپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا «قىزىل كۋالىكپەن» جۇرگەندەر دە بارشىلىق ەكەن. زەرتتەپ, زەردەلەي كەلگەندەي انىقتالعانداردىڭ 60%-ى قازاقستان ازاماتتارى بولىپ شىقسا, قالعان 40%-ى الدەنەشە جىل بۇرىن شەكارا اسىپ كەلگەن ميگرانتتار, ياعني شەتەل ازاماتتارى ەكەنى بەلگىلى بولىپتى. وكىنىشكە قاراي, قۇزىرلى ورگانداردىڭ, حالىقارالىق جانە جەرگىلىكتى ۇيىمداردىڭ وسىنداي اۋقىمدى جۇمىسىنا قاراماستان بۇگىندە قازاقستاندا قانشا ادامنىڭ ءالى دە «قىزىل كۋالىكپەن» جۇرگەنىن ايعاقتايتىن ناقتى سان دا, ستاتيستيكا دا جوق. سەبەبى مۇنداي ازاماتتاردىڭ كوبىسى جاڭا كۋالىك الۋ بويىنشا ءتيىستى ورگاندارعا ۋاقتىلى جۇگىنبەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى باسقارماسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان وسىنداي اكتسيالاردى الداعى ۋاقىتتاردا دا جالعاستىرىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى, ءتۇرلى حابارلامالار, بەينەباياندار, باق وكىلدەرى ارقىلى شاعىن اۋىلداردا, قىستاقتاردا تۇرىپ جاتقان ازاماتتارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدى كوزدەپ وتىر.
«ازاماتسىزدىقتى جويۋ ماسەلەسى قازاقستاندى عانا تولعاندىرىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان ەلىمىزدە وسى باعىتتا جاسالىپ جاتقان قانداي دا ءبىر قادامداردىڭ بارى قۋانتادى. وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلە جاتقانىمىزعا 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. بۇل جىلدار ارالىعىندا ازاماتسىزدىق ماسەلەسىنە قاتىستى ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەمىز. سەبەبى ازاماتتىعى, جەكە باس كۋالىگى جوق ادامدار شىندىعىنا كەلگەندە كورىنبەيتىن تۇلعالار سانالادى. ونداي ادامداردىڭ بار-جوعى تۋرالى مەملەكەت تە بىلمەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە دە سىن كەلتىرەدى دەگەن ءسوز. مۇنداي سالعىرتتىققا بارعان ادامدار جەكە باس كۋالىگىن جاڭارتپاۋدىڭ زاردابىن كۇندەردىڭ كۇنى قايتسە دە تارتاتىنى بەلگىلى. سەبەبى جەكە باس كۋالىگىنسىز وزگە قۇجاتتاردى راسىمدەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جاڭا كۋالىك الماۋدىڭ كەسىرى ەڭ الدىمەن ونداي ادامداردىڭ وزىنە تيەدى», دەيدى ادام قۇقىقتارى جانە زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قازاقستان حالىقارالىق بيۋروسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دەنيس دجيۆاگا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ادامدار بالالارىن مەكتەپتە دە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا زاڭدى تۇردە وقىتا المايدى. قانداي دا ءبىر الەۋمەتتىك كومەكتەن دە قاعىلادى. سوندىقتان بۇل وتە ۇلكەن ماسەلە. ال ونىڭ ءتۇپ-تامىرى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرۋىنان باستاۋ الادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. «كەي ادامدار ءتىپتى بۇرىنعى وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا شەكارا پايدا بولعانىنان دا ۇزاق ۋاقىت بەيحابار بولىپ كەلىپتى. سوندىقتان جۋىق ارادا بۇل ماسەلەنى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ اسا قيىنعا سوعادى. بىراق بىزگە ءوتىنىش جاساپ كەلگەن ازاماتتارعا قولۇشىن سوزۋعا قاشان دا دايىنبىز. قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەنىن راستايىن جەكە باس كۋالىگى جوق بولسا ول ادامدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە اپارىپ, قۇجات الۋىنا كومەكتەسەمىز. وزگە مەملەكەتتەردىڭ ازاماتتارى بولىپ شىققان جاعدايدا ەلشىلىكتەر مەن كونسۋلدىقتارعا حابارلاسىپ, ازاماتتىقسىز, قۇجاتسىز جۇرگەن جاننىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە تىرىسامىز. كونسۋلدىقتاردىڭ جارناسىن تولەۋ كەزىندە دە قولۇشىن سوزامىز. سەبەبى ءار كونسۋلدىق انىقتاما مەن جەكە باس كۋالىگىن بەرۋ كەزىندە جارنا تالاپ ەتەدى. ونى تولەۋگە كوپ ادامنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. سەبەبى ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسمي تۇردە ەش جەردە جۇمىس ىستەي المايدى عوي. جۇمىس ىستەي الماعان سوڭ دايىن تۇرعان قاراجات تا تابىلا بەرمەيدى», دەيدى د.دجيۆاگا.
ءيا, زاماناۋي الەمدە كۋالىگى جوق ادامنىڭ مۇمكىندىگى جىل ساناپ ازايا تۇسەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ونداي ازاماتتار قىلاياعى ەمحانادان دا زاڭدى قىزمەت الا المايدى. ماسەلەن, پاندەميانىڭ سالدارىنان جۇرت جۇمىسىنان ايىرىلىپ جاتقان كەزدە ۇكىمەت 42500 تەڭگەدەن تولەگەن ەدى. ونى الۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر ەسەپشوت, جەكە كۋالىك كەرەك بولدى. ياعني جەكە كۋالىگى جوق ادامدار وسىنداي الەۋمەتتىك كومەكتەن دە قاعىلدى دەگەن ءسوز. سەبەبى مەملەكەت ونداي ازاماتتىڭ جۇمىسىنان ايىرىلعانىنان دا, قالا بەردى ومىردە بار-جوعىنان دا بەيحابار بولاتىن.
قۇجاتسىز جۇرۋگە كەي ادامداردى سالعىرتتىقتان بۇرىن جەكە كۋالىك الۋ ماسەلەسىنىڭ كۇردەلىلىگى يتەرمەلەيتىن سياقتى. الايدا ولاي جۇرە بەرۋدىڭ ءجونى جوق. سەبەبى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جۇمىسىن بۇگىندە 82%-عا جەتكىزسە, الداعى جىلى بۇل كورسەتكىشتى 91%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى كۇنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جەكە كۋالىكتى ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ارقىلى اۋىستىرۋعا نەگىز بولاتىن جاعدايلار اۋقىمىن كەڭەيتۋ جونىندە جول كارتاسىن ازىرلەپ جاتقان كورىنەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە تولقۇجاتتى اۋىستىرۋ كەزىندە تولەنەتىن مەملەكەتتىك باجدىڭ قۇنى 20 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى. الايدا بۇل جارنانى بارلىق وتانداسىمىز تولەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. بىرقاتار جەڭىلدىكتەر دە قاراستىرىلعان. «قازاقستاننىڭ «سالىق تۋرالى» كودەكسىندە مۇنداي مەملەكەتتىك باج تولەمىنەن بوساتىلعان ازاماتتار ساناتىنىڭ ءتىزىلىمى كورسەتىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, «التىن القا», «كۇمىس القا» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان كوپبالالى باتىر انالار, جەتىم بالالار, اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان بالالار جانە تاعى باسقالار بار. تولقۇجاتتى الۋ-الماۋ ءار ازاماتتىڭ ءوز ەركى. سەبەبى تولقۇجات كوپ جاعدايدا شەتەلگە شىعۋ كەزىندە عانا تالاپ ەتىلەدى. ال باج تولەمىنىڭ قۇنى نەبارى 500 تەڭگەنى قۇرايتىن جەكە كۋالىكتى الۋعا ءار وتانداسىمىز مىندەتتى», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سابىرجان سەيىتجانوۆ.
P.S. ءيا, وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە «قىزىل كۋالىكتەن» ءبىرجولا قۇتىلا الماعان ەكەنبىز. بوداندىقتان بوساپ شىعىپ, جەكە كۋالىكتەن جەڭىلىس تابامىز دەپ كىم ويلاعان؟ كەڭەس وكىمەتى قۇرىعانىمەن سودان قالعان قۇجات قۇرىماي تۇر. ساندا بار دەپ جۇرگەنىمىز ساناقتا جوق بولىپ شىقتى. بۇگىنگىنىڭ شىرىلداپ تۇرعان شىندىعى – وسى! ەندى قايتپەك كەرەك؟ ويلانارلىق جايت...
