سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
كىتاپحانانى قۇرتۋ – قيانات
دەمەك, وركەنيەتتى قوعامنىڭ باستى تىرەگى – بىلىمدە. ال ءبىلىمنىڭ كىلتى – كىتاپتا. مۇنىڭ سىرىن ەرتە ۇعىنعان ەل بيلەۋشىلەر مەن پاتشالار, وقىمىستىلار مەن عالىمدار سوناۋ ىقىلىم زاماننىڭ وزىندە-اق بيلىك قۇرعان مەملەكەتىندە ەڭ اۋەلى كىتاپ وقۋ مادەنيەتى مەن كىتاپحانا ءىسىن گۇلدەندىرۋگە باسا نازار اۋدارعانىن كورۋگە بولادى. ونىڭ جارقىن ۇلگىسى – اتاۋى بۇگىنگە اڭىز بولىپ جەتكەن الەم كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى – مىسىرداعى الەكساندريا كىتاپحاناسى بولسا, ەكىنشىسى – تۇركى حالىقتارىنا ورتاق قۇندىلىق – كونە وتىرار كىتاپحاناسى. ودان بولەك تە تالاي ءداۋىردىڭ كەمەلدەنۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان كىتاپحانالار سانىندا شەك جوق. زامانا العا جىلجىپ, ادامزات كەمەلدىككە ۇمتىلعان سايىن كىتاپ پەن كىتاپحانالاردىڭ ءرولى مەن ماڭىزى, قۇندىلىعى ارتا تۇسپەسە, تيتتەي دە كەمىگەن ەمەس. ويتكەنى, ۇلى فرانتسۋز جازۋشىسى ءھام فيلوسوفى دەني ديدرو ايتپاقشى, ادامزات كىتاپ وقۋىن قويعان كۇنى, ويلانۋىن دا توقتاتادى.
ال بۇگىندە بيلىك مىنبەرىندە كىتاپحانالار قىزمەتىن قىسقارتىپ, ورنىن ونلاين وقۋمەن الماستىرۋ جايى حاقىندا ماسەلە قوزعالىپ جاتسا, بۇل – جاھاندانۋ جالىنا جارماسقان وركەنيەتتى قوعامنىڭ دامۋعا ەمەس, كەرىسىنشە كەرى كەتۋگە باعىتتالعان قادامى بولسا كەرەك, وكىنىشكە قاراي.
نۇر-سۇلتان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ميراس شەكەنوۆتىڭ «باس شاھار اكىمدىگىنە قاراستى قالالىق ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار جۇيەسىن قىسقارتۋ كەرەك, جابۋ قاجەت» دەگەن مالىمدەمەسى شىن مانىندە كۇمىلجىتىپ-اق تاستادى. دەپۋتاتتىڭ نەگىزگى دايەگى مىناداي: «قالاي دەسەك تە, بۇگىندە كىتاپحانالار اناحرونيزمگە اينالىپ بارادى. بيۋدجەتتەن جالاقىعا, عيماراتتاردى ۇستاپ تۇرۋعا جانە كوپتەگەن كىتاپ ساقتاۋعا قوماقتى قاراجات جۇمساۋدىڭ قاجەتى جوق. بارلىق كىتاپ ينتەرنەتتە تۇر».
كىتاپحانا تەك كىتاپ وقيتىن ورىن ەمەس...
راس, كىتاپحانا قورىن ەلەكتروندى نۇسقادا جيناقتاپ-جۇيەلەۋ, ساقتاۋ – زامان تالابى. ونىڭ ۇستىنە, ونلاين كىتاپحانالاردىڭ ءرولى پاندەميا كەزىندە ءتىپتى ارتا تۇسكەنى جانە شىن. بىراق قانشا جەردەن ەلەكتروندى كىتاپحانالار قىزمەتى جۇيەلى جاساقتالعانىمەن, ءداستۇرلى كىتاپحانالار جۇمىسىن, ونداعى سيقىرلى اتموسفەرانى الماستىرا المايتىنى حاق. ويتكەنى كىتاپحانا تەك كىتاپ وقيتىن, ىزدەنەتىن ورىن عانا ەمەس, بۇل – ءتۇرلى تاعىلىمدى كەزدەسۋلەر, تۇساۋكەسەرلەر وتەتىن, تاريحتىڭ كونە كومبەلەرىمەن قايتا قاۋىشتىراتىن رۋحاني وردا, كيەلى مەكەن. كومپيۋتەر مەن تەلەفون ەكرانىنا شۇقشيىپ وقۋ وقىعانعا قاراعاندا, كىتاپتى قولىڭا الىپ, مۇقاباسىن ءبىر سيپاپ قويىپ اسىقپاي پاراقتاپ وتىرىپ وقۋدىڭ ءجونى ءبارىبىر بولەك.
– كەزىندە «كىتاپ – ءبىلىم بۇلاعى» دەدىك. كىتاپسىز كۇن كورە المادىق, ءومىر سۇرە العانىمىز جانە جوق. ءالى دە سولاي بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل جاي عانا ءۇستىرت ايتىلعان جاڭساق پىكىر, ۋاقىتشا دۇنيە بولار. ايتپەسە, كىتاپتىڭ قاي زاماندا دا قۇندىلىعى استە جويىلماق ەمەس. تەلەفونعا تەلمىرىپ وقىعان كىتاپتىڭ, گازەتتىڭ قانداي ءلاززاتى بار؟ قاعاز كىتاپتى قولىڭا الىپ, ءيىسىن, مۇقاباسىن, پاراقتارىن سەزىنىپ وقۋدىڭ ءجونى ءبارىبىر بولەك ەمەس پە؟! مەنىڭ ۇعىمىمدا كىتاپ – ول سەنىڭ ەڭ جاقىنىڭ, سىرلاسىڭ, قاجەت بولسا – مۇڭداسىڭ. كىتاپ شەرىڭدى تارقاتادى, ويىڭدى كەڭەيتەدى. وقۋ ارقىلى سول كىتاپتىڭ اۆتورىمەن تىكەلەي سىرلاسقانداي بولاسىڭ. جازۋ جانە سول جازۋ ارقىلى پايدا بولعان كىتاپ – بۇل ادام بالاسىنىڭ ەرتە زامانداعى ويلاپ تاپقان ۇلكەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. ول قاي زاماندا دا سولاي بولىپ قالادى. بۇگىندە كىتاپقا قاتىستى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. ونىڭ بارلىعى وتكىنشى نارسە. زامان ورنىندا تۇرسا, ادامزات قالپىندا قالسا, كىتاپ – ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك سەرىگى بولىپ قالا بەرمەك. ويتكەنى قاي زاماندا دا كىتاپتىڭ قۇندىلىعى جويىلماق ەمەس. كىتاپ ساقتالادى, زاماندى زامانعا, ءداۋىردى داۋىرگە جالعايدى», دەپ ايتۋلى ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن بەلگىلى عالىم, قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ جەكە كىتاپحانا قورىندا 11 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى جانرداعى كىتاپ بار. ونىڭ ءبىر بولىگىن ۇرپاق وقىسىن, ءتالىم السىن دەپ ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىنا وتكىزىپتى. بۇگىندە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اتىنداعى زالىنان ىزدەنۋشى عالىمدار, جالپى وقىرمان تۇركى ادەبيەتىنە قاتىستى سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالاردى, جىر-داستانداردى تاۋىپ, ءداۋىر تىنىسىمەن ەركىن تانىسا الادى. ال مۇنىڭ بارلىعى – كىتاپحانانىڭ يگىلىگى, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ولجاسى.
ولاي دەيتىنىمىز, كىتاپتىڭ بارلىعىن ەلەكتروندى كىتاپحانا تىزبەگىنە قوسۋ وقىرماننىڭ بارىنە بىردەي سيرەك قولجازبالار قورى مەن كونە كىتاپتارعا ەركىن قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە بەرمەيدى. تەك كىتاپحانانىڭ قورىنان عانا تابا الاتىن ارحيۆتىك قۇجاتتاردى, مادەني مۇرا, رۋحاني جادىگەرلەردىڭ بارلىعىن ەلەكتروندى جۇيەدەن تابا قويۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, كىتاپتاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعى دەگەن داۋلى ماسەلە تاعى بار. كوپ اۆتور ءوزىنىڭ سيرەك ەڭبەكتەرىن, زەرتتەۋىن ەلەكتروندى اشىق پلاتفورمالارعا جۇكتەي بەرمەۋى دە مۇمكىن. ەسەسىنە, كىتاپحانا قورىنا ەركىن وتكىزەدى. جوعارىدا پىكىر ءبىلدىرىپ وتكەن ءدال مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزداي. سەبەبى كىتاپحانادا جيناقتالعان قور – تاسقا باسىلعان تاريح, كەلەشەككە سالىنعان ينۆەستيتسيا.
ەلوردا بۇيتسە, ەلدەگىلەر قايتەدى؟
ال بيۋدجەتتەن جالاقىعا, عيماراتتاردى ۇستاپ تۇرۋعا جانە كوپتەگەن كىتاپ ساقتاۋعا قوماقتى قاراجات جۇمساپ جاتىرمىز دەگەن دەپۋتات ءۋاجى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا كوتەرىلگەن «كۆازيمەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرماسىن جاڭساق تۇسىنۋدەن تۋىنداپ وتىرعان ءۇستىرت ۇسىنىس بولسا كەرەك. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» شەنەۋنىكتەر وسىنى جەلەۋ ەتىپ, كىتاپحانالاردى قىسقارتۋعا الىپ كەلسە, بۇل ۇرپاق, كەلەشەك الدىنداعى كەشىرىلمەس ءھام ورنى تولماس زور قيانات بولارى حاق. ويتكەنى كىتاپحانا – ۇلت ەرتەڭى ءۇشىن سالىنعان ينۆەستيتسيا. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى قىسقارتىپ, بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ۇنەمدەۋ ماسەلەسى ءدال وسى كىتاپحانا قىزمەتىمەن ورىندالىپ كەتۋىنە جول بەرىلمەۋى كەرەك. بۇعان دەيىن دە كىتاپحانالاردى جاپقىزىپ تاستاعان شالا ويلى شەنەۋنىكتەردىڭ ابەس ارەكەتى زامانىنىڭ ۇلكەن قاتەلىگى بولىپ تاريح پاراقتارىنا جازىلىپ قالدى. وعان تاريح كۋا, ال زاردابىن حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. سودان ساباق الساق, قانەكي؟!
– ەگەر ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار جۇيەسى جابىلىپ جاتسا, وندا استاناعا قاراپ بوي تۇزەيتىن, ۇلگى الاتىن وبلىستار, اۋىلدار, شالعايداعى ەلدى مەكەندەر نە ىستەمەيدى؟ وسى جاعىن ويلانۋىمىز كەرەك. وركەنيەتتى ەلدەردە – ەۋروپادا, ازيادا, قالا بەردى مىنا كورشىلەس رەسەي, وزبەكستان مەن قىرعىزستان كەرەمەتتەي كىتاپحانالارىن ساقتاپ وتىر. ولاردىڭ پاراسات ۇيلەرىنە دەگەن قۇرمەتى ايرىقشا. ءبىز جاس عالىم رەتىندە جىل سايىن رەسەيگە, وزبەكستانعا بارامىز. ولاردىڭ كىتاپحاناسى, ءارحيۆى مەملەكەتىنە, ەكونوميكاسىنا, بيۋدجەتىنە تابىس ءتۇسىرىپ وتىر. ويتكەنى نەشەمە جىلدان بەرى كەلە جاتقان ەسكى كىتاپتار, قولجازبالار ساقتالىپ تۇر. مىنە, كىتاپحانانىڭ ءرولى وسىنداي بولۋى كەرەك. كىتاپحانا مەملەكەتكە قىزمەت ەتەدى. ەگەر كىتاپحانانى تۇنشىقتىرۋ, كىتاپحاناشىلاردىڭ سانىن قىسقارتۋ ارقىلى بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن ەسەپتەيمىز دەسەك, وندا ءبىز نادان ۇرپاقتى تاربيەلەيمىز, – دەپ اشىنا ءۇن قاتتى جاس عالىم, ادەبيەتشى ەلدوس توقتارباي.
ەلەكتروندى جۇيە سۋعا تۇسكەن ءىز سياقتى...
ستاتيستيكالىق مالىمەتكە جۇگىنسەك, ەلوردادا جالپى سانى 18 كىتاپحانا بار ەكەن. وندا 130-دان استام كىتاپحاناشى جۇمىس ىستەيدى. ال كىتاپحاناشىلاردىڭ ورتاشا ايلىق تابىسى – 59 462 تەڭگە. وسىنداي ماردىمسىز جالاقىعا ۇلتتىڭ كەمەلدەنۋى ءۇشىن ەسەپسىز تەر توگىپ, وتكەننىڭ ونەگەسىن بۇگىنگە جەتكىزىپ جۇرگەن كىتاپحاناشىلار قىزمەتى شىن مانىندە قۇرمەتكە لايىق. استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا ديرەكتورى ءۇمىتحان داۋرەنبەكقىزىنىڭ بۇل ورايداعى پىكىرى مىناداي:
– كىتاپحانانىڭ ماڭىزدىلىعى ەشقاشان جويىلمايدى. الەمنىڭ دامىعان وزىق مەملەكەتتەرىنىڭ ەشبىرىندە كىتاپحانالار دامىپ, كوركەيمەسە, كوبەيمەسە, جابىلىپ جاتقانى جوق. ويتكەنى كىتاپحانا سيرەك قولجازبالاردى, تاريحتىڭ تاعىلىمدى, ماڭىزدى, ءتىپتى ەلەۋسىز ساتتەرىنىڭ بارلىعىن تاسقا جازىپ, تاريح قويناۋىنا تاپسىرىپ, كەلەشەك ۇرپاققا تابىستاپ وتىراتىن بىردەن-ءبىر رۋحاني وردا. مۇندا عالامتوردان تابا المايتىن, اۆتورلىق قۇقىعى قورعالعان سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردىڭ ءوزى عاسىردى عاسىرعا جالعاپ ساقتالىپ تۇرادى. ال وسىنىڭ بارلىعىن ءسىز ينتەرنەتتەن تابا الار ما ەدىڭىز؟ جوق! ويتكەنى ەلەكتروندى جۇيە سۋعا تۇسكەن ءىز سياقتى. بۇگىن بار دۇنيەنىڭ بىرنەشە عاسىردان كەيىنگى ۇرپاققا سول قالپىندا جەتەتىندىگىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, كىتاپ وقىعان ادام ساۋاتتى بولادى, قاتەسىز جازادى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ارنايى اكتسيامەن بالالارعا پرەزيدەنتكە ارناپ حات جازعىزدىم. ساۋاتتى جازىلعان بىرنەشەۋىن مەملەكەت باسشىسىنا جولداۋ دا ويىمىزدا بولدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ءبىز تاپسىرما بەرگەن بالانىڭ بىردە بىرەۋى حاتتى قاتەسىز جازىپ بەرە المادى. ۇشىنشىدەن, ەلەكتروندى كىتاپ وقۋ دەنساۋلىققا دا زيان. ءوزىڭىز قاراڭىزشى, قازىر تەلەفون مەن پلانشەتتەن كوز المايتىن بالالاردىڭ اراسىندا كوزاينەك تاقپايتىنى سيرەك. وسىنىڭ بارلىعى كىتاپتى دۇرىس وقىماۋدىڭ, كۇنۇزاق ەكران الدىندا تاپجىلماي وتىرۋدىڭ سالدارى.
كىتاپ وقىتاتىن ۇلتتىق باعدارلاما قاجەت
ال ەندى كىتاپحانالاردى مەملەكەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا قىسقارتۋ ياكي جابۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, كىتاپحانالاردى جاۋىپ ۇلت ۇتىلماسا, استە ولجاعا كەنەلمەيدى. ويتكەنى جاستاردى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە تاربيەلەۋ ارقىلى بولاشاقتا ءبىلىمدى, زيالى, زەردەلى ۇرپاق دايارلاي الامىز. بۇل دەگەن كەلەشەككە سالىنعان قايتارىمى ەسەپسىز ينۆەستيتسيا. قازىرگى جاھاندانۋ زامانى كىتاپحانالاردى جاۋىپ, كىتاپ وقۋدان شەتتەتەتىن ەمەس, كەرىسىنشە, ونسىز دا كىتاپ وقۋعا ق ۇلىقسىز ۇرپاقتى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە باۋليتىن, قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن ۋاقىت. سول ءۇشىن ءتۇرلى جولدارىن تاۋىپ, جاس ۇرپاقتى بارىنشا ءبىلىمدى ەتىپ شىعارۋعا كۇش سالۋ قاجەت.
– جالپى, كىتاپ وقۋ – ادامزات بالاسىنىڭ ءبىر باقىتى. وقىعان ادامدا كىسىلىك كەلبەت قالىپتاسادى. ادامزات بالاسىنىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى جەتكەن تاريحىندا سوكرات تا, پلاتون دا, اريستوتەل دە, ءال-فارابي دە, اباي دا, الاش ارىستارىنىڭ بارلىعى دا سول كىتاپتىڭ پايداسى تۋراسىندا تالاي تولعامدى دۇنيەلەردى ايتىپ كەتكەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءبىز رۋحاني جۇتاڭدانعان زاماننىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. جاستاردىڭ كوبى كىتاپ وقىمايتىن جاعدايعا جاقىندادى. كىتاپحاناعا باس سۇعاتىندار سانى ازايدى. سوندىقتان دا وسىنداي جاڭساق پىكىرلەر ايتىپ جاتقان بولار. وسىنداي قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ اتىنا ارنايى دەپۋتاتتىق ساۋال تاستادىم. سوندا كىتاپ وقۋعا بايلانىستى ۇلتتىق باعدارلاما قابىلداۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. ياعني ءبىز قانداي جولمەن بولسا دا جاستارىمىزدى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە باۋلۋىمىز كەرەك. ءتىپتى ارنايى بايقاۋ, اكتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ەڭ كوپ كىتاپ وقىعان جاسقا ۇشاقپەن ۇشۋ بيلەتىنە نەمەسە مۇراجاي, تاريحي جەرلەردى ارالاۋ دەگەن سىندى رۋحاني بايىتاتىن ورىندارعا مەملەكەت تاراپىنان ارنايى جەڭىلدىكتەر قاراستىرۋ, بولماسا باسقا دا ءتۇرلى قىزىقتى ۇسىنىستار ارقىلى جاس وقىرمانداردىڭ جۇرەگىنە بىلىمگە, كىتاپ وقۋعا دەگەن ۇشقىن جاعا ءبىلۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى زيالى ۇرپاق تاربيەلەپ شىعامىز. ال زەردەلى ۇرپاق – ەرتەڭگى كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلى. ماسەلەن, مەن شەتەلدەردە كوپ جۇرەمىن. سوندا الەمنىڭ دامىعان قاي مەملەكەتىنە بارمايىن, كىتاپحانالارى قۇجىناعان حالىققا تولى. كىتاپحانالارى زامان اعىمىنا ساي تيتتەي دە ىسىرىلىپ قالماعان, كەرىسىنشە ماڭىزى دا, باعاسى دا جوعارى. قورىندا قانشاما مىڭجىلدىققا كۋا كونە كىتاپتار ساقتالعان. وسىنىڭ بارلىعى تاريحتىڭ تاعىلىمى, ەرتەڭگى كۇننىڭ شىراعى عوي. ءبىزدىڭ دە وسىنى ەستەن شىعارماعانىمىز ءلازىم. سەبەبى ۇلاعاتتى, ءبىلىمدى ۇرپاق – ماڭگىلىك ەلدىڭ مىزعىماس بەرىك ىرگەسى, – دەدى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپ.
ءتۇيىن
قيسىندى ءسوز. ويتكەنى كىتاپحانا جۇمىسىنىڭ ءوز جۇيەسى, تاعىلىمى بار. مۇندا تاريح تاسقا باسىپ قاتتالادى. بۇگىندى بولاشاققا جالعايدى. سول سەبەپتى دە الەمنىڭ وزىق ەلدەرى كىتاپ وقۋدى ينتەللەكتۋالدىق بايلىق دەپ ەسەپتەيدى. قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ ايتقانىن قولداپ, ەلدەگى كىتاپحانالاردى جابۋ, ياكي قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتۋ – ۇلت تامىرىنا بالتا شابۋمەن پارا-پار قيانات. ويتكەنى ۇلى ءابىش كەكىلباەۆ ايتپاقشى, ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا. ادامدىق قالپىمىزدى جوعالتىپ المايىق ەندەشە!
