ءبىر جول بار – بايلاردى ءبۇرۋ
جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ نەسيە راقىمشىلىعىنا قاتىستى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە ساۋال جولدادى. ول ءوز سوزىندە كرەديتتى كەشىرۋگە قاجەتتى قارجىنى قايدان الۋعا بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
دەپۋتاتتىڭ دەرەگىنشە, 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرىلگەن ميكرونەسيە كولەمى 850 پايىزعا ارتقان. ال مەرزىمى وتكەن بەرەشەك 283 پايىزعا جەتىپتى. بۇعان قوسا جەكە تۇلعالاردىڭ ميكرونەسيەسى 145 پايىزعا, ال مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى 332 پايىزعا وسكەن ەكەن.
– ەلدە شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلگەنگە دەيىن تۇراقتى تۇردە سالىق تولەگەن, جۇمىس ورىندارىن قۇرعان, قازىر وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى نەسيەنى وتەي الماي كۇردەلى جاعدايعا تاپ بولعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى نەسيە راقىمشىلىعىن جۇرگىزۋ قاجەت. ولار ءومىر سۇرۋگە قاراجات تاپپاي, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قىسىمىنا ۇشىراۋى مۇمكىن, – دەدى ا.قوڭىروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا داعدارىسقا قارسى جوسپار شەڭبەرىندە جۇمىسپەن قامتۋدى جانە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋدى ىنتالاندىراتىن شارالارعا ايتارلىقتاي قاراجات بولىنەدى. الايدا قارجى ادەتتەگىدەي كوممەرتسيالىق بانكتەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ارقىلى جىبەرىلەدى. دەمەك, ولارعا تاعى دا قولداۋ كورسەتىلەدى دە, حالىققا تۇك بۇيىرمايدى.
– قارجى ينستيتۋتتارى قارىز الۋشىلارعا تولەمدى كەيىنگە قالدىرىپ تولەۋدى ۇسىندى. بىراق پرەزيدەنت جاريالاعان موراتوري مەرزىمى قىركۇيەكتە اياقتالادى. مەجەلى مەرزىمگە دەيىن قارىز الۋشىلار تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرىپ ۇلگەردى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ, نەسيە ءاۋديتىن جۇرگىزۋ, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى مەن راقىمشىلىققا قاتىسۋشىلار ءۇشىن كريتەريلەردى انىقتاۋ قاجەت, – دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدا.
ا.قوڭىروۆ قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە مەملەكەتتىك شىعىستاردى وڭتايلاندىرىپ, نەسيە راقىمشىلىعىن ءسان-سالتانات سالىعىن ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, ول ازاماتتاردىڭ مۇراسىنا جانە ۇستەمە كىرىستەرىنە سالىق سالۋدى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋدى, ياعني 30 پايىزعا ارتتىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق جەكە تۇلعالاردىڭ اقشا اۋدارىمدارىنا سالىق سالۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. بۇدان بولەك, باسىندا بىرنەشە ءۇيى بار تۇلعالاردىڭ سالىعىن ارتتىرۋ كەرەگىن ايتتى.
وسى ورايدا, كەيبىر قوعام بەلسەندىلەرى نەسيە امنيستياسىن جاريالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن بىلەمىز. ولار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە قولداۋ رەتىندە بەرىلگەن ۇكىمەت قارجىسىن ءدال وسىنداي جولمەن قايتارىپ الۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
ءبىر رەتتىك اكتسيا – قول ەمەس
ا.قوڭىروۆتىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن دەپۋتاتتىق ساۋالىنا بايلانىستى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, نەسيە راقىمشىلىعى سەكىلدى ءبىر رەتتىك شارالاردى قولعا الۋ – تىعىرىقتان شىعارار جول ەمەس.
– ءبىزدىڭ ۇستانىم – تۇتىنۋشىلاردى نەسيەلەۋگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى رەتتەۋ كەرەك. بيىل ونسىز دا قارىز الۋشىنىڭ جۇكتەمەسىنە قاتىستى كوپ نارسە قابىلداندى. ءبىر رەتتىك اكتسيالاردى قولدانعاننان گورى نەسيەلەۋدىڭ تاۋەكەلدەرىن رەتتەگەن دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە بىلتىر نەسيە العاندارعا بەلگىلى ءبىر كولەمدە وتەماقى بەرىلدى, – دەدى و.سمولياكوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
ەسكە سالا كەتەيىك, وتكەن جىلى نەگىزىنەن الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن ادامدارعا راقىمشىلىق جاسالدى. دالىرەك ايتساق, كرەديتى كەشىرىلگەندەردىڭ قاتارىندا كوپبالالى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلىپ, جاردەماقى الىپ وتىرعان وتباسىلار, مۇگەدەك بالالارى بار, 18 جاستان اسقان مۇگەدەك جانداردى اسىراپ وتىرعان وتباسىلار, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الىپ وتىرعان ازاماتتار جانە جەتىم بالالار بولدى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بىلتىر قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەسىن كەشىرۋگە جۇمسالعان قارجىنىڭ ءبىر بولىگى پروبلەمالىق كرەديتتەر قورىنان الىندى. قور توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ىڭكار تورەقوجاەۆانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىرعى امنيستيا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ سەرپىن بەردى, تۇرعىندارعا دا ءتيىمدى بولدى. الايدا مۇنداي شاراعا يەك ارتا بەرۋگە بولمايدى.
– قور ءبىر جىل بۇرىن پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس, بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى 716 519 زايمدى وتەۋ ءۇشىن 120,5 ملرد تەڭگە اۋداردى. بۇدان بولەك كەپىلسىز الىنعان 1,4 ملن تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ ءوسىمپ ۇلى مەن ايىپپ ۇلىن وتەۋ ءۇشىن 10,1 ملرد تەڭگە ءبولدى. وسىنىڭ ءبارى قيىن جاعدايعا تاپ بولعان تۇرعىنداردى قولداۋعا جۇمسالدى. مەملەكەت باسشىسى سول كەزدە-اق مۇنىڭ ءبىر رەتتىك اكتسيا ەكەنىن, ودان ءارى قايتالانبايتىنىن اتاپ وتكەن ەدى, – دەيدى ءى.تورەقوجاەۆا.
ونىڭ پىكىرىنشە, بانكتەر قارىز الۋشىنىڭ تولەم قابىلەتىن وزدەرى انىقتايدى ءارى نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىمدى دە وزدەرى قابىلدايدى. بۇل – دۇرىس ەمەس.
– قازىر حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تومەندىگى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا نەسيە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدار كەزدە قاتاڭ تالاپتار قويىلۋى كەرەك. نەسيە راقىمشىلىعىن قايتالاۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ادامدار وتباسىلىق شىعىندى دۇرىس ەسەپتەۋدى ۇيرەنۋى ءتيىس, – دەيدى ول.
راقىمشىلىق ءھام ماسىلدىق
ەكونوميست اسەت ناۋرىزباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جىل سايىن نەسيە راقىمشىلىعىن وتكىزۋ قوعام ءۇشىن قاۋىپتى. سەبەبى قوعام قاق جارىلۋى مۇمكىن.
– سالىق تولەۋشىلەر نەلىكتەن بانك الدىنداعى مىندەتىن وتەمەيتىندەر ءۇشىن شىعىندالۋى كەرەك؟ بىرەۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا كرەديت الادى ەكەن, ال ول ءۇشىن سالىق تولەۋشىلەر نەگە قارجى جۇمساۋى قاجەت؟ امنيستيا سالىقتىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. سالىق ءسىز بەن ءبىزدى پوليتسيا قورعاپ, اۋرۋحانالاردا ەمدەلۋ ءۇشىن تولەنەدى ەمەس پە؟! حالىقتىڭ اقشاسى قايىرلى ىستەرگە جۇمسالۋى كەرەك. ال از قامتىلعانداردى قولداۋ ءۇشىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تەتىگى قاراستىرىلعان. سوندىقتان نەسيە راقىمشىلىعى تۋرالى اڭگىمە مۇلدەم قوزعالماۋى كەرەك, – دەيدى ءا.ناۋرىزباەۆ.
ەكونوميست قاسىمحان قاپپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, نەسيە راقىمشىلىعىن قازىرگىدەي پاندەميا كەزىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. الايدا مۇنىڭ سوڭى ماسىلدىققا ۇلاسىپ كەتپەۋى كەرەك.
– كرەديتىن وتەي الماعانداردى «قارا تىزىمگە» ەنگىزۋدىڭ ءوزى جاعدايدى رەتتەي المايدى. ويتكەنى ادامدار وزگەلەر ارقىلى نەسيە راسىمدەيدى. بىرەۋى تۋىسىنا, بىرەۋى تانىسىنا ءوتىنىش بىلدىرەدى. بۇل جەردە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ كەرەك. ەگەر امنيستيا قولدانىلسا, وندا قانداي قاعيدا بويىنشا جانە نەندەي جاعدايدا جۇرگىزىلەتىنىن ناقتى كورسەتۋ ماڭىزدى. راقىمشىلىق ءبىر رەتتىك قانا اكتسيا بولۋى كەرەك. ادامدار ءاردايىم مەملەكەتكە يەك ارتا بەرمەگەنى ابزال, – دەيدى ق.قاپپاروۆ.
قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ نەسيە راقىمشىلىعىنا باس قاتىرعانشا, جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ تۋرالى ويلانىپ كورگەن ءجون دەيدى.
– كرەديتتى كەشىرۋگە قاتىستى ەكى دۇنيەنى ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بانكتەر نەسيەنى كەشىرە الادى. تەك ول ءۇشىن دەپوزيت يەلەرىنەن سالىمنىڭ پايىزدارىنان باس تارتۋ تۋرالى جازباشا كەلىسىم الۋى كەرەك. ياعني امنيستيا ءۇشىن سالىمشىلار اقشاسىنان ايىرىلۋى قاجەت. ايتپەسە, بانكتەر كرەديتتى ءوز بەتىنشە كەشىرە المايدى. ولاردا ونسىز دا اقشا از. مەملەكەت قالاسا, ءبارىن دە رەتتەيدى, ارينە. بىراق بۇل بانكتەردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋ بولماق. قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىنشى ءبىر تاراپ ارقىلى پروبلەمالىق قارىزداردان تازارادى. ەكىنشىدەن, بىزدە وسىعان دەيىن بەرەشەگى جەكە تۇلعالاردىكىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كوپ ءىرى كومپانيالار مەن بانكتەردىڭ قارىزى كەشىرىلدى. ەندەشە بۇل جەردە «بايلاردىڭ قارىزى كەشىرىلدى, كەدەيلەرگە دە راقىم جاسالسىن» دەگەن ۇراندى العا تارتۋعا بولادى, – دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
بايقاعاندارىڭىزداي, ازىرشە تاراپتاردىڭ ءۇنى ءار تۇستان ەستەلىپ تۇر. دەمەك, ورتادان ورتاق ءۇن شىقپايىنشا, نەسيە راقىمشىلىعىنا قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءالى بىرازعا سوزىلاتىن ءتۇرى بار.
