ءونىمدى جۇمىس وزگەرىستەن باستالادى

اشىعىن ايتايىق, قازاقستاندا پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى قول­عا الىنعالى بەرى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى دە قولجەتىمدى بولا باستاعان سى­ڭاي­لى. نەسىن جاسىرايىق, وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن تۇرعىلىقتى مەكەنجايىمىزداعى پوليتسيا پۋنكتىن دە, ءوز ۋچاسكەلىك پوليتسيا­مىزدى دا بىلمەۋشى ەدىك. سەر­ۆيستىك مودەلدىڭ دامۋىمەن اۋلا­دا­عى دۇكەندەردەن, ۇيگە كىرەبە­رىس­تەن الگى ۋچاسكەلىك ءتارتىپ ساق­شى­مىزدىڭ سۋرەتى مەن بايلانىس تەلەفونىن كورەتىن بولدىق. قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مە­تىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر ما­سە­لەمىز تۋىنداي قالعان جاع­داي­­دا الدىمەن وسى ۋچاسكەلىك پو­لي­­تسياعا حابارلاسۋ كەرەك ەكەنىن تۇ­سىندىك. الايدا سۋرەتىن كورىپ, باي­لانىس ءنومىرىن بىلگەنىمىزبەن بۇل قادام ينسپەكتورلاردىڭ حا­لىق الدىنداعى بەدەلىن ارتتىرىپ جىبە­رە العان جوق.

وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءبىلىپ وتىر. پرەزيدەنت «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى بويىنشا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە تۇتاس رەفورماسىن جاساۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. وسىعان وراي ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ رو­لىنە باسا مəن بەرىلەتىن بولادى. ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ مəرتەبەسىن زاڭناما ارقىلى ارت­تىرىپ, ونىڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مول مۇمكىندىك بەرگەن ءجون. ول ازاماتتار الدىندا تانىمال, قولجەتىمدى ءəرى بەدەلدى بولۋ­عا, سولاردىڭ قۇقىق­تا­رىن قورعاۋعا ءتيىس», دەدى.

ازاماتتاردىڭ قۇقىعى اياق­اس­تى قالماس ءۇشىن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ مارتەبەسىن اۋىزبەن ايتىپ ەمەس, مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي زاڭناما ارقىلى ارتتىرۋ قاجەت. بۇل قادام نە بەرەدى؟ ەڭ الدىمەن ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بەدەلى ارتىپ, حالىق الدىنداعى ابىرويى اسقاقتايدى. ءوز كەزەگىندە ابىروي-بەدەلى ارتقان ينسپەكتور دا جۇرتقا بارىنشا جاقىن بولىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا بارىن سالادى دەگەن ءسوز. ەل پرەزيدەنتى مەڭزەپ وتىرعان «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيدا­تى­نىڭ وزەگى – وسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ۋچاس­كە­لىك پوليتسيا قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. ەستەرىڭىزدە بول­سا, ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن «2020 جىل – ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جىلى» دەپ جا­ريالانعان بولاتىن. ءتىپتى ۆە­دومستۆو باسشىسىنىڭ «ىشكى ىس­تەر مينيسترلىگى «2020 جىلدى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەك­تور­لارىنىڭ جىلى» دەپ اتادى. بارلىق ءوڭىردىڭ اكىمدەرى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. ماسەلەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, پاتەر ءبولۋ, ۋچاسكەلىك پوليتسيا بەكەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىن­­شا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. ەگەر ۋچاسكەلىك پوليتسيانىڭ باس­پا­ناسى بولماسا, جۇمىس ورنى, كولىگى بولماسا, باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. سون­دىق­تان ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساپ, ەڭ مينيمالدى كريتەريلەردى قۇرۋ كەرەك», دەگەن ءسوزى دە ۇمىتىلا قويعان جوق.

بۇل ويىن مينيستر مەملەكەت باسشىسى تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قارالعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىندە ۇشتاپ وتىر. اتالعان جيىندا ۆەدومستۆو باسشىسى كەڭەس مۇشەلەرىنە توتەنشە جاع­­دايلار مينيسترلىگىن قايتا قۇ­رۋ, «پوليتسيا قادامدىق قول­جە­­تىم­دىلىكتە» قاعيداتى بويىنشا جەر­گىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىن رە­فورمالاۋ, ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­­­­تارىن قامتاماسىز ەتۋ, ىش­كى ىستەر مينيسترلىگىن وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردان بوساتۋ, سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ باس­قا دا تاپسىرمالارىن ىسكە اسى­رۋ تۋرالى حابارلاعان ەدى. الايدا مينيستر ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ الدا­عى جۇمىسىنا دا ايرىقشا توق­تال­دى. «جەرگىلىكتى پوليتسيا قىز­مە­تىن رەفورمالاۋدا قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ الدىن الۋ سالا­سىن­داعى نەگىزگى بۋىن بولىپ تابىلاتىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنا باستى ءرول بەرىلەدى. ولاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار ازىرلەنۋدە. ۋچاسكەلىك ينستيتۋتتىن نىعايتۋ, لاۋا­زىمدىق ايلىق اقىنى جانە لاۋازىمى بويىنشا شەكتى اتاق­تارد­ى ارتتىرۋ كوزدەلۋدە», دەيدى ە.تۇرعىمباەۆ.

ەندىگى كۇنى ەلىمىزدە قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتار مەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ۋچاسكەلىك ينس­پەك­­تورلاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كە­ڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نا­ز­ار اۋدارىلىپ, ۋچاسكەلىك پۋنكتتەر جانىنداعى جۇرتشىلىق كە­ڭەستەرىن قايتا جانداندىرۋ جوس­پار­لانۋدا.

وسى باعىتتاعى جۇمىس ءالى دە جالعاسادى. ماسەلەن, ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جىلى اياسىندا ەلىمىزدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» ازىرلەندى. «ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ قىزمەتى ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى جەتەكشى, حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولاتىن قىزمەت. ولارعا قوعامدىق ءتارتىپتى جانە ازاماتتاردىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەسكەرتۋ, قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, جولىن كەسۋ جۇكتەلگەن. ءارتۇرلى مىندەتتەر ءتىزىمى ىشكى ىس­تەر ورگانىنىڭ بارلىق قىزمەت تۇرلەرىن قامتيدى. 2020 جىلدىڭ جەتى ايىندا الماتىلىق ۋچاسكەلىك پو­ليتسيا قىزمەتكەرلەرى 3512 قىل­مىستىڭ بەتىن اشتى», دەپ وتىر الماتى قالالىق پوليتسيا دەپار­تامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى باسقارماسىنىڭ باستىعى ماناپ ساتتاروۆ.

ارينە جىل ساناپ ەلىمىزدە قىل­مىسقا قاتىستى زاڭ دا قاتاڭ­داپ كەلەدى. سوعان قاراماستان, ادام­زات بالاسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاۋدان, زاڭعا قايشى ارەكەتكە بارۋدان تايىنبايتىنداردىڭ سانى بىردەن ازايىپ كەتە قويعان جوق. ونداي قىلمىستاردىڭ اشىلۋىنا كوبىنە-كوپ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جەمىستى جۇمىسى, ناتيجەلى ارە­كە­تى ۇيىتقى بولۋدا. ما­سە­لەن, بيىلعى جارتى جىلدىڭ قو­رى­تىن­دىسى بويىنشا اقمولا وبلى­سىنداعى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جەكە تەر­گەۋى­مەن 753 قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. بۇدان بولەك, اتالعان ايماقتاعى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينس­­پەك­تورلارى حالىقپەن 600-دەن استام ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىن وتكىزدى. سونىمەن قاتار ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار وتكەن جىلى تۇرمىستىق سالادا قۇقىقبۇزۋشىلىققا جول بەرگەن تۇلعالارعا قاتىستى جۇمىس جۇرگىزۋدى دە جالعاستىرىپ كەلەدى. ايتالىق, وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار كەزىندەگى زاڭعا قايشى ارەكەتتەرى ءۇشىن 82 قۇقىق بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇدان بولەك, 1808 قورعاۋ ۇيعارىمى شىعارىلىپ, قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا 257 ەرەكشە تالاپ بەلگىلەندى.

ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار ادەت­كى جۇ­مىسىنان بولەك, ءتۇر­لى پروفي­لاكتيكالىق شارالار­دى دا ءجيى وتكىزىپ تۇرادى. ماسە­لەن, وتكەن جىلى ساۋىردە ءتار­تىپ ساق­شىلارى نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا, اقمولا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا «ۋچاستوك» جەدەل-پرو­في­لاك­تيكالىق ءىس-شاراسىن قولعا ال­عان بولاتىن. ءبىرىنشى كەزەكتە ەلوردانىڭ شەتكى اۋماق­تا­رىن­داعى, سونداي-اق قالانىڭ ماڭايىن­داعى ەلدى مەكەندەردەگى ءاربىر پاتەر مەن اۋلا تەكسەرىلدى. سول ايدىڭ العاشقى ون كۇنىندە-اق ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى مەن توتەنشە جاعدايلار قىزمەتكەرلەرى 425 مىڭ تۇرعىن ءۇي مەن ساياجايدى, سونىڭ ىشىندە جالعا بەرىلگەن 12 مىڭنان استام پاتەردى تەكسەردى. اتالعان ءىس-شارا با­رىسىندا پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرى شەتەلدىكتەر تاراپىنان كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزعان 3,5 مىڭنان استام فاكتىنى انىقتاپ ۇلگەرگەن ەدى. سونىڭ ىشىندە سوت 345 شەتەلدىككە ەل اۋماعىنان شىعارۋ تۇرىندەگى جازا تاعايىندادى.

تەكسەرۋ بارىسىندا تۇرعى­لىق­تى مەكەنجايى بويىنشا تىركەلمەگەن نەمەسە جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتى جارامسىز بولعان 3,7 مىڭنان استام فاكتى انىقتالدى. 113 تۇرعىن جاي­دىڭ يەسى ءىس جۇزىندە سول جەردە تۇرمايتىن ادامداردى تىر­كەۋ­گە قويعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇل دا ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ اۋقىمدى جۇمىسىن ايعاقتاپ تۇرسا كەرەك-ءتى. نەبارى ون كۇننىڭ ىشىندە 425 مىڭ پاتەر مەن ساياجايدى ارالاپ شىعۋ دا وڭايعا سوقپايتىنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان ءتارتىپ ساقشىلارى قاجىرلىق تانىتىپ, ناتيجەلى جۇمىس كورسەتە بىلگەنى قۋانتادى.

بۇل مالىمەت وسى سالانىڭ جالپى جۇمىس ناتيجەسىن ايعاق­تاع­انىمەن, جەكە ۋچاسكەلىك ينس­پەكتورلاردىڭ دا ەرلىگى مەن تاباندىلىعىن اتاۋسىز قال­دىرۋعا بولمايدى. ونداي ازامات­تاردىڭ وڭ ارەكەتتەرى قاشاندا كوپكە ۇلگى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا تۇركىستان وبلىسىندا ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنىڭ جەدەل ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا بۇزاقىلىق توقتاتىلدى. داۋ كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى شورناق اۋىلىندا ەر ادام مەن اۋىلداسىنىڭ اراسىن­دا­عى تۇسىنبەۋشىلىكتەن باستالىپتى. تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ سوڭى بۇ­زا­قىلىققا ۇلاسادى. بىرنەشە اۆتو­كولىك مىنگەن بەيتانىس ادام­دار جابىرلەنۋشىنىڭ ۇيىنە, كور­شى­لەرىنىڭ اۋلاسىنا قاراي تاس لاقتىرادى. سونىڭ سالدارىنان جابىرلەنۋشىنىڭ ءۇش تۋىسى جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا جەتكىزىلىپتى.

وسى وقيعادان قۇلاعدار بولعان ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى نۇرلان قۇرالباەۆ بىردەن وقيعا ورنىنا جەتەدى. ول ءوز كەزەگىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىكتى توقتاتىپ, ولاردىڭ قارۋ قولدانۋىنا جول بەرگەن جوق. وسىلايشا ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنىڭ جەدەل ارەكەت ەتىپ, دۇرىس جۇمىس جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا داۋ-داماي, بۇزاقىلىق ارەكەتتەرى توقتاپ, ادام شىعىنى بولماعان كورىنەدى. الايدا قىزمەتىن اتقارۋ بارىسىندا ۋچاسكەلىك پوليتسەي كۇدىكتىلەر لاقتىرعان تاستان جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى. كەيىن جەدەل-تەرگەۋ توبى تاۋلىك ىشىندە وسى بۇزاقىلىققا قاتىسى بار ءتورت تۇرعىندى انىقتاعان بولاتىن.

ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەك­تو­رىنىڭ ءمان-ماڭىزىن الدىمەن تۇرعىندار جاقسى ءتۇسىنۋى ءتيىس. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇرتقا جاقىن بولاتىن تۇسى دا وسى ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينس­پەك­تورلارىمەن بايلانىستى. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنە ايرىقشا توقتالدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس, سەبەبى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى پوليتسيانىڭ حالىقپەن تىكەلەي قارىم-قا­تى­ناس­تا بولاتىن ءبولىنىسى سانالادى. مۇندا نەگىزگى ءرول ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنا قوعام مۇشەلەرىنە ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ومىرلەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قولداۋ مەن رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋعا كو­مەك­­تەسەتىن نەگىزگى مەنەدجەر رە­تىن­دە بەرىلەدى. بۇل مودەلدىڭ ءمانى – قوعام مۇشەلەرىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەلەردى انىقتاۋ پرو­تسە­سىنە بەلسەندى قاتىسۋىندا. ازاماتتاردى تارتۋ شەڭبەرىندە قۇ­قىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە قىلمىسقا قارسى كۇرەس بويىنشا كەڭەيتىلگەن جانە جان-جاقتى پايىمداۋ جاسالىپ, بۇل بارلىق پوليتسيا قىزمەتىنە تەرەڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋگە جەتەلەيدى. وڭ ناتيجەلەر مەن تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇل ءتاسىل بارلىق پوليتسيا قىزمەتتەرى تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا ماقساتتى قولداۋدى تۇسپالدايدى, سوندا قوعام وسىنداي ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناتيجەلەرىن جانە وسى پروتسەستەگى ءوز ءرولىن كورەدى», دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كادر ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ايدار سايتبەكوۆ.