رۋحانيات • 25 قىركۇيەك، 2020

دوستىقتىڭ دارگەيىندە كىم بار، كىم جوق؟!.

40 رەت كورسەتىلدى

جۇمىستىڭ جوعارعى جاعىندا جازۋ­شىلار اللەياسى بار. اللەيا اباي كوشە­سىنىڭ بويىندا جاتىر. ءىلياس، ساكەن، بەيىم­بەتتىڭ ءمۇسىنى تۇر. توڭىرەكتەگى حالىق ءۇشىن دەمالۋعا، كروسسپەن شۇعىلدانۋعا تاپتىرماس مەكەن. ءبىز دە ءبىر مەزگىل بارىپ تۇرامىز. ويلانۋعا، وي قورىتۋعا ىڭعايلى. ادەتتەگى كەشكى سەرۋەندە ۆەلوسيپەد تەپكەن ءبىر بالاقايمەن قاقتىعىسىپ قالا جازدادىم. «بايقاپ ءجۇر» دەپ ءارى قاراي كەتە بەردىم. ءبىر كەزدە الگى بالاقايدىڭ سول ءبىر ساتتە ايتقان ءسوزى ويىما ورالا كەتتى. قۇدايىم-اۋ، نە دەپ ەدى؟! ەسىمە ءتۇستى: «برات، بىلاي تۇر».

جەتى-سەگىز جاس شاماسىنداعى بالانىڭ اۋزىنان شىققان سول ءسوزدىڭ قانداي سۋىق، سونشالىق وگەي ەكەنىن سەزىنگەندە، تۇلا بويىم مۇزداپ سالا بەردى. قۇلاعىما وسى ۋاقىتقا دەيىن كوشەدە، باقتا، دۇكەندە، جولدا، اۆتوبۋستا، بازاردا جاس ادامداردىڭ – قازاق جاستارىنىڭ ءبىر-بىرىنە «برات» دەسكەن سان الۋان داۋىستارى كەلدى. ىشىمنەن ويلاپ قويامىن، «برات» دەسە نەسى بار، ول دا «باۋىر» دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!

باياعىدا قازاق ايتىسىنىڭ قابىرعالى وكىلى، مارقۇم ازىمبەك جانقۇليەۆ اعامىزدىڭ:

براتانىم-اي، براتانىم-اي،

بالاسى ەدىك ەكەۋمىز ءبىر اتانىڭ-اي، – دەگەنى سەكىلدى، حالىقتىڭ اۋزىندا قالىپتاسىپ كەتكەن ءسوزدىڭ ءبىرى عوي، ەڭ باستىسى دوستىق كوڭىلدەن، جاقىندىقپەن ايتىلسا بولدى دەيمىن. دەي تۇرا، وسى ورىس تىلىندەگى تۋىستىق اتاۋلاردىڭ قازاق اراسىنا قالاي كىرگەنى، قالاي ءسىڭىستى بولعانى، اسىرەسە جاستاردىڭ سوندايلىق سوزدەرگە تىم قۇمار بولعانى ويلاندىرادى. ءبىز وسكەن اۋىلدا بىردە-ءبىر ۇلكەندەردىڭ، اعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە «برات» دەگەنى ەسىمە تۇسپەيدى. بالا كۇننىڭ قايبىر تۇسىنا تاپ بولسام دا، دوس پەن قۇرداستىڭ، اعا مەن ءىنىنىڭ، اعايىننىڭ «براتتاسىپ» جاتقانى جانە جوق. دەمەك، بۇل سوۆەت زامانىنىڭ سارقىنشاق ءسوزى ەمەس. قاي ءبىر جىلدارداعى رەسەيدىڭ قالىڭ تەلەسەريالدارى ارقىلى اۋىل ىشىنە ەنگەن ءسوز بولىپ وتىر. توقسانىنشى جىلداردان بەرگى تولعاۋلى كۇندەردى ويلاساق، سوندا وسى تەكتەس سوزدەرمەن بەتپە-بەت كەلەمىز، قاي تۇستا دا ۇشىراسىپ جاتامىز. ءبىر سوزدە تۇرعان نە بار، ءتايىرى دەيتىندەي ەمەس، ءبىر ءسوز ارقىلى ءبىر زاماندى، ءبىر حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتۋگە بولادى. ءبىر ءسوز ارقىلى ادامدى تۇزەۋگە يا بۇزۋعا بولادى. ءبىر ءسوز – ءبىر زاماننىڭ ديدارى، بولمىسى، سيپاتى. قازىر جاي عانا «جولداستار» دەگەن ءسوزدى قولدانعان ادامدى كورسەك، ەزۋىمىزگە كۇلكى ۇيىرىلەدى، ەسكە زاماننىڭ ەنشىسى دەپ قارايمىز عوي، بۇل دا سول سىقپىتتى. «برات»، «براتان» دەگەن ءسوزدى ەستىسەم، تۇرپاتى باسقا توقسانىنشى جىلدار كوز الدىما كەلە قالادى. ءدال وسى ءسوز جاڭا زامانداعى قازاق جاستارى قولدانار، ايتار ءسوز ەمەس. الاشتىڭ ارداقتىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز قاپىدا ءسوز اراسىنا ورىسشا قوسقان بالاسىنا «اۋزىڭدى شايىپ كەل» دەپ وتىرادى ەكەن. نەگە؟

«بەكەجان مىرزا، ءسوزدى بولە بەردىڭىز عوي» دەمەكشى، «قىز جىبەكتە» تولەگەن مەن بەكەجاننىڭ – ءوز زامانىنىڭ قوس سەرىسى، باتىرى بولعان، جاستىقتىڭ ۇرانى بولعان جايساڭ جىگىتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە «مىرزا» دەسەتىنى بار عوي. وسى «مىرزامىز» تەكتى، ءتۇبى اسىل، جانى ارداقتى دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن.

حان بالاسى – تورەدەي، بي بالاسى – شوراداي، قايران دا جىگىتتەر ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىنە مىرزا دەپ تۇرسا، قانداي جاراسىمدى بولار ەدى! قازاقتىڭ كوزىنىڭ قاراسىنداي سول جاستار ءبىر-بىرىنە اعا، اعاتاي، اعاجان، ءىنىم، ىنىشەك، قۇرداس، زامانداس، باتىر دەپ تۇرسا، كانەكي!

اعا دەگەن ءسوزىمىز ورتا عاسىرداعى اسكەري اتاق ەكەن. دوسپامبەتتىڭ «ازاۋلىدا اعا بولعان ەرلەر كوپ ەدى» دەگەنىنەن-اق وسىنى اڭعارامىز. بيىك اسكەري دارەجەنى بىلدىرەتىن وسى ءسوزدى قادىر تۇتقان كىسىڭە قالايشا قولدانبايسىڭ؟ قاتار جۇرگەن دوسىڭدى، قاتارلاس قۇربى-قۇرداسىڭدى «برات» دەپ بولەكتەگەنشە، اعا دەپ نەگە ارداقتاماسقا؟ اعا دەپ نەگە الاپاسىن اسىرماسقا؟

ءيا، ءار زامان ادامدارىنىڭ، اسىرەسە جاستارىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى، مىنەز-قۇلقى، ءومىر ءسۇرۋ وبرازى مەن داعدىسى، وزگەشە سوزدەرى مەن سويلەۋ مانەرى بولادى. وعان داۋ بار ما؟! ءار ۋاقىت ادامدارىنىڭ ءوز ء«بىزدىڭ جاستىعى» بولادى. سول جاستىق – ۇلكەن زا­ماننىڭ جاستىعىنا قاراعاندا كوبىرەك ەستيار، كوبىرەك ءبىلىمدى ءارى مادەنيەتتى بولماۋشى ما ەدى؟ ءار ۇرپاقتىڭ كەلەسى ۇرپاققا بەرەر ەنشىسى دە، قالدىرار مۇراسى دا اناعۇرلىم ابزال بولۋى ءتيىس قوي. ءبىز كەيىنگىگە قان تازالىعىن ساقتاعانداي، ءتىل تازالىعىن دا ساقتاي وتىرىپ قالدىرعانىمىز ءجون عوي. ەل دەگەندە ەڭسەسىن تىك ۇستاي قالار سوقتالداي جىگىتتەردىڭ، الداعى كۇندە الاشقا اعا بولار ازاماتتاردىڭ اۋلاق شىعا سالىپ، بىرىنە ءبىرى بوگدە سوزبەن باسىرە اتاپ جاتقانى، شىنىندا دا ۇياتتى نارسە.

دوس دەگەندە كوڭىل بولەك، قۇرداس دەگەندە ق ۇلىق باسقا، جاستار ءبىر-بىرىمەن وسى جاستىق پەن دوستىق گۇلزارىندا قاۋىشا وتىرىپ، دوسىم، قۇرداسىم دەپ قادىرىن ارتتىرىپ جاتسا، قانداي ايىپ بار؟

قوعامدىق سانانىڭ وزگەرۋى – وسى ءبىر قارىم-قاتىناستا قولدانىلار قاراپايىم سوزدەردىڭ ءوزىن وزگەرتۋدەن باستالادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار