ورازاق سماعۇلوۆ 1930 جىلى 1 قازاندا قوستاناي وبلىسى مەڭدىعارا اۋدانى ۇيالىساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بىراق عالىمنىڭ ءومىر بويى ۇمىتىلمايتىن ءبىر وكىنىشتى ۋاقيعا كوڭىلىندە ساقتالىپ قالعان ەكەن. ول 1933 جىلى اشتان ءولىپ جاتقان اناسىنىڭ (لاقاپ اتى ءبوپىشتى, شىن اتى ەسىندە جوق) كەۋدەسىن ايمالاعان ەكى جارىم جاستاعى بالانى اللانىڭ امىرىمەن ولىمنەن امان قالعانى. ەڭ قيىنى – اقساقالىمىزدىڭ وسىنشاما جاسقا كەلگەندە قايران اناسىنىڭ ءجۇزى مەن ءۇنىن وسى كۇنگە دەيىن ەلەستەتە المايتىنى.
ورازاق سماعۇلوۆ – تۇڭعىش وتاندىق انتروپولوگ, قازاقستاندا انتروپولوگيالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى. 1963 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (1984). ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (1994) جانە اكادەميگى (2004), بولونيا عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى (يتاليا, 2005). قازاقستاندا تۇڭعىش ەتنوستىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ۇيىمداستىرادى (1973). سودان كەيىن قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىنىڭ ىرگەسىن قالاعان (1986). ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1991), قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قايراتكەرى (1998). 2010 جىلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ «التىن جۇلدىز» مەدالىنىڭ يەگەرى (2019).
نۇراتا قالاسىنداعى ورتالىق زيراتحاناداعى ايتەكە ءبيدىڭ سۇيەكتەرىن ونىڭ قابىر باسىندا انتروپولوگتەردىڭ زەرتتەۋ كەزى (2005 ج.).
العاشقى بىتىرگەن ورتا وقۋ ورنى ى.التىنسارين اتىنداعى مەڭدىقارا پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسى (1950), سودان كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-نىڭ تاريح فاكۋلتەتىن بىتىرەدى (1955). 1953-1957 جىلدارى الماتى مەدينستيتۋتىنىڭ كەشكى بولىمىندە وقيدى. 1958 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتى بيولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جانىندا عزي مەن انتروپولوگيا مۇراجايىندا تاعىلىمدامادان وتەدى. ودان سوڭ 1958-1961 جىلدارى ماسكەۋدە انتروپولوگيا ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋراعا تۇسەدى. 1961 جىلدان باستاپ ۇزاق ۋاقىت عا تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىندا قازاق حالقىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگياسىمەن اينالىسادى. 2014 جىلدان باستاپ نۇر-سۇلتان قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە فيزيكالىق انتروپولوگيا زەرتحاناسىن اشادى. بۇل كۇندە سوندا قىزمەت ەتەدى.
ابىلاي حاننىڭ باس سۇيەگى انتروپولوگيالىق ادىستەمە ارقىلى قالپىنا كەلتىرىلگەن ءمۇسىن
جالپى, ورازاق سماعۇلوۆ تانىمال عالىم رەتىندە قازاق حالقىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگياسىمەن اينالىسقانىنا 60 جىلدان ارتىق ۋاقىت ءوتتى. بۇل عالىمنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ەكى بىردەي عىلىمنىڭ اراسىندا, ياعني ادام بيولوگياسى مەن گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىنداعى بيوالەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن اينالىسادى. اتالعان ەكى سالانىڭ ءوزارا زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنىپ, بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ ناقتىلى گەوگرافيالىق ورتادا بيوالەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتايدى. ويتكەنى قوعامداعى بارلىق تىرشىلىكتىڭ ۇيىتقىسى مەن كورىنىستەرىن جاسايتىن جانە ونى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۋاعىزدايتىن تەك ادام عانا ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعان ءجون. سوندىقتان بۇل ەكى عىلىمي سالانىڭ حالىقتىڭ ەتنومادەنيەتى مەن ونى تۇراقتى ايماقتا ۇزاق ۋاقىت ادامنىڭ ورتاعا بەيىمدىلىگى دە ءوزارا بىرەگەي ساباقتاستىقتا بولاتىندىعى ارقاشان ەسكەرىلۋى قاجەت. ءسويتىپ ادامنىڭ قوعام سالاسىنداعى ەكى بىردەي زاڭدىلىقتاردى, ياعني بيولوگيالىق بەيىمدەلۋ مەن ماتەريالدىق جانە ەتنومادەني سالالارىن ءوزارا قابىستىرىپ زەرتتەۋ جولدارى بىردەن-ءبىر دۇرىس عىلىمي ادىستەمەلەر بولىپ سانالادى.
1698 ج. يسپانيا سۇرەتشىسى حۋان ءحاريستىڭ ايتەكە ءبيدى ءتىرى كەزىندە سالعان پورترەتى
وسىنداي عىلىمي سالالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنىپ, ورازاق سماعۇلوۆ قازاق حالقىنىڭ راسوگەنەزى مەن ەتنوگەنەزىنە وراي كوپسالالى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە يەلىك جاسايدى جانە ولار بۇل كۇندە ازيا, ەۋروپا جانە امەريكا عالىمدارى اراسىندا تانىمال بولدى. مۇنداي حالىقارالىق دەڭگەيگە قول جەتكىزۋ و.سماعۇلوۆقا وڭاي بولعان جوق سياقتى. ويتكەنى وعان الدىمەن كوپسالالى عىلىمي زەرتتەۋ ادىستەمەلەرىن مەڭگەرۋ قاجەت بولعانى بايقالادى. بۇل جايعا قول جەتكىزۋ جولى و. سماعۇلوۆقا رەسەي انتروپولوگتەرىنىڭ جاردەمى بولعاندىعىن اۆتور ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى.
ماسكەۋ ماماندارى ۇسىنعان عىلىمي سالالاردىڭ ءبولىمى فيزيكالىق انتروپولوگيا بويىنشا كەشەندى زەرتتەۋلەر رەتىندە نەگىز ەتىپ العان سالانىڭ ءبىرى سوماتولوگيا بولدى. بۇل سالادا ادامنىڭ باس پەن بەت الپەتىنىڭ مورفولوگيالىق ەرەكشەلىگىن زەرتتەۋ, دەنە قۇرىلىسىن, ماي بۇرمەلەرىن انىقتاۋ ءادىسىن حالىقارالىق باعدارلامالارعا سۇيەنىپ, ءتيىستى انىقتامالار بويىنشا ماتەريالدارىن جيناۋ ىسكە اسىرىلعان.
ەكىنشى سالا كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋ ءادىسى ءتىس مورفولوگياسىنىڭ انىقتاماسى, ياعني ودونتولوگياعا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن. مۇندا تەك تۇراقتى ءتىستى زەرتتەۋ باعدارلاماسى, ياعني 12-17 جاس اراسىندا عانا ەكى جىنىس بويىنشا حالىقارالىق ادىستەمە ارقىلى ماتەريالدار جينالعان.
ءۇشىنشى سالا كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋ جولدارى قان جۇيەلەرىنىڭ (سەرولوگيا) اۆ0, MNSs, رەزۋس فاكتورلارى مەن ءدام سەزىمدەرى بويىنشا رتس ناقتىلى ماتەريالدار جيناۋ جولى ىسكە اسىرىلعان.
نۇراتا زيراتىنان قازىپ الىنعان باس سۇيەكتىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەن ايتەكە ءبيدىڭ انتروپولوگيالىق ءمۇسىنى
ءتورتىنشى سالا كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋ ءادىسى الاقان مەن ساۋساق تەرى بەدەرلەرى (دەرماتوگليفيكا) بويىنشا ناقتىلى ماتەريالدار جيناۋ تالابى جولعا قويىلعان.
بەسىنشى سالا كەشەندى زەرتتەۋ باعىتى باس سۇيەكتەرىنىڭ مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەتنوتاريحي داۋىرلەرگە سايكەستەندىرىپ الىپ زەرتتەۋ.
بۇل ارادا ايتا كەتەتىن جايت و.سماعۇلوۆتىڭ كەشەندى عىلىمي ادىستەمەلەرىنىڭ قۇندىلىعى مەن ەرەكشەلىگىن اتالعان سالالار بويىنشا ەستىگەن ەمەسپىز. «وسىنداي كەشەندى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ىشكى بيولوگيالىق بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ناقتىلى انىقتالۋى قاجەت», دەيدى اۆتور. ەكىنشىدەن, قازاقتاردىڭ جەكە باسىنىڭ كوپسالالى انىقتامالار ارقىلى, ونىڭ انتروپولوگيالىق ستاتۋسىن سيپاتتاۋ ارقىلى ەۋرازيانىڭ ەتنوستىق توپتارىنان وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اجىراتا ءبىلۋ. وسىنداي عىلىمي زەرتتەۋ ادىستەمەلەرى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ قازاقتان ماسشتابىندا جەكە باسىنىڭ وزىندىك اتا تەگىنىڭ انتروپولوگيالىق قالىپتاسۋ تاريحي داۋىرلەرى بولعاندىعىن انىقتاۋ بولىپ سانالادى.
ەندى و.سماعۇلوۆتىڭ وسى عىلىمي ەڭبەكتەردەگى جاڭالىقتارىنا توقتالاتىن بولساق, وندا جوعارىدا ايتىلعان انتروپولوگيانىڭ 5 سالاسى بويىنشا, ياعني سوماتولوگيا, ءتىس مورفولوگياسى, قان جۇيەلەرى, الاقان مەن ساۋساق تەرى بەدەرلەرى جانە باس سۇيەك مورفولوگياسىن كەشەندى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا بۇگىنگى قازاق پوپۋلياتسياسىنىڭ (بيولوگيالىق) ىشكى بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن انىقتاۋ ءۇشىن ءبىر جاعىنان بەس ايماققا ءبولىپ (شىعىس, وڭتۇستىك, ورتالىق, سولتۇستىك جانە باتىس) جانە ءۇش سۋبەتنيكالىق ( ۇلى, ورتا, كىشى جۇزدەرگە) توپتارعا بولشەكتەپ قارايتىن بولساق, وندا الىنعان ناتيجەلەردىڭ سالىستىرمالى گرافيك انىقتامالارى ءوزارا ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن جانە قازاق قاۋىمىن اجىراتۋعا ەشبىر مۇمكىنشىلىك جوق دەپ ايتا الامىز. بۇل جايدىڭ ناقتىلىعىن كىتاپتاردا كەلتىرىلگەن گرافيكتەردەن ايقىن كورە الامىز. ءسويتىپ كەلتىرىپ وتىرعان گرافيكتەردەن قازاق حالقىنىڭ تاريحي بىرلەستىگى مەن ەتنوستىق تۇتاستىعى العاش رەت ناقتىلى دالەلىن تاۋىپ وتىر. ءدال وسىنداي قازاق حالقىنىڭ كەشەندى انتروپولوگيالىق بىرلەستىگى مەن تۇتاستىعىن تمد بويىنشا ەشبىر حالىقتىڭ ەتنومادەني سالاسىنان بۇل كۇندە كورە المايمىز. سونىمەن قاتار لينگۆيستيكا سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ بىرەگەيلىگى, ياعني ديالەكتيكاسى جوقتىعى ەۋرازيا كولەمىندە بەلگىلى جاي. جالپى, الەم دەڭگەيىندە انتروپولوگيا مەن لينگۆيستيكا بويىنشا ەكى بىردەي عىلىم سالالارىندا بىرەگەي تۇتاستىقتى تەك قازاق قاۋىمىنان عانا كورىپ وتىرعانىمىزدى عاجايىپ قۇبىلىس دەپ سانايمىز.
ەندى وسى بايىرعى قازاق اتامەكەنىندە انتروپولوگيالىق دامۋ جولى قانداي بولعانىنا نازار اۋدارعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ جالپى انروپولوگيالىق دامۋ تاريحىنىڭ ۇزاقتىعى ءتورت مىڭ جىل قۇرايتىنى العاش رەت و.سماعۇلوۆتىڭ كەشەندى زەرتتەۋلەرى ارقىلى ايان بولىپ وتىر. بۇگىنگى قازاق پوپۋلياتسياسىنىڭ فيزيكالىق قۇرىلىمىندا كونە ەۋروپەويد ەلەمەنتىنىڭ 30% ساقتالىپ قالعان. ال قالعان 70% ۇلەسىن كىرمەلىك جاساعان ورتالىق ازيا تۇرعىندارىنىڭ, ياعني مونعولويد ۇلەسىنە جاتادى ەكەن.
عالىمنىڭ كەشەندى زەرتتەۋلەرىنىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى جەرى قازاقستاننىڭ ءاربىر تاريحي داۋىرىندە مەكەن ەتكەن كەيبىر تايپالاردىڭ باس سۇيەكتەرى ارقىلى قالپىنا كەلتىرىلگەن انتروپولوگيالىق مۇسىندەرى جاريالانعان جانە ولار ەڭبەكتەردە ءجيى قولدانىلعان. بۇل جاسالعان سكۋلپتۋرا بيۋستەرى وقىرماندى قاتتى قىزىقتىرادى. ويتكەنى كونە زامان ادامدارىنىڭ ءجۇزىن ناقتىلى ەلەستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قۇرمەتتى اۆتور قازاق حالقىنىڭ كوپسالالى فيزيكالىق قۇرىلىمىنىڭ زاڭدىلىقتارىن قورىتۋ ارقىلى جانە ونىڭ ەتنوتاريحي دامۋ ديناميكاسىن ءوزارا جۇيەلەۋ بويىنشا بارلىعىن توپتاستىرىپ العاش رەت قازاقستاننىڭ انتروپولوگيالىق پانوراما كارتاسىنىڭ العاشقى ۇلگەسىن جاسادى. بۇل عاجايىپ انتروپولوگيالىق پانوراماعا قاراپ قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. قازاق حالقى مەن ونىڭ اتا-بابالارى قازاقستان ايماعىندا عانا ءتورت مىڭ جىل بويى ءوزارا ەتنوانتروپولوگيالىق جىگىن جازباي ءومىر سۇرگەنى ناقتى دالەلدەنىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىننەن باستاپ قازاق حالقىنىڭ 40 عاسىرلىق ەتنومادەني تاريحىن رەسمي مويىندايتىن كەز كەلدى.
جالپى, حالقىمىزدىڭ وتكەن زامان تاريحىندا اتاقتى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءتىرى كەزدە بەينە جۇزدەرى بەلگىسىز بولعانى بۇلاي تۇرسىن, ولاردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى دا ناقتىلى ايتىلعان ەمەس. بۇلاردىڭ قاتارىنا ابىلاي حان مەن ايتەكە ءبيدى مىسالعا الۋعا بولادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەرگە العاش رەت نازار اۋدارعان جانە ولاردى دالەلدى شەشۋگە عالىم اعامىز ورازاقتىڭ ۇلەسى زور.
ابىلاي حاننىڭ ناقتىلى قابىرى تۇركىستانداعى احمەت ياساۋي عيماراتىنىڭ ىشىندە بولعانى تۋرالى و.سماعۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن اۆتورلار كوللەكتيۆى 1999 جىلى جاريا ەتكەن بولاتىن. بۇل كۇندە سول اۆتورلاردىڭ قازاقشا جانە ورىسشا ەكى تىلدە بىردەي جاڭادان تولىقتىرىلىپ جازىلعان قولجازباسى 2017 جىلى تۇركىستان قالاسىندا باسىلىپ شىقتى.
ءدال وسىنداي ايتەكە بيگە بايلانىستى عىلىمي ىزدەنىستەردى اكادەميك و.سماعۇلوۆ العاش رەت قولعا العان ادامنىڭ ءبىرى. ويتكەنى تولە بي, قازبەك بي جانە ايتەكە ءبيدىڭ پورترەتتەرىن ەلىمىزدىڭ سۋرەتشىلەرى ەشبىر دالەلسىز ويدان سالىپ, ەلدى سەندىرىپ كەلگەنى ءمالىم. مۇنداي جالعان بەينە سۋرەتتەردەن قۇتىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىس جولى عىلىمي انتروپولوگيالىق ىزدەنىستەر ارقىلى شىندىققا قول جەتكىزۋ قاجەت.
اكادەميك و.سماعۇلوۆتىڭ جازعاندارىنا قاراعاندا ايتەكە ءبيدىڭ بەينەسى تۇگىل ونىڭ قابىرىنىڭ جاتقان جەرى دە بەلگىسىز ەكەنى بۇگىنگى قاۋىمعا ءمالىم. بىراق بۇل جايدىڭ قيىن جەرى كوپتەگەن اڭىزداردا ايتەكە ءبيدىڭ جەرلەنگەن جەرى وزبەكستاننىڭ نۇراتا قالاسىنىڭ زيراتحاناسىندا دەپ ۋاعىزدايدى. سوندىقتان انتروپولوگ 2005 جىلى كۇز ايىندا وزبەكستاننىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنەن ايتەكە ءبيدىڭ قابىرىن قازۋعا رۇقسات قاعاز الادى. ءسويتىپ قىزى ايناگۇل ەكەۋى قابىردەگى ادام سۇيەكتەرىن بىرتىندەپ الىپ, سول زيرات باسىندا زەرتتەۋگە ءماجبۇر بولادى (2-سۋرەت).
بارلىق سۇيەكتەردى رەت-رەتىمەن الىپ, ونى ولشەپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جالپى سۇيەكتەرگە سيپاتتامالار بەرەدى. سودان كەيىن سۇيەكتەر ءوز ورىندارىنا قويىلىپ, قابىر بەتى ءوز قالپىنا كەلتىرىلەدى. تەك باس سۇيەگىن ۋاقىتشا الىپ, ماسكەۋدە م.گەراسيموۆ زەرتحاناسىنداعى ماماندارعا انتروپولوگيالىق ادىستەمەلەر ارقىلى سكۋلپتۋرالىق بيۋست جاسالادى (3 سۋرەت). ءسويتىپ العاش رەت 2006 جىلى ايتەكە ءبيدىڭ بەت بەينەسى قازاقستاندا تانىمال بولدى.
و.سماعۇلوۆ بيىل ايتەكە ءبيدىڭ سۋرەتى تۋرالى جازعان وتەگەن قويشيەۆتىڭ ماقالاسىنا تاپ بولادى. ەندى سول اۆتورمەن كەزدەسەيىن دەسە بىلتىر قىزىلوردا قالاسىندا ومىردەن وزىپ كەتكەن ەكەن. ءسويتىپ انتروپولوگ ايتەكە ءبيدىڭ 300 جىل بۇرىن سالعان يسپانيا سۋرەتشىسىنىڭ پورترەتى قالاي ساقتالعانى جانە بىزدەرگە قالاي جەتكەنى تۋرالى انىقتالماي قالادى. دەگەنمەن دە, 2006 جىلى ايتەكەنىڭ باس سۇيەگى ارقىلى جاسالعان سكۋلپتۋر ءبيۋستى 1698 جىلى حۋان حاريس سالعان پورترەتپەن و.سماعۇلوۆ تىكەلەي ءوزارا سالىستىرۋدى ءجون كورەدى. ناتيجەسىندە, يسپانيا سۋرەتشىسى سالعان ادام پورترەتى مەن بيۋستاعى ادام ءجۇزىنىڭ بەينەسى ءبىر ادام ەكەنى جانە ول ايتەكە ءبيدىڭ ءدال ءوزى ەكەنىنە تولىق كوز جەتكىزەدى.
جوعارىداعى وسىنشاما كەڭ شولۋدان كەيىن اكادەميك اتامىز ورازاقتىڭ انتروپولوگياسىندا زەرتتەلمەي قالعان ەشتەڭەسى جوق شىعار دەپ ويلادىم. بۇل ويىمىزدىڭ شەتىن شىعارىپ ايتقاننان كەيىن ونىڭ ماعان بەرگەن جاۋابى ءتىپتى تەرەڭ: «بىرىنشىدەن, ۇلتتىق مۋزەيدە قازاق حالقىنىڭ 40 عاسىرلىق انتروپولوگيالىق تاريحىنا وراي ارنايى ەكسپوزيتسيا زالىن اشىپ, ونى الەمگە تانىتۋ. ەكىنشىدەن, ءتيىستى قولداۋ بولسا, قازاق اتا تەگىنىڭ سان الۋان دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ حالقىمىزدىڭ 70 عاسىرلىق ەتنوانتروپولوگيالىق تاريحىن جازىپ جانە ونى جاريا ەتۋ», دەيدى اكادەميك.
جالپى, سوڭعى كەزدە و.سماعۇلوۆ انتروپولوگيا سالاسىنان تىس قازاق حالقىنا كورسەتكەن زورلىق-زومبىلىقتارىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەتىنە ايتىپ بۇكىل ءومىرىن قۋعىن-سۇرگىندە وتكىزگەن ماقمەت قۇلماعامبەت تۋرالى دا «قازاقتىڭ ايبارلى ديسسيدەنتى» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل ەڭبەكتى وقىعان جاستاردىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارتا تۇسەتىنىنە كۇمانىم جوق.
بۇل كۇندە اكادەميك ورازاق اتامىز الدىمىزداعى 90-جىلدىعىنا وراي قازاق حالقىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگيا سالاسىنداعى 50 عاسىرلىق تاريحىنا ارناپ عىلىمي بايانداما جازىپ, ونى جاريا ەتپەكشى. بۇل ىسىنە ساتتىلىك تىلەيمىز.
مامبەت قويگەلديەۆ,
ۇعا اكادەميگى
