قوعام • 25 قىركۇيەك، 2020

جانۋارلارعا جاسالاتىن قيانات ازايماي تۇر

48 رەت كورسەتىلدى

جىل سايىن الەمدەگى ءاربىر ءتورتىنشى جانۋار ادام قولىنان ولەدى. اسىرەسە ءۇي جانۋارلارىنا جاسالاتىن قيانات بارعان سايىن ءورشىپ بارادى. Humane Society International قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، جىلما-جىل 3 ملن-عا جۋىق يت پەن مى­سىق ارناۋلى ورىنداردىڭ جوقتىعىنان دالادا قاڭعىرىپ، ايۋان­دىقپەن ولتىرىلەتىن بولسا كەرەك. وكىنىشتىسى سول، جاعىمسىز فاكتىلەر قازاقستاندا دا تىيىلماي تۇر.

يت تالاستىرۋ ەرمەككە اينالدى ما؟

جىلقى باپتاپ، تازى وسىرگەن حالىقتىڭ جانۋارعا «يتتىك» جاساۋى پارادوكس دەرسىز. الايدا شىن­دىعى وسى. ەلىمىزدە ورىن العان سوڭعى جاعدايلار بۇل ءسوزىمىزدى ايعاقتايدى. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وڭىرىندە جاس توبەتتەردىڭ كۇشىكتى تالاپ جاتقان بەينە كورىنىسى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراپ، جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. جان تۇرشىگەرلىك بەينەجازبانى اقتاۋداعى «شانس» قوعامدىق قو­رى جاريالاپ، يتتەردىڭ توبەلەسىن ۇيىمداستىراتىن ازاماتتاردى جازاعا تارتۋدى سۇرادى.

«جاعا ۇستاتارلىق بۇل بەينەجازبانى ءبىر اي بۇرىن العان ەدىك. شىندىعىن ايتساق، العاشىندا ونى جاريالاۋعا جۇرەگىمىز داۋا­لاعان جوق. داۋرىعىپ، شۋ كوتەر­گەنىمىزبەن ءىس جۇزىندە مەملەكەت مۇنداي جاعدايلارعا ءمان بەر­مەي جانۋارلارعا قيانات كور­سەت­كەندەر جازاسىز قالىپ جاتادى. قولدانىستاعى زاڭنامامەن ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قيىن ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز ءارى كوپ جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ­شىلاردىڭ مۇنداي ارەكەتتەرگە قولىن سىلتەي سالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سوعان قاراماستان بۇل ماسەلەنى بەيجاي قالدىرۋعا بولمايدى»، دەيدى قوعام بەلسەندىلەرى.

جامبىلدىق ەردەن ەسىمدى ازا­مات قازاقى توبەت پەن تازىنى وسىرۋمەن 15 جىلداي اينالىسىپ كەلەدى. ونىڭ جەكە يەلىگىندە ون­نان استام توبەت تۇقىمى بار. ارا­سىندا ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق جا­نە حالىقارالىق جارىستاردا توپ جارعان يتتەرى دە جوق ەمەس. اۋليەاتالىق ازاماتتىڭ ايتۋىن­شا، توبەتتەردى ايقاسقا قاتىس­تىرۋ ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىن شىڭ­دايدى. سونداي-اق مالمەن كۇنىن كورىپ وتىرعان اعايىننىڭ قورا­سىن ءتۇز تاعىسىنان قورعايدى.

«قازاقى توبەتتەردى ايقاستارعا قاتىس­تىرۋ قالىپتى قۇبىلىس. ونىڭ جارا­تىلىسى سوعان سۇرانىپ تۇر. بۇل قابىلەتتەرىن ارتتىرماسا، كۇشىكتەرى ىن­جىق بولىپ وسەدى. اۋىلدارعا كوك­جالدان قاۋىپ تونسە، تويتارىس بەرۋ بىلاي تۇرسىن، ءبىرىنشى بولىپ قاشادى. كەرىسىنشە ونسىز دا از قالعان توبەتتەردىڭ سانىن كوبەيتىپ، ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك»، دەدى جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى.

 

ادامعا شابۋىل جاساۋى مۇمكىن

جانۋار قورعاۋشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، گاپتىڭ ءبارى اقشالاي جۇلدەدە جاتسا كەرەك. يۋليا سەنچۋكتىڭ اي­تۋىنشا، قان مايداندا ۇزدىك شىققان توبەتتەرگە مىڭ دوللاردان باستاپ 50 مىڭ دوللارعا دەيىن بەرىلەتىن كورىنەدى. كورشىلەس ەلدەردە بۇل سوما بىرنەشە ەسەگە كوپ.

«ەڭ سوراقىسى، مۇنداي جارىستارعا ەرەسەك ادامدار بالالارىن الىپ بارادى. مۇنداي قاتىگەزدىكتى كورگەن جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا مەيىرىمدىلىك قاي­دان بولسىن؟! جانۋارلاردىڭ قانى­مەن ادامدار مىڭداعان دوللار الىپ، قىم­بات كولىكتەرگە يە بولىپ جاتىر. ال­بەتتە، يتتەردى توبەلەسكە دايىندايتىن­داردىڭ باسىم بولىگى اۋقاتتى جاندار. سەبەبى مۇنداي جانۋارلاردىڭ كۇتىمىن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ قال­­تاسى كوتەرمەيدى. ال وسىنداي جارىس­­تار­دىڭ سالدارىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقى­نىش­تى. قۇلاعىنان ايىرىلعان، كوز­دەرى كور­مەيتىن، جۇرۋدەن قالىپ، جاراقات­تان­عان يتتەر قانشاما؟! ولاردى ەمدەپ، ساۋىقتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كەي­بى­رىنە ەرىكسىز ءدارى بەرىپ، ولتىرۋدەن باس­قا امال جوق. مۇنى يت توبەلەسىن ۇيىم­داس­تىراتىندار ويلامايدى دا. مەيلى، جاراقاتى جازىلعان كۇننىڭ وزىندە پسيحيكاسى بۇزىلعان يتتەر ادامعا شابۋىل جاساۋى مۇمكىن. مۇنداي فاكتىلەر جوق ەمەس. نەگە ادامنىڭ ەرمەگى ءۇشىن جانۋار ءوزىن قۇربان ەتۋى كەرەك؟ وكىنىشكە قاراي، وسىنىڭ بارلىعى ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر»، دەدى جانۋار قورعاۋشىسى.

 

جانۋارلاردى قورعايتىن ۋاكىل قاجەت

ادۆوكات جانگەلدى سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە جانۋارلاردى قور­عايتىن ارنايى ۋاكىل تاعايىنداۋ قاجەت. زاڭگەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ءتيىستى زاڭ قا­راستىرىلعانىمەن ونىڭ جانۋار­لار­دى قورعاۋداعى كۇشى ءالسىز.

«بىزگە شۇعىل تۇردە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل قاجەت. مىسالى، ادام قۇقىقتارى، بانك قىزمەتى، ساق­تان­دىرۋ، ينۆەستيتسيا، سونداي-اق بالالار قۇقىعى بويىنشا ۋاكىلدەر (ومبۋدس­­مەندەر) بار. ولاردىڭ قىزمەتى زاڭمەن رەتتەلگەن. ال جانۋارلارعا كەل­گەندە، زاڭ ولاردى قورعامايدى. قىل­مىستىق كودەكستە 316-باپ، ياعني جانۋار­لارعا قاتىگەزدىك جاساۋ تۋرالى جازا قاراستىرىلعانىمەن ول مۇلدەم كومەك­تەسپەيدى. قازاقستانداعى جانۋارلار قورعالماعان. سول سەبەپتى اپتا سايىن ءۇي جانۋارلارىن ازاپتاپ، قورلاعانى تۋرالى جاڭالىقتاردى قور­قى­نىشپەن ەستۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. ەرىك­تىلەر كوپ بولعانىمەن ولاردى ەشكىم تىڭ­دامايدى. ويتكەنى زاڭگەرلەرى جوق جانە مۇم­كىندىكتەرى شەكتەۋلى. سوندىقتان مىندەتتى تۇردە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدى تاعايىنداۋىمىز قاجەت. ونىڭ باسقا ومبۋدسمەندەردىكى سەكىلدى بارلىق قۇقىعى ساقتالۋى ءتيىس. ەگەر دە جانۋارلاردى قورعاي الماساق، وندا وركەنيەتتى ۇلت بولۋىمىز ەكىتالاي»، دەپ الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى زاڭگەر.

 

جاڭا زاڭ قانداي بولادى؟

قولدانىستاعى زاڭنىڭ السىزدىگىن سالا­لىق ۆەدومستۆو دا جاسىرمايدى. ەكو­لوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بۇل باعىتتاعى باستامالاردى قولدايتىنىن، سونداي-اق جاڭا رەفورمادا بارلىق ۇسىنىستار ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدى.

«قازاقستاندا جانۋارلاردى قورعاۋعا قاتىستى جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. ەلى­مىزدە بارلىق جانۋارعا، اتاپ ايتقاندا جابايى، اۋىلشارۋاشىلىق جانە ءۇي جان­ۋارلارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا بايلانىستى ورتاق زاڭ جوق. جانۋار­لار­عا جاسالاتىن قاتىگەزدىك تۋرالى الەۋمەت­تىك جەلىلەردە ءجيى ايتىلادى. الايدا قازىر وسىعان قاتىستى تىم جۇمساق جازا قاراستىرىلعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، بىرىنشىدەن حايۋاناتتار باعىندا جان­ۋارلاردى كۇتىپ-ۇستاۋعا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭداتىلىپ، جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ازاماتتىق باستامالار قارجىلاندىرىلماق. سونىمەن قاتار جانۋارلاردى قورعايتىن ەرىكتىلەردى قولداپ، وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ يدەيالارى ناسيحاتتالادى. ءبىز وسى ماسەلە بويىنشا بارلىق ۇسىنىستاردى قاراۋعا جانە ونى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە ەسكەرۋگە دايىنبىز»، دەپ ايتقان ەدى Twitter-دەگى پاراقشاسىندا م.مىرزاعاليەۆ.

ەلىمىزدەگى جاعىمسىز احۋال تۋرالى اقپارات وزگە مەملەكەتتەرگە دە جەتىپ، حالىقارالىق ۇيىمدار مەن تانىمال تۇلعالار تىرشىلىك يەلەرىنە مەيىرىمدىلىك تانىتۋعا شاقىردى. بىلتىر فرانتسۋز اكتريساسى بريدجيت بوردونىڭ اتىنداعى جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى قور پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنا حات جازىپ، ماسەلەنى نازارعا الۋدى سۇراعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى جول­دانعان حاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ، بالالاردىڭ قۇقىعىنا كوڭىل بولگەندەي، جانۋارلارعا دا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، قىل­مىستىق كودەكستىڭ 316-بابىنا سايكەس جانۋارلاردىڭ ولىمىنە نەمەسە مەر­تi­گۋiنە اكەلەتىن قاتىگەزدiكتى جاسا­عان­دار، بۇل ارەكەتىن بۇزاقىلىق نيەتپەن نەمەسە اسقان قاتىگەزدىكپەن بالالاردىڭ كوز الدىندا جاساسا – 120 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە 120 ساعاتتىق قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. سونداي-اق وتىز تاۋلىككە قاماققا الۋ جازاسى قاراستىرىلعان.

 

الەم ەلدەرىندەگى جانۋارلار قۇقىعى

اقش-تا جانۋارلاردىڭ قۇقىعى تۋ­رالى نەگىزگى زاڭ 1966 جىلى را­تي­فيكاتسيالانىپ، وعان التى مارتە تۇزە­تۋ ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات ارقىلى عىلى­مي زەرت­تەۋلەردە، كورمەلەردە، كولىك­تە جانە دۇكەندەردەگى جانۋارلاردى قاراۋعا قاتىستى قۇقىقتىق نورمالار رەتتەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى اتالعان زاڭدى سىنعا العان. ويتكەنى وندا عىلىمي زەرت­تەۋ جۇمىستارىنا پايدالانىلاتىن قۇستار، ەگەۋقۇيرىقتار مەن تىشقاندار، سول سەكىلدى ەتتى باعىتتا وسىرىلەتىن جانۋار­لاردىڭ قۇقىعى ەسكەرۋسىز قالعان.

قۇراما شتاتتاردا جانۋاردىڭ قۇلا­عىن، قۇيرىعىن كەسۋگە رۇقسات بەرىل­گەن. قاتىگەزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن امەري­كالىقتار جازاعا سيرەك تارتىلادى.

قازىر 50 شتاتتىڭ 46-سىندا جانۋار­لارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەيبىر تۇرلەرى بويىنشا قىلمىستىق جازا قاراستىرىلعانىنا قاراماستان، ءىس جۇزىندە بۇل اۋىر قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە تىركەلمەيدى.

يتاليادا جانۋارلارعا كورسەتىلەتىن قاتىگەزدىككە قارسى جانە تۇتاستاي جانۋار­لاردىڭ جاعدايىنا قاتىستى بىر­قاتار زاڭ قابىلدانعان. بىراق ونىڭ كوپ­شىلىگى ەسكىرگەن. دەسە دە، حالىقتىڭ جانۋار­­لارعا دەگەن قامقورلىعى مەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا قاراي زاڭ­دار جاڭارىپ، ولاردىڭ كۇتىمىنە قاجەت­تى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

كارى قۇرلىقتا جانۋارلاردى قورلاعان ازاماتتار ءۇش ايدان باستاپ ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ، 3 مىڭ ەۋرودان 160 مىڭ ەۋروعا دەيىن ايىپپۇل تولەۋى مۇمكىن.

كانادانىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە جانۋارعا قاساقانا ازاپتاۋ نەمەسە جاراقاتتاۋ قىلمىس رەتىندە بەلگىلەنگەن. ۇيەڭكى جاپىراقتى ەلدە جانۋارلاردى ۋلاۋ قاتاڭ جازالانادى. سونداي-اق باسقا ادامنىڭ جانۋارىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ دە قىلمىس بولىپ سانالادى.

ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەتىن شۆەيتساريادا دا جانۋارلاردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە ايتارلىقتاي جاعداي قاراس­تىرىلىپتى. بۇل باعىتتا اتالعان مەم­لەكەت دۇنيە جۇزىندە ەڭ قاتاڭ زاڭ­داردى قابىلداپ، ونىڭ ىشىندە قويان­دارعا ارنالعان ۇيشىكتەردىڭ تالاپقا ساي بولۋى­نا دەيىن قامتىلعان.

 

P.S. تاياۋدا عانا باس شاھاردا تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعا ورىن الدى. ۆولونتەرلەر ابدەن قورلانعان 4 ءيتتى تا­ۋىپ، ارناۋلى مەكەمەگە ەمدەۋگە اپارعان. مەديتسينالىق قورىتىندىعا سايكەس، بارلىق جانۋاردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنىڭ ساۋ تامتىعى قالماپتى...

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار