يت تالاستىرۋ ەرمەككە اينالدى ما؟
جىلقى باپتاپ, تازى وسىرگەن حالىقتىڭ جانۋارعا «يتتىك» جاساۋى پارادوكس دەرسىز. الايدا شىندىعى وسى. ەلىمىزدە ورىن العان سوڭعى جاعدايلار بۇل ءسوزىمىزدى ايعاقتايدى. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە جاس توبەتتەردىڭ كۇشىكتى تالاپ جاتقان بەينە كورىنىسى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراپ, جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. جان تۇرشىگەرلىك بەينەجازبانى اقتاۋداعى «شانس» قوعامدىق قورى جاريالاپ, يتتەردىڭ توبەلەسىن ۇيىمداستىراتىن ازاماتتاردى جازاعا تارتۋدى سۇرادى.
«جاعا ۇستاتارلىق بۇل بەينەجازبانى ءبىر اي بۇرىن العان ەدىك. شىندىعىن ايتساق, العاشىندا ونى جاريالاۋعا جۇرەگىمىز داۋالاعان جوق. داۋرىعىپ, شۋ كوتەرگەنىمىزبەن ءىس جۇزىندە مەملەكەت مۇنداي جاعدايلارعا ءمان بەرمەي جانۋارلارعا قيانات كورسەتكەندەر جازاسىز قالىپ جاتادى. قولدانىستاعى زاڭنامامەن ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ قيىن ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز ءارى كوپ جاعدايدا قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ مۇنداي ارەكەتتەرگە قولىن سىلتەي سالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سوعان قاراماستان بۇل ماسەلەنى بەيجاي قالدىرۋعا بولمايدى», دەيدى قوعام بەلسەندىلەرى.
جامبىلدىق ەردەن ەسىمدى ازامات قازاقى توبەت پەن تازىنى وسىرۋمەن 15 جىلداي اينالىسىپ كەلەدى. ونىڭ جەكە يەلىگىندە وننان استام توبەت تۇقىمى بار. اراسىندا ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جارىستاردا توپ جارعان يتتەرى دە جوق ەمەس. اۋليەاتالىق ازاماتتىڭ ايتۋىنشا, توبەتتەردى ايقاسقا قاتىستىرۋ ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىن شىڭدايدى. سونداي-اق مالمەن كۇنىن كورىپ وتىرعان اعايىننىڭ قوراسىن ءتۇز تاعىسىنان قورعايدى.
«قازاقى توبەتتەردى ايقاستارعا قاتىستىرۋ قالىپتى قۇبىلىس. ونىڭ جاراتىلىسى سوعان سۇرانىپ تۇر. بۇل قابىلەتتەرىن ارتتىرماسا, كۇشىكتەرى ىنجىق بولىپ وسەدى. اۋىلدارعا كوكجالدان قاۋىپ تونسە, تويتارىس بەرۋ بىلاي تۇرسىن, ءبىرىنشى بولىپ قاشادى. كەرىسىنشە ونسىز دا از قالعان توبەتتەردىڭ سانىن كوبەيتىپ, ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك», دەدى جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى.
ادامعا شابۋىل جاساۋى مۇمكىن
جانۋار قورعاۋشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, گاپتىڭ ءبارى اقشالاي جۇلدەدە جاتسا كەرەك. يۋليا سەنچۋكتىڭ ايتۋىنشا, قان مايداندا ۇزدىك شىققان توبەتتەرگە مىڭ دوللاردان باستاپ 50 مىڭ دوللارعا دەيىن بەرىلەتىن كورىنەدى. كورشىلەس ەلدەردە بۇل سوما بىرنەشە ەسەگە كوپ.
«ەڭ سوراقىسى, مۇنداي جارىستارعا ەرەسەك ادامدار بالالارىن الىپ بارادى. مۇنداي قاتىگەزدىكتى كورگەن جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا مەيىرىمدىلىك قايدان بولسىن؟! جانۋارلاردىڭ قانىمەن ادامدار مىڭداعان دوللار الىپ, قىمبات كولىكتەرگە يە بولىپ جاتىر. البەتتە, يتتەردى توبەلەسكە دايىندايتىنداردىڭ باسىم بولىگى اۋقاتتى جاندار. سەبەبى مۇنداي جانۋارلاردىڭ كۇتىمىن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ال وسىنداي جارىستاردىڭ سالدارىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. قۇلاعىنان ايىرىلعان, كوزدەرى كورمەيتىن, جۇرۋدەن قالىپ, جاراقاتتانعان يتتەر قانشاما؟! ولاردى ەمدەپ, ساۋىقتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كەيبىرىنە ەرىكسىز ءدارى بەرىپ, ولتىرۋدەن باسقا امال جوق. مۇنى يت توبەلەسىن ۇيىمداستىراتىندار ويلامايدى دا. مەيلى, جاراقاتى جازىلعان كۇننىڭ وزىندە پسيحيكاسى بۇزىلعان يتتەر ادامعا شابۋىل جاساۋى مۇمكىن. مۇنداي فاكتىلەر جوق ەمەس. نەگە ادامنىڭ ەرمەگى ءۇشىن جانۋار ءوزىن قۇربان ەتۋى كەرەك؟ وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ بارلىعى ەسكەرۋسىز قالىپ وتىر», دەدى جانۋار قورعاۋشىسى.
جانۋارلاردى قورعايتىن ۋاكىل قاجەت
ادۆوكات جانگەلدى سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جانۋارلاردى قورعايتىن ارنايى ۋاكىل تاعايىنداۋ قاجەت. زاڭگەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءتيىستى زاڭ قاراستىرىلعانىمەن ونىڭ جانۋارلاردى قورعاۋداعى كۇشى ءالسىز.
«بىزگە شۇعىل تۇردە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل قاجەت. مىسالى, ادام قۇقىقتارى, بانك قىزمەتى, ساقتاندىرۋ, ينۆەستيتسيا, سونداي-اق بالالار قۇقىعى بويىنشا ۋاكىلدەر (ومبۋدسمەندەر) بار. ولاردىڭ قىزمەتى زاڭمەن رەتتەلگەن. ال جانۋارلارعا كەلگەندە, زاڭ ولاردى قورعامايدى. قىلمىستىق كودەكستە 316-باپ, ياعني جانۋارلارعا قاتىگەزدىك جاساۋ تۋرالى جازا قاراستىرىلعانىمەن ول مۇلدەم كومەكتەسپەيدى. قازاقستانداعى جانۋارلار قورعالماعان. سول سەبەپتى اپتا سايىن ءۇي جانۋارلارىن ازاپتاپ, قورلاعانى تۋرالى جاڭالىقتاردى قورقىنىشپەن ەستۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. ەرىكتىلەر كوپ بولعانىمەن ولاردى ەشكىم تىڭدامايدى. ويتكەنى زاڭگەرلەرى جوق جانە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. سوندىقتان مىندەتتى تۇردە جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدى تاعايىنداۋىمىز قاجەت. ونىڭ باسقا ومبۋدسمەندەردىكى سەكىلدى بارلىق قۇقىعى ساقتالۋى ءتيىس. ەگەر دە جانۋارلاردى قورعاي الماساق, وندا وركەنيەتتى ۇلت بولۋىمىز ەكىتالاي», دەپ الەۋمەتتىك جەلىدە پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى زاڭگەر.
جاڭا زاڭ قانداي بولادى؟
قولدانىستاعى زاڭنىڭ السىزدىگىن سالالىق ۆەدومستۆو دا جاسىرمايدى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بۇل باعىتتاعى باستامالاردى قولدايتىنىن, سونداي-اق جاڭا رەفورمادا بارلىق ۇسىنىستار ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدى.
«قازاقستاندا جانۋارلاردى قورعاۋعا قاتىستى جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. ەلىمىزدە بارلىق جانۋارعا, اتاپ ايتقاندا جابايى, اۋىلشارۋاشىلىق جانە ءۇي جانۋارلارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا بايلانىستى ورتاق زاڭ جوق. جانۋارلارعا جاسالاتىن قاتىگەزدىك تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى ايتىلادى. الايدا قازىر وسىعان قاتىستى تىم جۇمساق جازا قاراستىرىلعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بىرىنشىدەن حايۋاناتتار باعىندا جانۋارلاردى كۇتىپ-ۇستاۋعا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭداتىلىپ, جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى ازاماتتىق باستامالار قارجىلاندىرىلماق. سونىمەن قاتار جانۋارلاردى قورعايتىن ەرىكتىلەردى قولداپ, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ يدەيالارى ناسيحاتتالادى. ءبىز وسى ماسەلە بويىنشا بارلىق ۇسىنىستاردى قاراۋعا جانە ونى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە ەسكەرۋگە دايىنبىز», دەپ ايتقان ەدى Twitter-دەگى پاراقشاسىندا م.مىرزاعاليەۆ.
ەلىمىزدەگى جاعىمسىز احۋال تۋرالى اقپارات وزگە مەملەكەتتەرگە دە جەتىپ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن تانىمال تۇلعالار تىرشىلىك يەلەرىنە مەيىرىمدىلىك تانىتۋعا شاقىردى. بىلتىر فرانتسۋز اكتريساسى بريدجيت بوردونىڭ اتىنداعى جانۋارلاردى قورعاۋ جونىندەگى قور پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنا حات جازىپ, ماسەلەنى نازارعا الۋدى سۇراعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى جولدانعان حاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ, بالالاردىڭ قۇقىعىنا كوڭىل بولگەندەي, جانۋارلارعا دا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, قىلمىستىق كودەكستىڭ 316-بابىنا سايكەس جانۋارلاردىڭ ولىمىنە نەمەسە مەرتiگۋiنە اكەلەتىن قاتىگەزدiكتى جاساعاندار, بۇل ارەكەتىن بۇزاقىلىق نيەتپەن نەمەسە اسقان قاتىگەزدىكپەن بالالاردىڭ كوز الدىندا جاساسا – 120 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل تولەيدى نەمەسە 120 ساعاتتىق قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. سونداي-اق وتىز تاۋلىككە قاماققا الۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
الەم ەلدەرىندەگى جانۋارلار قۇقىعى
اقش-تا جانۋارلاردىڭ قۇقىعى تۋرالى نەگىزگى زاڭ 1966 جىلى راتيفيكاتسيالانىپ, وعان التى مارتە تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردە, كورمەلەردە, كولىكتە جانە دۇكەندەردەگى جانۋارلاردى قاراۋعا قاتىستى قۇقىقتىق نورمالار رەتتەلەدى. قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى اتالعان زاڭدى سىنعا العان. ويتكەنى وندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا پايدالانىلاتىن قۇستار, ەگەۋقۇيرىقتار مەن تىشقاندار, سول سەكىلدى ەتتى باعىتتا وسىرىلەتىن جانۋارلاردىڭ قۇقىعى ەسكەرۋسىز قالعان.
قۇراما شتاتتاردا جانۋاردىڭ قۇلاعىن, قۇيرىعىن كەسۋگە رۇقسات بەرىلگەن. قاتىگەزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن امەريكالىقتار جازاعا سيرەك تارتىلادى.
قازىر 50 شتاتتىڭ 46-سىندا جانۋارلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەيبىر تۇرلەرى بويىنشا قىلمىستىق جازا قاراستىرىلعانىنا قاراماستان, ءىس جۇزىندە بۇل اۋىر قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە تىركەلمەيدى.
يتاليادا جانۋارلارعا كورسەتىلەتىن قاتىگەزدىككە قارسى جانە تۇتاستاي جانۋارلاردىڭ جاعدايىنا قاتىستى بىرقاتار زاڭ قابىلدانعان. بىراق ونىڭ كوپشىلىگى ەسكىرگەن. دەسە دە, حالىقتىڭ جانۋارلارعا دەگەن قامقورلىعى مەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دامۋىنا قاراي زاڭدار جاڭارىپ, ولاردىڭ كۇتىمىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
كارى قۇرلىقتا جانۋارلاردى قورلاعان ازاماتتار ءۇش ايدان باستاپ ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, 3 مىڭ ەۋرودان 160 مىڭ ەۋروعا دەيىن ايىپپۇل تولەۋى مۇمكىن.
كانادانىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە جانۋارعا قاساقانا ازاپتاۋ نەمەسە جاراقاتتاۋ قىلمىس رەتىندە بەلگىلەنگەن. ۇيەڭكى جاپىراقتى ەلدە جانۋارلاردى ۋلاۋ قاتاڭ جازالانادى. سونداي-اق باسقا ادامنىڭ جانۋارىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ دە قىلمىس بولىپ سانالادى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەتىن شۆەيتساريادا دا جانۋارلاردىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە ايتارلىقتاي جاعداي قاراستىرىلىپتى. بۇل باعىتتا اتالعان مەملەكەت دۇنيە جۇزىندە ەڭ قاتاڭ زاڭداردى قابىلداپ, ونىڭ ىشىندە قوياندارعا ارنالعان ۇيشىكتەردىڭ تالاپقا ساي بولۋىنا دەيىن قامتىلعان.
P.S. تاياۋدا عانا باس شاھاردا تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعا ورىن الدى. ۆولونتەرلەر ابدەن قورلانعان 4 ءيتتى تاۋىپ, ارناۋلى مەكەمەگە ەمدەۋگە اپارعان. مەديتسينالىق قورىتىندىعا سايكەس, بارلىق جانۋاردىڭ جىنىس مۇشەلەرىنىڭ ساۋ تامتىعى قالماپتى...
