تانىم • 24 قىركۇيەك، 2020

التىن وردا تاريحىنىڭ بەيمالىم بەتتەرى

409 رەت كورسەتىلدى

(سوڭى. باسى 181-نومىردە)

 

 

توقتاي حاننىڭ ۇلى ەلباساردىڭ قايتىس بولۋى جانە  وزبەك حاننىڭ يسلامدى قابىلداۋى تۋرالى

التىن وردا تاريحىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى بولعان كەلەسى ءبىر اسا ماڭىزدى وقيعاعا – توقتاي حاننىڭ ۇلى، ءارى مۇراگەرى ەلباساردىڭ (يلباسار، يلباسمىش، ەلباسمىش) مۇسىلماندىعى مەن ونىڭ اكەسىنەن بۇرىن كەنەتتەن قايتىس بولۋى، وزبەك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى مەن ونىڭ يسلامدى التىن وردادا رەسمي ءدىن ەتۋى  جاتادى. توقتاي حاننىڭ التىن ورداداعى بيلىك قۇرعان كەزەڭى جازبا دەرەك مالىمەتتەرىندە ءبىرشاما جاقسى باياندالادى.

اراب تاريحشىلارى ەلبيرزالي (1339-1414)، ەددزەحەبي (1274-1349)، يبنكەسير (1299-1373) ءوز ەڭبەكتەرىندە توقتاي حان جانە ونىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى جونىندە  مالىمەتتەر قالدىرادى. ونىڭ ىشىندە توقتاي حاننىڭ دىنشىلدىگى تۋرالى: «...ءدىنسىز بولدى، پۇتقا جانە جۇلدىزدارعا تابىندى، لامالاردى جاقىن تارتتى، ءارتۇرلى ءدىندى ۇستاعانداردىڭ ىشىندە  مۇسىلماندارعا ەرەكشە  قۇرمەت كورسەتىپ وتىردى»، دەلىنەدى.

بۇل مالىمەتتەردەن  سارايدا،  تاقتا وتىرعان حان توڭىرەگىندەگى امىرلەر مەن نويانداردىڭ، بەكتەردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى دىندەر مەن ءدىني باعىتتى ۇستانعاندارىن بايقاۋعا بولادى. ولار وزبەك حان بيلىككە كەلگەنگە دەيىن التىن وردا استاناسى سارايدا حانعا ءارتۇرلى شەشىم قابىلدار كەزدە ءوز ۇسىنىستارىن  وتكىزۋگە كۇش سالىپ  وتىرادى. ولار اراسىندا بولاشاق تاق ۇمىتكەرىن انىقتاۋعا، ونى وتىرعىزۋعا بايلانىستى كەيدە اشىق، كەيدە جابىق تۇردە كۇرەستەر ءجۇرىپ جاتتى. توقتاي حاننىڭ مۇراگەرى ەلباسار وسى كۇرەستەردىڭ ناتيجەسىندە و دۇنيەلىك بولدى دەۋگە نەگىز بار. تاعى دا بۇل جەردە ءدىني فاكتور باستى سەبەپ بولادى.

وسىنىڭ ءبارىن تالداۋ ءۇشىن توقتاي حاننىڭ ۇلدارى تۋرالى مالىمەتتەردى قاراستىرالىق. جالعىز عانا اراب تاريحشىسى يبندۋكماك: «توقتاي قايتىس بولىپ، ارتىندا ۇل دا، قىز دا قالدىرمادى»، – دەپ جازادى. ال بىزگە بەلگىلى اراب تاريحشىلارىنىڭ مالىمەتتەرى مەن وتەمىس قاجىنىڭ مالىمەتتەرىندە توقتاي حاننىڭ – يلباسار، يربىسار، يلبىحادىر، ءامىر يلباسار، ەل-باسار اتتى ۇلىنىڭ بولعاندىعى ايتىلادى. راشيد اد-دين توقتاي حاننىڭ: «يابارىش، يكسار، تۋكلا-بۋكا» اتتى، ال مالىمەتتەرى وعان تاۋەلدى قادىرعالي جالايىري  بويىنشا توقتاي حاننىڭ – «يابارىش، يقسار، تۇكلۇ-بۇقا» ەسىمدى ءۇش ۇلدارى بولعان. ءانونيمدى «مۋيزز ال-انساب» دەرەگىنىڭ مالىمەتىندە «تۋكەل-بۋكا، بالۋش جانە يلباسار» ەسىمدى توقتاي حاننىڭ ءۇش ۇلىنىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. دەرەك مالىمەتتەرىن سارالاي كەلە، ءبىز توقتاي حاننىڭ ءۇش ۇلى بولعان جانە ونىڭ ءبىرى – التىن وردا تاريحىندا  كومەسكىلەنگەن ورنى بار – ەلباسار ەسىمدى ۇل دەيمىز.

دەرەكتەردە از بولسا دا ەلباسار تۋرالى مالىمەتتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. اراب تاريحشىسى ەلبيرزالي (1339-1414) ول تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «ونىڭ (توقتاي حاننىڭ – ب.ك.) ۇلى بولدى، ودان ارتىق كورىكتىنى  ەشكىم كورمەدى; ول يسلام جولىندا بولدى، تۇسىنبەسە دە قۇراننىڭ وقىلۋىن تىڭداعاندى ۇناتاتىن، اكەسىنەن سوڭ تاققا كەلىسىمەن يسلامنان باسقا ەشبىر ءدىندى بۇل ەلدە قالدىرمايمىن دەپ سانايتىن». ال كەلەسى ءبىر اراب تاريحشىسى ەننۋۆەيري (1279-1333) ەلباساردىڭ «توقتاي حان تۇسىندا اسكەر باسى مىندەتىن اتقارعانىن ايتادى. تاعى ءبىر اراب تاريحشىسى ەلايني (1361-1451) ەلباساردى ء«امىر» تيتۋلىمەن جازىپ، «ول اكەسىنىڭ قولىندا اسكەرگە باسشىلىق جاساۋعا، سوعىستى جۇرگىزۋگە جانە ۇرىستاردى باسقارۋعا تاربيەلەندى»، – دەپ حابارلايدى. ودان ءارى ول ەلباساردى 1310 جىلى قايتىس بولعانىن ايتادى.

XIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIV عاسىر­دىڭ باسىندا التىن وردانىڭ ىشكى ساياسي ءومىرىن ايقىنداعان بيلەۋشى توپ اراسىندا  بىرتۇتاستىق بولمادى. ولاردىڭ وزدەرى ساياسي، ەكونوميكالىق، ءدىني ۇستانىمدارى بويىنشا جىكتەلدى.      

تەك ءدىني كوزقاراستارى بويىنشا باتىي حاننان تاراعان بيلەۋشى اۋلەت وكىلدەرى مەن ونىڭ جاقىن تۋىستارى، بۇكىل جوشىنىڭ 14 ۇلىنان تاراعان سۇلتانداردىڭ ۇرپاقتارى، سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى امىرلەر مەن بەكتەر اراسىندا يسلام دىنىنەن باسقا وزگە دە دىندەردى: شاماندىقتى، باقسىلىقتى، تاڭىرشىلدىكتى، پۇتقا تابىنۋشىلىقتى ۇستانۋشىلاردىڭ بار بولىپ،  ولاردىڭ  دا بىرنەشە توپقا بولىنگەنىن كورۋگە بولادى.  جانە دە ولاردىڭ  يسلامنان باسقا وزگە دىندەر مەن ءدىني سەنىمدەردى ۇستانىپ قانا قويماي، وزدەرىنىڭ ءدىني سەنىمدەرى نەگىز بولعان  بەلگىلى ءبىر ساياسي كۇشتەرگە  يە بولعانىن  بايقايمىز. سونىمەن بىرگە دەرەك مالىمەتتەرىندە ايتىلعانداي، جاڭا ءبىر حاننىڭ تاققا وتىرۋى  بيلەۋشى اۋلەتتىڭ وزگە ءدىني باعىتتاعى وكىلدەرى مەن ولاردىڭ جاقتاستارىنىڭ كۇشتەپ ءولتىرىلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە جاتادى.

م.گ.سافارگاليەۆ وسى كەزەڭدە التىن وردادا شاماندىقتى ۇستاعان دالالىق اقسۇيەكتەر توبى، قالالىق ساۋداگەرلەر مەن ءدىن باسىلارىمەن تىعىز بايلانىس­تا بولىپ، يسلامدى تۋ ەتكەن فەودالدىق اقسۇيەكتەر توبى بولعانىن ايتادى.
ونىڭ كورسەتۋى بويىنشا ەلباسار اق­سۇيەكتەردىڭ العاشقى توبىنا ارقا سۇيە­گەن.

ەلباساردىڭ  اسكەر قولباسشىسى جانە حان وسيەتى بويىنشا تاق مۇراگەرى بولا تۇرا كەنەتتەن قايتىس بولىپ كەتۋى كوپ ويلارعا جەتەلەيدى. ونىڭ بيلىككە كەلمەي جاتىپ-اق، دەرەك مالىمەتىندە ايتىلعانداي «يسلامنان باسقا وزگە ءدىننىڭ ءبارىن ەلدەن قۋاتىندىعى تۋرالى ويلارىنىڭ بولۋى» – ونىڭ اكەسىنەن ەكى جىل ەرتە قايتىس بولۋىنا الىپ كەلگەن  دەۋگە بولادى. سارايدا يسلامنان باسقا وزگە ءدىني باعىتتى ۇستاناتىندار الدىن الا قيمىلداپ، ەلباسار سياقتى تۇلعالاردى تاققا كەلتىرمەۋگە كۇش سالعان. ءبىز بۇل ارادا سارايداعى ساياسي ءمانى زور وقيعادان ءدىني فاكتوردىڭ ورىن الىپ تۇرعانىن كورىپ تۇرمىز.

دەگەنمەن دە، ەلباسار جۇزەگە اسىرا الماعان يدەيانى  توقتا حاننان كەيىن ساراي تاعىن كۇشپەن يەلەنگەن وزبەك حان جۇزەگە اسىرادى. ول ەلباساردىڭ جىبەرگەن قاتەلىگىن قايتالاماۋ ءۇشىن بي­لىككە كەلىسىمەن العاشقى قادامدارىن باسقاشا باستايدى.

وزبەك حاننىڭ شىعۋ تەگىن بارلىق اۆتورلار بىردەي بىلايشا كورسەتەدى: شىڭعىس حان، ودان جوشى حان، ودان باتىي حان، ودان توعان (تۇقان)، ودان مەڭگۋ تەمىر حان، ودان توعىرىل، ال ودان وزبەك حان. اراب اۆتورلارى وزبەك حاندى بىلايشا سۋرەتتەيدى: «...بۇل جاس جىگىت وتە كەلبەتتى دە كەلىستى، وتە اقىلدى، تاماشا مىنەزدى، يسلامدى جاقسى ۇستانعان جانە باتىل، ەرجۇرەك بولاتىن». ونىڭ بيلىككە كەلۋى وڭاي بولعان جوق. توقتاي حان قايتىس بولعاننان كەيىن باتىي ۇرپاقتارى ىشىندە تاقتى يەلەنۋگە ۇمىتتەنگەندەر سانى جەتەرلىك ەدى. سونداي-اق حان سارايى ماڭىنداعى ءارتۇرلى لاۋازىمداعى بەكتەر مەن امىرلەردىڭ ءدىن ماسەلەسىنە كەلگەندە وزبەككە  ىشكى نارازىلىقتارى قاتتى بولاتىن. ول جونىندە دەرەك مالىمەتى بىلاي دەپ باياندايدى: «...امىرلەردىڭ وزبەككە جاۋ بولۋىنا مىناداي جاعداي سەبەپ بولدى. وزبەك ۇنەمى ولاردان  دىنگە سەنۋدى جانە يسلام ءدىنىن قابىلداۋدى تالاپ ەتىپ وتىردى، ولاردى سوعان يتەرمەلەدى. ال امىرلەر بولسا وعان بىلاي جاۋاپ بەرەتىن: «سەن بىزدەن باعىنۋ مەن تاۋەلدى بولۋدى تالاپ ەت، ال ءبىزدىڭ قانداي سەنىمىمىز بەن قاي دىنگە كىرەتىنىمىزدە شارۋاڭ بولماسىن. ءبىز قالايشا شىڭعىس حاننىڭ زاڭى مەن جارعىسىنان باس تارتىپ، ارابتاردىڭ دىنىنە وتەمىز». وزبەك ءوز دەگەنىندە تۇرىپ الدى، ال امىرلەر بولسا، وعان قارسى جاۋ بولىپ، تەرىس اينالدى، ونىڭ كوزىن جويۋعا تىرىستى». بۇل كەلتىرىلگەن دەرەك مالىمەتتەرى ىشكى التىن وردانىڭ ساياسي ومىرىندە ءدىني فاكتورلاردىڭ الدىڭعى قاتارعا شىققاندىعىن ناقتى كورسەتەدى. 

مۇسىلماندىق توپقا قارسى بولعان­داردىڭ ىشىندە ءامىر قۇتلىق تەمىر دەگەن كىسى «پاتشالىق توقتايدىڭ ۇلىنا تيەسىلى، بىراق الدىمەن وزبەكتى تۇتقىنداۋ كەرەك، ويتكەنى ول ءبىزدىڭ جاۋىمىز، سوسىن عانا توقتايدىڭ ۇلىن وتىرعىزۋعا بولادى – دەيدى. امىرلەر وسىنداي ۇيعارىممەن كەلىسەدى». وزبەك تە سارايدا جالعىز بولماعان، ونىڭ ءدىني ۇستانىمى مەن باعىتىن قولدايتىندار بىرلەسە وتىرا استىرتىن قيمىلعا كوشەدى.  توقتاي حاننىڭ تۇسىندا مەملەكەتتەگى بارلىق ىستەردى باسقاراتىن، ياعني بەكلەربەك لاۋازىمىنداعى تاعى ءبىر قۇتلىق تەمىر دەگەن ءامىر سارايدا مۇسىلماندىق توپتى باسقارعان سەكىلدى. توقتاي حاننىڭ قازاسىنان كەيىن ءار توپ ءوز ادامدارىن تاققا وتىرعىزۋ ءۇشىن ارەكەتتەرگە كوشكەن كەزدە،  ءامىر قۇتلىق تەمىر توقتا حاننىڭ ۇلكەن حاتىندارىنىڭ ءبىرى، بۇرىنعى توعىرىلدىڭ ايەلىمەن بىرلەسە وتىرا قيمىلداپ، تاققا وزبەكتى وتىرعىزۋ قاجەت دەپ شەشەدى.  «شىڭعىس-نامەدە» بۇل ايەلدىڭ ەسىمى – بايالين-كەلىن دەلىنىپ، وزبەكتىڭ اناسى دەپ ايتىلادى. اراب تاريحشىسى يبندۋكماكتىڭ (1308-1388) مالىمەتى بويىنشا ءامىر قۇتلىق تەمىر وزبەكتى تاققا وتىرعىزباي تۇرىپ، ودان بولاشاقتا  يسلامدى قولدايتىندىعى تۋرالى ۋادەسىن الادى. وسىلايشا، توقتا حاننان كەيىن التىن ورداداعى تاق مۇراگەرى جونىندە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى توپ پايدا بولىپ، ءار توپ ءوز ادامىن وتىرعىزۋ ءۇشىن اشىق كۇرەسكە شىعا باستايدى.

وزبەك ءوزىن قولدايتىن توپتىڭ كومەگى ارقاسىندا وزىنە قارسى ۇيىمداستىرىلعان قاستاندىقتان امان قۇتىلىپ شىعادى. تەز ارادا  اسكەرىن جيىپ،  قارسى توپتى جەڭى­لىسكە ۇشىراتادى دا،  تاقتى يەلەنەدى. ءسويتىپ، وزبەك حان وتە كۇردەلى جانە شيە­لە­نىسكەن قيىن جاعدايدا جاقتاس­تارىنىڭ كومەگىمەن التىن وردا تاعىن يە­لەنەدى.

تاققا وتىرىسىمەن وزبەك حان الدىمەنەن وزىنە قارسى بولعان توپتى قىرعىنعا ۇشىراتادى. دەرەك مالىمەتىنە جۇگىنسەك، توقتاي حاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى مەن ونىڭ جانىنداعى 120 شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى ولتىرىلگەن ەكەن. حايدەر رازي بولسا، وزبەك حان  توقتاي حاننىڭ 2 ۇلىن جانە جوشىلىق 20 سۇلتاندى ءولتىردى دەپ جازادى. ال وتەمىس قاجىنىڭ دەرەگىندە وزبەك حان جوشىنىڭ ون جەتى ۇلىنان تاراعان ۇرپاقتاردى جيىپ، ولاردى يساتاي مەن الاتاي ەسىمدى قيات تايپاسىنىڭ بەكتەرىنە ءبولىپ بەردى دەلىنەدى. قالاي بولسا دا، وزبەك حان بيلىككە كەلىسىمەن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ، وزىنە قارسى بولعان ساياسي توپتى، ياعني التىن وردادا يسلامنىڭ تارالۋىنا قارسى،  مۇسىلماندىقتى قولدامايتىن كۇشتەردەن قۇرالعان ساياسي توپتى تاس-تالقان ەتىپ جەڭىلىسكە ۇشىراتادى.  وزبەك حان بولسا، ەلباساردىڭ قاتەلىگىنە بوي الدىرماي، تاقتى يەلەنگەننەن كەيىن بارىپ، يسلامنىڭ التىن وردادا ورنىعۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان كۇشتەردى تالقان­دايدى دا، يسلامنىڭ ورنىعۋىنا تولىق جول اشادى.

تاريحشىلار يبنحالدۋننىڭ­  (1332-1406)،  ەلاساديدىڭ (1377-1446/1448) جازۋلارى بويىنشا وزبەك حان ءوزىن بيلىككە اكەلگەن  ساياسي توپتىڭ جەتەكشىسىنە بەرگەن  ۋادەسىنە  ساي، بيلىككە كەلىسىمەن سارايدا ۇلكەن مەشىت سالدىرادى جانە ءار جۇما سايىن نامازعا بارىپ تۇرادى. ونىڭ بۇل ارەكەتىنە تۇرىك تايپالارىنىڭ ءبىر بولىگى قارسى بولىپ، وزبەك حاندى تاقتان تايدىرماق بولادى. بيلىگىن نىعايتىپ العاننان كەيىن وزبەك حان تاعى دا وزىنە قارسى توپتىڭ ەكى جەتەكشىسىن جانە ولاردى قولداۋشى بىرنەشە امىرلەردى ءولىم جازاسىنا كەسەدى. وسىلايشا، وزبەك حان التىن وردادا يسلامدى باسقا دىندەرگە قاراعاندا جوعارى كوتەرۋ جولىندا العاشقى  قادامدارىن ءساتتى جۇرگىزەدى. العاشقى قادامى – بۇرىنعى ءدىني سەنىمدەرىنەن ايىرىلعىسى كەلمەگەن شىڭ­عىستىق ۇرپاقتاردىڭ قارسىلىعىن جەڭۋ بولسا، ەكىنشى ءساتتى قادامىنا –  يسلامعا قارسى كەيبىر تۇرىك تايپالارى باسشىلارىنىڭ كەدەرگىلەرىن جويۋ بولدى. ءسويتىپ، ءدىن باسىلارىنىڭ يسلامدى ەركىن ۋاعىزداۋىنا كەڭ جول اشىلادى.

دەرەك مالىمەتتەرىندە وزبەك حاننىڭ بيلىككە كەلگەننەن كەيىن 8 جىل وتكەندە يسلامدى قابىلداعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. ءبىز بۇل جەردە دەرەك مالىمەتىنە سىن كوزبەن قاراي كەلە، وزبەكتىڭ يسلامدى قابىلداعان جىلى تۋرالى ونداعى مالىمەتتى قاتە بەرىلگەن دەپ سانايمىز. ويتكەنى بۇعان دەيىنگى اراب جانە پارسى تىلدەرىندەگى دەرەك مالىمەتتەرىنىڭ ءبارى دەرلىك وزبەك حاندى تاقتى يەلەنگەنگە دەيىن مۇسىلمان بولعاندىعىن جازعان بولاتىن. دەگەنمەن دە، بيلىككە كەلگەننەن كەيىنگى  8 جىل ىشىندە وزبەك حان ساراي قالاسىندا جانە بۇكىل التىن وردادا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزەدى. شىڭعىس ۇرپاقتارى مەن تۇركىلىك ەتنوتوپتار باسشىلارىنىڭ ساياسي جانە ءدىني ماسەلە بويىنشا قارسىلىقتارى تولىعىمەن جەڭىلىس تابادى، سول ارقىلى ورتالىق اتقارۋشى بيلىكتى نىعايتادى. وزبەك حاننىڭ تولىق جەڭىسىمەن يسلام باعىتىنداعى كۇشتەر دە تولىق ۇستەمدىككە جەتەدى. ەندى تەك ونى زاڭداستىرۋ عانا قالادى.

وزبەك حان 8 جىلدان كەيىن، حيجرا بو­يىنشا 720 جىلى، (12.II.1320-30.I.1321) تۇرىكشە تاۋىق جىلى، سول داۋىردەگى شەيحتار مەن مۇسىلمانداردىڭ   شەيحى، قاسيەتتى  زەڭگى – اتا (زەڭگى بابا) مەن  ەڭ جوعارى اتاق-دارەجەگە يە، اداسقاندارعا دۇرىس جول كورسەتۋشى، سەيدتەردىڭ جە­تەكشىسى سەيىت-اتانىڭ باسشىلىعىمەن مۇسىلمان بولادى. قاسيەتتى سەيىت-اتا وعان سۇلتان-مۇحاممەد وزبەك حان دەپ جاڭا مۇسىلمان ەسىمىن بەرەدى. سونىمەن سول كۇنى حالىقتىڭ كوپ بولىگى مۇسىلمان بولادى. وسىنداي وتە ماڭىزدى وقيعاعا جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا زور بەدەلى بار ءارى  تاريحي تۇلعا، ءارى  رۋحاني كوسەمدەردىڭ  قاتىسۋى حالىق ساناسى مەن جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالادى. سول كەزدەن باس­تاپ يسلام ءدىنى التىن وردانىڭ نەگىزگى جانە باستى دىنىنە اينالىپ، حالىقتىڭ باسىم بولىگى مۇسىلماندىقتى قابىلدايدى. تاريحشى حايدەر رازيدىڭ  جازۋىنشا
«...حيجرانىڭ 722 جىلى (20.I.1322- 9.I.1323) ونىڭ (وزبەك حاننىڭ-ب.ك.) قارسىلاستارى قالمادى. ودان كەيىن جوشى ۇلىسى وزبەك ۇلىسى دەپ اتالادى».

وسىلايشا، ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكە­نىمىزدەي، يسلام فاكتورى XIV عاسىردىڭ باسىنداعى التىن وردانىڭ ىشكى ساياسي ومىرىندە جەتەكشى ورىنعا يە بولادى.توقتاي حاننىڭ ۇلى – ەلباساردىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋىندا باسقا دا سەبەپتەرمەن قاتار، ءدىني فاكتور جاتتى. تاقتى يەلەنبەي جاتىپ، ءوزىنىڭ ءدىني باعىتتاعى باعدارلاماسىن ايتۋى – ونىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋىنا كەلەدى. ال وزبەك حان مۇنداي قاتەلىككە جول بەرمەي، تاق­تى يەلەنگەننەن كەيىن الدىمەن، ءوز بي­لىگىن نىعايتادى دا، تاق توڭىرەگىندەگى قارسىلاستارىنىڭ كوزىن جويادى. سودان كەيىن عانا بارىپ بۇكىل التىن وردادا يسلامدى نەگىزگى ءدىن دەپ جاريالايدى.

 

قورىتىندى

ەندى وسى جۇمىستا قاراستىرىلعان ماسەلەلەر بويىنشا جالپى قورىتىندى جاسالىق.

التىن وردا تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى ساياسي وقيعالاردىڭ سەبەپ­تەرىنە ساياسي، ەكونوميكالىق فاكتورلارمەن قاتار، ءدىني فاكتورلاردىڭ دا اسەر ەتكەنى، كەيبىر ماسەلەلەردە جاناما، ال كەيبىر ماسەلەلەردە باستى اسەر ەتكەنى اقيقات. بۇل ماسەلەلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاريح عىلىمىندا قاراستىرىلماي كەلدى. وعان سەبەپ – پاتشالى رەسەي كەزەڭىندەگى تاريحنامادا دەرەكتەردىڭ تولىق ەمەستىگىنەن، جەتىمسىزدىگىنەن  ءدىني فاكتورلار نازاردان تىس قالدىرىلسا، كەڭەستىك تاريحنامادا بۇل ماسەلەلەر ارنايى تۇردە  بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قاراستىرىلمادى.

كەڭەستىك كەزەڭ مەن قازىرگى كەزەڭدە تاريح عىلىمىندا عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلگەن كوپتەگەن ورتاعاسىرلىق دەرەك مالىمەتتەرى ءبىز قاراستىرعان ماسەلە بويىنشا التىن وردا تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى ساياسي ماڭىزى ەرەكشە وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا، ونىڭ ىشىندە ءدىني فاكتورلاردىڭ دا ىقپالى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. بەر­كە حاننىڭ جاستايىنان يسلام دىنىنە ءوتىپ، مۇسىلمان بولۋى – التىن وردا تاعىنا حريستيان ءدىنى جاعىنداعى باتىي حاننىڭ مۇراگەرى سارتاقتىڭ، ودان كەيىن ۇلاقشىنىڭ وتىرۋىنا جول بەرگىزبەيدى. بيلىككە ءوزى كەلگەننەن كەيىن التىن وردانىڭ بيلەۋشى  اۋلەتى مەن باسقارۋشى توبى اراسىندا، حالىق اراسىندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا كەڭ جول اشادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز بىلەتىن التىن وردا تاريحى قالىپتاستى.

XIII عاسىر سوڭىندا التىن وردا تاريحىنداعى ەڭ باستى ساياسي وقيعا – توقتاي حان مەن ۇلىس بيلەۋشىسى نوعاي اراسىنداعى سوعىس بولسا، ونىڭ جالپى ساياسي سەبەپتەرى بەلگىلى. ال ونىڭ باس­تالۋىنا جاناما تۇردە بولسا دا تۇرتكى بولعان، تاعى دا يسلام ءدىنىنىڭ اسەرى. جاس وتاۋدا ءبىرى – مۇسىلمان، ەكىنشىسى – پۇتقا تابىنعاندىقتان پايدا بولعان قايشىلىقتار وتباسىلىق، ودان ءارى  اۋلەتارالىق قايشىلىقتارعا اكەپ سوقتىرادى دا، ول ىشكى ساياسي ومىرگە اسەر ەتەدى.

XIV عاسىر باسىندا توقتاي حان مۇراگەرى، اسكەر باسى ەلباساردىڭ  كەنەتتەن قايتىس بولۋىنىڭ استارىندا ونىڭ ۇستانعان ءدىني باعىتى مەن جۇزەگە اسىرار يدەيالارى، ياعني بيلىككە كەلگەننەن كەيىن التىن وردادا تەك يسلامدى عانا قالدىرامىن دەگەن جوسپارلارى جاتتى. ارينە، قارسى باعىتتاعىلار ونىڭ بيلىككە كەلۋىن كۇتىپ وتىرماي، وزدەرى قارسى ارەكەتتەر ۇيىمداستىرادى. ەلباساردىڭ قايتىس بولۋىنىڭ سەبەبىن ءبىز وسىلاي دەپ بىلەمىز.

ال وزبەك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى ساراي ماڭىنداعى ءارتۇرلى توپتار ارا­سىنداعى كۇرەستەردىڭ ناتيجەسىندە جۇ­زەگە اسادى. بۇل جەردە يسلام فاكتورى الدىڭعى قاتاردا تۇردى. ول ەلباساردىڭ قاتەلىگىن جاساماي، الدىمەن بيلىگىن نىعايتتى، سودان كەيىن بارىپ ساياسي، ءدىني قارسىلاستارىن جەڭدى. ارادا سەگىز جىلدان كەيىن بۇكىل التىن وردادا يسلامدى رەسمي ءدىن ەتىپ جاريالادى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، التىن وردا تاريحىندا باسقا دا فاكتورلارمەن قاتار يسلام فاكتورى دا كوپتەگەن ساياسي وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىن انىق تۇسىنۋگە مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بولاشاقتا دەرەك مالىمەتتەرى نەگىزىندە بارلىق وقيعالاردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋدا وعان اسەر ەتكەن بارلىق فاكتورلاردى بىردەي قاراستىرعاندا عانا ناعىز شىنايى تاريحي بىلىمدەرگە قول جەتكىزەتىن بولامىز.       

        

بەرەكەت كارىباەۆ،

 ۇعا اكادەميگى،

ء ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار