التىن وردا تاريحىن وبەكتيۆتى تۇردە زەرتتەۋگە كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تەوريالىق – مەتودولوگيالىق پرينتسيپتەرى كەدەرگى كەلتىرگەنى بەلگىلى. كەڭەستىك تاريحنامادا ۇستەم بولعان تاريحي پروتسەستەرگە «تاپتار كۇرەسى» تۇرعىسىنان قاراۋ, ءدىننىڭ رولىنە تەرىس كوزقاراستا بولۋ سياقتى تۇرعىلار زەرتتەۋشىلەردىڭ شىنايى تۇجىرىمدار جاساۋىنا قول بايلاۋ جاساعانىن قازىر ەشكىم جوققا شىعارمايدى. سول سەبەپتى دە كەڭەستىك تاريحنامادا ورنىعىپ قالعان كوپتەگەن تۇجىرىمدار ءالى دە بولسا قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى.
سونداي قايتا قارايتىن ماسەلەلەردىڭ بىرىنە – التىن وردا تاريحىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ ءرولى ماسەلەسى جاتادى. التىن وردا تاريحىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ الاتىن ورنى مەن ماڭىزى, يسلامنىڭ التىن ورداداعى قىپشاقتانۋ پروتسەسىنە, XIII-XV عاسىرلارداعى حالىقتاردىڭ ەتنيكالىق دامۋىنا, مادەنيەتىنە, ەتنيكالىق سيپاتتاعى ەتنوستاردىڭ قالىپتاسۋىنا تيگىزگەن ءرولى ەرەكشە. يسلام ءدىنى التىن وردانىڭ بيلەۋشى اۋلەتى وكىلدەرى اراسىندا دا بىردەن تارالا قويمادى, جەكەلەگەن وكىلدەر يسلامدى ەرتە قابىلداپ, مۇسىلماندارشا ءومىر سۇرسە, ال كەيبىر وكىلدەر بۇرىنعى سەنىمى مەن داستۇرىنەن, ادەت-عۇرپىنان ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن ارىلا قويمادى. بيلىكتىڭ ەڭ جوعارى توبەسى مەن بيلىككە ىقپال ەتە الاتىن, بيلىكتىڭ اينالاسىنداعى تۇلعالاردىڭ ءارتۇرلى دىندە بولۋى التىن وردانىڭ ساياسي دامۋىنا ىقپالدارىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى دە ءبىز وسى جۇمىسىمىزدا يسلام ءدىنىنىڭ التىن وردا تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعالارعا تيگىزگەن اسەرلەرى جونىندە قاراستىرامىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي اسا ماڭىزدى وقيعالار قاتارىنا التىن وردا تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى باتىي حاننىڭ مۇراگەرلەرى سارتاق پەن ۇلاقشىنىڭ ساراي تاعىنا وتىرماي جاتىپ, كەنەتتەن قازا تابۋى مەن بەركە حاننىڭ دىنشىلدىگى, XIII عاسىر سوڭىندا التىن وردانىڭ ساياسي تاريحىنداعى توقتاي حان مەن ۇلىس بيلەۋشىسى نوعاي اراسىنداعى ۇرىستاردىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان جاعدايلار, توقتاي حاننىڭ ۇلى ەلباساردىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى جانە وزبەك حاننىڭ بيلىككە كەلۋى مەن يسلامدى قابىلداۋى تۋرالى وقيعالار جاتادى. بۇل وقيعالاردىڭ بارىسىنا يسلام ءدىنى ءارتۇرلى دەڭگەيدە اسەرىن تيگىزەدى.
مەتودولوگيا
التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ ءىسى رەسەيدە XIX عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنان باستاۋ الادى. 1826 جانە 1832 جىلدارداعى يمپەراتورلىق اكادەميانىڭ التىن وردانىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن جاريالانعان كونكۋرسقا جالعىز جۇمىس – اۋستريالىق تاريحشى, ەۋروپالىق تىلدەرمەن قاتار اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن يوزەف فون حاممەر-پۋرگشتالدىڭ نەمىس تىلىندەگى قولجازباسى كەلىپ تۇسەدى. 1840 جىلى وسى قولجازبا نەگىزىندە اۆتور پەشت قالاسىندا «قىپشاقتاعى التىن وردا نەمەسە رەسەيدەگى موڭعولدار تاريحى» («Geschichte der Goldenen Hordein Kiptschak,dasist:der Mongolen in Russland») اتتى مونوگرافياسىن جارىققا شىعارادى. سودان بەرگى 180 جىل ۋاقىت ىشىندە التىن وردا تاريحىنا قاتىستى باتىس ەۋروپادا, پاتشالى رەسەيدە, كەڭەس وداعىندا جانە كسرو ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ اۋماعىندا قۇرىلعان جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە وتە كوپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جارىق كوردى. ول ەڭبەكتەردىڭ ءوزىن – ءارتۇرلى تىلدەردەگى (اراب, پارسى, ورىس, ارميان جانە تاعى باسقا) جازبا دەرەكتەردىڭ ماتەريالدارى, ءار جىلدارداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ماتەريالدارى, التىن وردا تاريحىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە ارنالعان جەكە مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر, عىلىمي جيناقتار مەن وچەركتەر, جەكە ماقالالار دەپ شارتتى تۇردە توپتاستىرۋعا بولادى. ءار توپتاعى ەڭبەكتەردىڭ وزدەرىن پروبلەمالىق تۇرعىدان جەكە قاراستىرۋعا بولادى.
دەگەنمەن دە, ءبىز بۇل ارادا التىن وردا تاريحىنىڭ ساياسي اسپەكتىلەرى مەن قوعامدىق قاتىناستارى ماسەلەلەرىنە ارنالعان بىرنەشە ەڭبەكتەردى اتاپ ءوتۋدى قاجەت دەپ سانايمىز. ن.ي.بەرەزيننىڭ, ا.ن.ناسونوۆتىڭ, ب.د.گرەكوۆ پەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكيدىڭ, م.گ.سافارگاليەۆتىڭ, گ.ا.فەدوروۆ-داۆىدوۆتىڭ, ۆ.ل.ەگوروۆتىڭ, ي.م.ميرگاليەۆتىڭ, ر.يۋ.پوچەكاەۆتىڭ, ۆ.ۆ.ترەپاۆلوۆتىڭ, يۋ.ە.ۆارۆاروۆسكيدىڭ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى التىن وردانىڭ تاريحناماسىنا مىقتى ىرگەتاس بولىپ, ونى ودان ءارى دامىتۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى.
العاشقى ماسەلە – بەركە حاننىڭ دىنشىلدىگى جانە باتىي حاننىڭ مۇراگەرلەرى سارتاق پەن ۇلاقشىنىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋىنىڭ سەبەبى جونىندە بولماق.
ن.ا.ناسونوۆ «مونگولى ي رۋس» اتتى 1940 جىلعى مونوگرافياسىندا بۇل ماسەلەنى اينالىپ ءوتىپ, تەك بەركە حان ءجاسوسپىرىم شاعىندا مۇسىلمان بولدى, – دەگەن پىكىردى ايتادى. ال التىن وردا تاريحىنا ارنالعان كەڭەستىك تاريحناماداعى العاشقى ەڭبەك اۆتورلارى ب.د.گرەكوۆ پەن ا.يۋ.ياكۋبوۆسكي باتىي حاننان كەيىن ۇلدارى – سارتاق پەن ۇلاقشىنىڭ حان بولىپ سايلانعانىن, بىراق تاققا وتىرا الماي قايتىس بولعانىن جانە ساراي بيلىگىنە باتىي حاننىڭ ءىنىسى بەركەنىڭ كەلگەنىن ايتا كەلە, بەركە حاننىڭ يسلامدى قابىلداۋى جونىندە «بەركە حاننىڭ يسلامدى قابىلداۋى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى بولدى», دەگەن پىكىرلەر بىلدىرەدى. ولاردىڭ پىكىرلەرى بويىنشا, بەركە حان يسلامدى ساراي تاعىن يەلەنگەننەن كەيىن قابىلداعان جانە وعان التىن وردانىڭ بۇلعار, ۇرگەنىش, بۇحارا جانە تاعى باسقا مۇسىلمان قالالارىمەن تىعىز ساۋدا-ساتتىق بايلانىستارى, سونداي-اق حۇلاعۋلىق يرانعا قارسى ەگيپەتپەن ساياسي وداقتاستىعى تىكەلەي اسەر ەتكەن, ءسويتىپ, بەركە حان ساياسي ەسەپپەن مۇسىلمان بولعان. قازىرگى كەزدەگى كوپشىلىككە بەلگىلى التىن وردا تاريحىنا قاتىستى كەيبىر دەرەكتەردىڭ سول تۇستا عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلمەۋى جانە يسلام فاكتورىن ەلەمەۋى اۆتورلارعا وسىنداي تۇجىرىمدار جاساۋعا اكەلەدى. باتىي حان مۇراگەرلەرىنىڭ قەنەتتەن قايتىس بولۋىنىڭ سەبەپتەرى اشىلمايدى.
بۇل ماسەلە بويىنشا 1960 جىلى جارىق كورگەن م.گ.سافارگاليەۆتىڭ «التىن وردانىڭ ىدىراۋى» مونوگرافياسىندا ءبىرشاما جاقسى قاراستىرىلادى. اۆتور سول كەزدەگى بەلگىلى دەرەكتەردىڭ مالىمەتتەرىن پايدالانا وتىرا, سارتاقتىڭ بەركەگە ايتقان: «سەن – مۇسىلمانسىڭ, ال مەن حريستيان ءدىنىن ۇستايمىن, (مەن ءۇشىن) مۇسىلماننىڭ ءجۇزىن كورۋ باقىتسىزدىققا اكەلەدى», – دەگەن سوزىنەن ءدىني سەبەپتەردى كورسە دە, وعان تەرەڭ ءمان بەرمەيدى. اۆتوردىڭ كورسەتۋى بويىنشا «بەركە حان باتىي حاننىڭ كوزى تىرىسىندە مۇسىلمان بولعان, ال سارتاق حريستياندارعا ءىش تارتقان, ال باتىي شاماندىقتى مىقتى ۇستانعان, سول سەبەپتى العاشقى كەزدە موڭعولداردا ءدىني توزىمدىلىك بولىپ, ول قاقتىعىستارعا جول بەرگىزبەگەن». دەگەنمەندە م.گ.سافارگاليەۆ ارميان دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ سارتاقتى ولتىرگەن بەركە حاننىڭ جاقتاستارى ەكەنىن مويىندايدى. وسىلايشا, ۇزاق جىلدار بويى التىن وردا تاريحىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى تولىق اشىلمايدى, ءدىني سەبەپتەر نازاردان تىس قالدىرىلادى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا وتەمىس قاجىنىڭ «شىڭعىس-نامە» ەڭبەگى مالىمەتتەرىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلۋى ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ بەتىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
التىن وردا تاريحىندا 1257-1266 جىلدارى حان بولعان جوشى حاننىڭ وردا ەجەن مەن باتىيدان كەيىنگى ءۇشىنشى ۇلى – بەركەنىڭ دىنشىلدىگى تۋرالى ورتاعاسىرلىق دەرەك مالىمەتتەرى مەن سولارعا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەردە كوپ ايتىلادى. «بەركە حان التىن وردادا العاش يسلام ءدىنىن قابىلداعان بيلەۋشى جانە ونىڭ تۇسىندا التىن وردادا يسلام ءدىنى كەڭ تارالا باستادى» دەگەن تۇجىرىم تاريحنامادا مىقتى ورنىققان. سوعان قاراماستان بەركە حاننىڭ دىنشىلدىگى جونىندە ءالى دە بولسا قالىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن تۇستار بار. XIII-XVI عاسىرلاردا دەشتى قىپشاق پەن ماۋەرەنناحر, حورەزم اۋماقتارىندا تارالعان تاريحي اڭگىمەلەردە بەركە حاننىڭ يسلام ءدىنىن قاشان, قالاي قابىلداعانى جونىندە باياندالادى. تاريحي اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە بىلاي دەلىنەدى: « ول اناسىنان تۋا سالا مۇسىلمان بولدى. ول جارىق دۇنيەگە كەلگەندە اناسىنىڭ جانە مۇسىلمان ەمەس ايەلدەردىڭ ءسۇتىن ەمبەيدى. سول سەبەپتى ونى كورىپكەلدەر مەن باقسىلارعا كورسەتەدى. ولار ايتىپتى: «بالا – مۇسىلمان ەكەن, مۇسىلماندار مۇسىلمان ەمەس ايەلدەردىڭ ءسۇتىن ەمبەيدى», – دەپ ايتقان سوڭ, ءبىر مۇسىلمان ايەلدى تاۋىپ اكەلگەندە, بالا ونىڭ ءسۇتىن ەمە باستايدى». ال تاريحشى ءجۇزجاني (1193 ج.ت.) بولسا «جوشى حاننىڭ ءوزى بۇل ۇلىمدى تۋا سالا مۇسىلمان ەتەمىن دەپ, كىندىگىن مۇسىلمان ايەلگە مۇسىلمانشا كەسكىزىپ, مۇسىلمان ايەلدىڭ سۇتىمەن ەمىزدىرگەن ەكەن», – دەپ حابارلايدى. ودان ءارى ءجۇزجاني «بەركە ءبىلىم الار جانە تاربيە الار جاسقا كەلگەندە اكەسى وعان قۇراندى ۇيرەتۋ ءۇشىن يمامدار تاڭداتادى, جاسى كەلگەندە سۇندەتتەلەدى, ول ءدىني ءبىلىمدى حودجەنتتە الدى, ونىڭ اسكەرى 30 مىڭ مۇسىلماننان جاساقتالعان, ونىڭ اسكەرىندە جۇما نامازى قاتاڭ ساقتالىنىپ وتىرىلىپتى, ءاربىر سارباز وزىمەن بىرگە جاينامازىن الىپ جۇرەتىن ءتارتىپ بولعان, سونداي-اق بۇكىل اسكەردە ەشكىم شاراپ ىشپەيدى ەكەن جانە ونىڭ جانىندا ۇنەمى قۇراندى بىلەتىن عۇلامالار, حاديستەردى تۇسىندىرۋشىلەر مەن يسلام زاڭىن بىلەتىندەر جۇرەدى. ال باتىي حاننىڭ تۇسىندا بەركە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ رەت حاليفتىڭ ارنايى جىبەرگەن سىيلىق كيىمدەرىن الىپتى», – دەگەن مالىمەتتەر بەرەدى. بۇل كەلتىرىلگەن دەرەك مالىمەتتەرى بەركە حاننىڭ قانشا جاسىندا مۇسىلمان بولعاندىعى جونىندە پىكىر ايتۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەدە ن.ا.ناسونوۆتىڭ «بەركە حان ءجاسوسپىرىم شاعىندا مۇسىلمان بولدى», – دەگەن پىكىرى شىندىققا وتە جاقىن. «شىڭعىس-نامەنىڭ» بەركە حان جونىندەگى مالىمەتىن تالداۋ, سارالاۋ ارقىلى ءبىز دە وسى پىكىرگە كەلەمىز. بەركە حاننىڭ 1209 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىلى. بۇل كەز – موڭعولداردىڭ ءالى ماۋەرەنناحر, دەشتى قىپشاق اۋماقتارىنا كەلمەگەن كەزى. سول سەبەپتى دە بەركە حاننىڭ اناسىنان تۋا سالا مۇسىلمان بولدى دەگەن مالىمەتى شىندىققا جاناسپايدى. ال 1219-1221 جىلدار – جاڭاعى اتالعان اۋماقتار تولىعىمەن موڭعولداردىڭ قول استىنا قاراعان كەزى. بۇل كەزدە بەركەنىڭ جاسى 10 جاستار شاماسىندا. مىنە, وسى كەزدەرى جوشى حاننىڭ ۇلدارىنىڭ ءبىرى – بەركەنى مۇسىلمانشا تاربيەگە بەرۋى ابدەن مۇمكىن. بىرنەشە عاسىر وتكەننەن كەيىن جانە التىن وردادا يسلام رەسمي دىنگە اينالعاننان كەيىن بۇل وقيعا «بەركە حان تۋا سالا مۇسىلمان بولدى», – دەگەن اڭىزدىق سيپاتقا يە بولعان سەكىلدى. ءتىپتى, بۇل وقيعا – اسىرەلەپ كورسەتۋدىڭ ناتيجەسى دە بولۋى مۇمكىن.
باتىي حاننىڭ 1255/1256 جىلى قايتىس بولعانى بەلگىلى جايت. وسى كەزدە قاراقورىمعا بارعان سارتاق موڭكە قاعاننان ساراي تاعىنا وتىرۋعا جارلىق الادى. بىراق التىن ورداعا كەلە جاتىپ, كەنەتتەن قايتىس بولادى. ودان كەيىن باتىيدىڭ كىشى ۇلى – ۇلاقشى دا موڭكە قاعاننان جارلىق الىپ, قايتار جولدا قايتىس بولادى. التىن وردا تاريحىندا سارتاقتىڭ بيلىككە كەلگەنى كەيدە ايتىلادى, كەيدە ايتىلمايدى. ال ۇلاقشى جونىندە مۇلدە ايتىلمايدى. باتىي ۇلدارىنىڭ كەنەتتەن قايتىس بولعاندىعى تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەردە بولماسا, وقۋلىقتاردا ەشقانداي مالىمەتتەر جوق.
باتىي حاننان كەيىن التىن وردا تاعىن يەلەنگەن سارتاق سول كەزدەگى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قاراقورىمعا بارىپ, قاعاننىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلۋى قاجەت بولاتىن. سارتاق قاراقورىمعا بارىپ, موڭكە قاعاننان بەكىتىلەدى دە, قايتار جولدا بەركە حانعا ورداسىنا سوعۋدان باس تارتادى. بەركە حان وعان ادام جىبەرىپ: «مەن سەنى اكەڭنىڭ ورنىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەردىم, نەگە سەن مەنى تانىمايتىنداي, ماعان سوقپاي كەتىپ باراسىڭ», – حابار جىبەرەدى. حابارشىعا سارتاق بىلاي جاۋاپ قايتارادى: «سەن مۇسىلمانسىڭ, ال مەن حريستيان ءدىنىن ۇستايمىن. مەن ءۇشىن مۇسىلماننىڭ بەتىن كورۋ باقىتسىزدىق». مۇنى ەستىگەن بەركە ءۇش كۇن بويى كيىز ۇيدە اياعىنان تىك تۇرىپ, اللاعا جالبارىنىپتى. اللا ونى قابىل ەتىپ, وعان اسقازان
اۋرۋىن جىبەرىپتى. ال ءتورتىنشى كۇنى سارتاق قايتىس بولادى. كوپ ۇزاماي ۇلاقشى دا و دۇنيەگە اتتانادى.
ارميان دەرەكتەرىندە باتىي مۇراگەرلەرىنىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋىنىڭ ارتىندا بەركە تۇرعانى ناقتى ايتىلادى. XIII عاسىرداعى ارميان تاريحشىسى ۆاردان ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا بىلاي دەپ باياندايدى: «705 (1256) جىلى سولتۇستىكتىڭ (التىن وردانى ايتىپ وتىر – ب.ك.) ۇلى بيلەۋشىسى باتىي قايتىس بولدى. سول جىلى ونىڭ ۇلى سارتاق باۋىرلارىمەن بىرگە ۋلاندىرىلىپ ولتىرىلەدى. ...ونىڭ ءولىمى حريستيانداردى قاتتى قايعىعا ۇشىراتتى, ويتكەنى ول تازا حريستيان ەدى...». سەباستاتسي قالاسىنىڭ تۇرعىنى, سەباستاتسي دەگەن ەسىممەن بەلگىلى كەلەسى ارميان تاريحشىسى ءوز «جىلناماسىندا» سارتاقتىڭ ولىمىنە تىكەلەي كىنالىلەرگە يسلامدى قابىلداعان بەركە مەن بەركەجاردى (دەرەكتە بەركەچاللين دەپ جازىلادى – ب.ك.) اتاپ كورسەتەدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, باتىي حاننىڭ مۇراگەرى سارتاقتىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى بەركە حاننىڭ جانە ونىڭ جاقتاستارىنىڭ ءىسى دە, ال ونىڭ باستى سەبەبىنە ءدىني فاكتور جاتادى. ەگەردە سارتاق حان ساراي تاعىنا وتىرعاندا التىن وردا تاريحى مۇلدە باسقا ارنادا ءجۇرىپ, مۇلدە باسقا باعىتتا دامىعان بولار ەدى. مۇنى سەزگەن بەركە حان جانە جاقتاستارى نەمەرە ءىنىسىن ولتىرۋگە شەشىم قابىلدايدى. وسىدان كەيىن عانا بەركە حان التىن وردانىڭ تاعىن يەلەنەدى.
توقتاي حان مەن ۇلىس بيلەۋشىسى
نوعاي اراسىنداعى سوعىستاردىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان يسلام فاكتورى تۋرالى
XIII عاسىردىڭ سوڭىندا التىن وردا تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعاعا – ساراي بيلەۋشىسى توقتاي حان مەن يمپەريانىڭ باتىس وڭىرىندەگى ۇلىس بيلەۋشىسى نوعاي اراسىنداعى سوعىستار جاتادى. سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعاعا تاعى دا يسلام فاكتورى تۇرعانىن كورەمىز.
ەندى تومەندە 1290-شى جىلداردىڭ سوڭىندا التىن وردا تاريحىنداعى ەكى ءىرى تۇلعا اراسىنداعى سوعىستىڭ باستالۋىنا يسلام فاكتورىنىڭ قالاي اسەر ەتكەنىن قاراستىرالىق.
نوعاي – XIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى التىن وردا تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان جانە ساياسي ومىرىندە زور ءرول اتقارعان اتاقتى, ءارى تانىمال تۇلعا. ول – جوشى حاننىڭ جەتىنشى ۇلى بۋۆالدىڭ نەمەرەسى, تاتاردىڭ ۇلى. نوعايدىڭ التىن وردا تاريحىنداعى ءرولى جونىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭ ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسىنا ن.ي.ۆەسەلوۆسكيدىڭ 58-بەتتىك جۇمىسى جاتادى. اۆتور سول جىلدارداعى عىلىمعا بەلگىلى اراب, پارسى, تۇرىك, ورىس, ارميان جانە كەيبىر ەۆروپا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە جازىلعان جازبا دەرەكتەردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ, نوعايدىڭ تاريحي بولمىسىن تولىق اشتى دەۋگە بولادى.
ءبىز بۇل جەردە نوعايدىڭ ءومىرىن تولىق بايانداماي, تەك قىسقاشا ايتا كەتەلىك. ول شامامەن 1230-شى جىلداردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلەدى. بەركە حاننىڭ تۇسىندا 1262-1265 جىلدارى التىن وردا اسكەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ, تالاي رەت حۇلاعۋ اۋلەتىنە قارسى شايقاستارعا قاتىسقان جانە جەڭىستەرى ارقاسىندا زور بەدەلگە يە بولادى. شايقاستاردىڭ بىرىندە كوزىنە ساداق وعى ءتيىپ, ءبىر كوزى كورمەيدى. اراب تاريحشىسى ەننۋۆەيري (1279-1333 ج.ج.ءو.س.) بولسا كوزىنە نايزا ءتيىپ, سودان كورمەي قالعان دەپ جازادى [1,152]. نوعاي بەركە حاننان كەيىن التىن ورداداعى ەڭ بەدەلدى ساياسي تۇلعاعا اينالادى, بەكلەربەك قىزمەتىن اتقارادى.
ول التىن وردانىڭ ەڭ باتىسىنداعى ۇلىستىڭ بيلەۋشىسى بولىپ, بولگار پاتشالىعى مەن سەربيانى تاۋەلدىلىكتە ۇستاپ, ودان سالىق الىپ تۇرعان, سونداي-اق ۆيزانتيا يمپەراتورىنىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن. ول التىن ورداداعى تاققا كىمنىڭ وتىراتىنىن شەشىپ وتىردى, ءوز ۇلىسىن جەكە مەملەكەت رەتىندە باسقارادى. XIII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان باستاپ, سارايداعى حاندارعا باعىنبادى دەسە دە بولادى. 1280-1290-شى جىلدارى ساراي تاعىنا حاندار تەك نوعايدىڭ كومەگىمەن بيلىككە كەلىپ وتىرادى. توقتاي حان دا 1291 جىلى نوعايدىڭ تىكەلەي كومەگى ارقىلى بيلىككە كەلگەنى.
ن.ي.ۆەسەلوۆسكيدىڭ جازۋى بويىنشا نوعايدىڭ التىن وردانىڭ ىشكى ساياسي ىستەرىنە ارالاسۋى توقتاي حان بيلىككە كەلگەننەن كەيىن دە توقتامايدى. ول 1293 جىلى ءوزىنىڭ بايلاق اتتى حاتىنىن سارايعا جىبەرىپ, تۇلابۇقا حان مەن توقتايدىڭ تاققا تالاسى كەزىندە العاشقىسىنا قولداۋ جاساعان امىرلەردى ءولتىرۋدى تاپسىرادى. ءسويتىپ, توقتاي حان نوعايدىڭ تاپسىرۋى بويىنشا 23 ءامىردىڭ كوزىن جويادى. وسىلايشا, نوعايدىڭ ساراي ىستەرىنە ارالاسۋى جالعاسا بەرەدى. بىراق تا توقتاي حان مەن نوعاي اراسىنداعى دوستىق قاتىناستار ۇزاققا سوزىلمايدى. توقتاي حاننىڭ سارايداعى بيلىگى نىعايعان سايىن, نوعايدىڭ سارايداعى ىقپالىن جويۋعا كۇش سالا باستايدى. بۇل جاعداي – التىن وردا تاريحىنداعى ەكى ءىرى تۇلعا اراسىنداعى سوعىستىڭ جالپى ساياسي سەبەپتەرىنە جاتادى. اراب دەرەكتەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنگەن ن.ي.ۆەسەلوۆسكي سوعىستىڭ باستالۋىن تەزدەتكەن وقيعالارعا ساياسي سيپاتى بار – توقتاي حاننىڭ بىرنەشە ءامىرىنىڭ نوعايدى پانالاۋى, توقتاي حاننىڭ نوعايدان ولاردى قايتارۋ تۋرالى تالاپ قويۋى سياقتى وقيعالاردى جاتقىزادى. نوعاي تۋرالى ەڭبەكتىڭ اۆتورىنا راشيد اد-دين ەڭبەگىنىڭ مالىمەتتەرى بەلگىسىز بولىپ, وقيعالاردىڭ باستالۋىنىڭ ءدىني سەبەپتەرىن كورسەتە المايدى. ول مالىمەتتەر ءبىزدىڭ ويىمىزشا, توقتاي حان مەن نوعاي اراسىنداعى سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان.
1270/1271 جىلى نوعايدىڭ اتىنان ەگيپەتكە ەلشىلىك كەلىپ, وندا نوعاي بەركە حان سەكىلدى يسلامدى قابىلداعانىن, ءسويتىپ اقيقات جولىنا تۇسكەنىن حابارلايدى. ارادا وتكەن 30 جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە نوعايدىڭ وتباسى, اينالاسىنداعىلاردىڭ كوپشىلىگى يسلامدى قابىلدايدى. يسلامنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن رۋحاني كەڭىستىك, دۇنيەتانىم قالىپتاسادى. مىنە, وسى ءدىني فاكتور باسقا ساياسي فاكتورلارمەن بىرگە نوعاي مەن توقتاي حان اراسىنداعى سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولادى.
سوعىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان ءدىني سيپاتتاعى وقيعا قاراپايىم وتباسىلىق قاتىناستاردان باستالادى. راشيد اد-ءديننىڭ «جامي ات-تاۋاريحىندا» بۇل جونىندە مىناداي مالىمەتتەر ايتىلادى. «توقتاي حاننىڭ سالدجيداي-گۋرگان اتتى شەشەسىنىڭ اكەسى, ياعني ناعاشى اتاسى ءوزىنىڭ يايلاق اتتى ۇلىن ۇيلەندىرۋ ءۇشىن نوعايدىڭ قاباق اتتى قىزىنا قۇدا تۇسەدى. بۇل شامامەن, 1297 جىلعا دەيىن بولعان. ويتكەنى ەكى جاق اراسىنداعى سوعىس 1297-1300 جىلدار ارالىعىندا بولعان ەدى. نوعاي قۇدا بولۋعا كەلىسىمىن بەرەدى. ۇيلەنۋ تويى بولىپ, ءبىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جاستار اراسىندا ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەۋشىلىكتەر مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر ورىن الادى. نوعايدىڭ قىزى – قاباق اكەسى سەكىلدى مۇسىلمان دا, ال كۇيەۋى يايلاق بۋددا ءدىنىن ۇستانعان. دىنگە بايلانىستى جانە ودان تۋىنداعان ءداستۇردىڭ ءارتۇرلى بولۋى وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىستەردى كۇشەيتەدى, ءسويتىپ, وتباسىندا يايلاق پەن ونىڭ اتا-اناسى قاباق-حاتۋنعا قارسى شىعادى. بۇل حاباردى ارينە, قاباق اكەسى نوعايعا, اناسىنا جانە تۋعان باۋىرلارىنا جەتكىزەدى. ىزالانعان نوعاي توقتاي حانعا ەلشى جىبەرىپ, سالدجيداي-گۋرگاندى سارايدان قۋىپ, كەلگەن جاعىنا جىبەرۋدى تالاپ ەتەدى. ال توقتاي حان بولسا وعان كەلىسپەيدى. نوعاي ەكىنشى رەت تاعى ەلشىلىك اتتاندىرادى. سوندا توقتاي حان وعان: «ول مەنىڭ اكەم سياقتى, ءارى تاربيەشىم, جانە دە جاسى كەلگەن ءامىر. مەن ونى جاۋ قولىنا قالاي بەرەم؟», – دەپ جاۋاپ قايتارادى». كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءدىني سەبەپتەرگە بايلانىستى تۋىنداعان وتباسىلىق قاتىناستارداعى قايشىلىقتار سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋىنا وزىندىك سەپتىگىن تيگىزەدى. ودان ءارى دەرەك اۆتورى: «وسىعان بايلانىستى ەكى جاقتان دا سوعىس پەن جەككورۋشىلىك وتى تۇتاندى», – دەپ باياندايدى.
مىنە, وسى ءدىني فاكتورلار جانە جوعارىدا ايتىلعان ساياسي فاكتورلار نوعاي مەن توقتاي حان اراسىنداعى سوعىستىڭ باستالۋىنا اكەپ سوقتىرادى. ول 2-3 جىلعا سوزىلىپ, اقىرى 1299/1300 جىلى نوعايدىڭ قازا تابۋىمەن اياقتالادى.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا اكادەميگى,
ء ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
(جالعاسى بار)
