نازىك ليريكالىق جىرلارىمەن وقىرمان جۇرەگىن جاۋلاعان بۇلبۇل كومەي اقىننىڭ قوعامداعى بۋىرقانعان الەۋمەتتىك كەسەلدەردى بەتىڭ-ءجۇزىڭ دەمەي وتكىر سىنايتىنى ونىڭ ازاماتتىق اشىق كوزقاراسىن بىلدىرۋمەن بىرگە, تەگەۋرىندى پۋبليتسيست قاسيەتىن دە تانىتادى. بۇل سوزىمىزگە قۇرىش قالام يەسىنىڭ كوكەيكەستى ماقالالارى مەن سۇحباتتارى «سارايىمنان شىققان ءسوز» دەگەن اتپەن جەكە توم بولىپ جاريالانۋى دالەل بولادى.
ايت ۇلى شىعارماشىلىعىنىڭ ءونىمدى ءبىر قىرى – ونىڭ اۋدارما سالاسىنداعى قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەرى. ول – باۋىرلاس حالىقتاردىڭ اقىندارىن قازاقشا سويلەتىپ ادەبي بايلانىستاردىڭ تامىرىن تەرەڭدەتكەن ءتارجىما شەبەرى. تۇرىكتىڭ ۇلى اقىنى ءجۇنىس ەمىرە, قىرعىز اقىنى ت.سىدىقوۆ, س.جۋسۋەۆ سەكىلدى كوپتەگەن اقىندار, سلاۆيان-قىپشاقتاردىڭ ارعى تاريحىنان حابار بەرەتىن «يگور جورىعى تۋرالى جىر» پوەماسى قازاق وقىرمانىنا ساتىمەن جول تارتتى. اسىرەسە اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى عۇلاما شايىر الىشەر ناۋايدىڭ رۋحى جولىندا وتىز جىلدان بەرى جىگەر-قايراتىن ارناپ, كلاسسيكتىڭ داستاندارى مەن عازالدارىن اۋدارۋمەن تابىستى شۇعىلدانۋى – بارشاعا ونەگە. ول اۋدارعان الىشەر ناۋايدىڭ «ەسكەندىر قورعانى», ء«لايلى ءماجىن» اتتى قوس داستانى – قازاق پەن وزبەك حالىقتارىنىڭ ەجەلگى تاريحتان بەرى ەنشىسى بولىنبەگەن, رۋحى تۇتاس ىرگەلى جۇرت بولعانىن دالەلدەيتىن التىن كوپىر سىندى دۇنيە. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قوس داستاندى «حامسا» دەگەن اتپەن جاريالاپ, وقىرمانعا جەتكىزدى.
اقىن ونەرناماسىنىڭ شىڭى – ونىڭ ەپيكالىق كەڭ قۇلاشپەن, سۋرەتكەرلىك پاراساتتى تولعاممەن تۋعىزعان پوەمالارى. ونىڭ تاريحي تاقىرىپتى تولعاعان پوەمالار تسيكلى – قازاقتىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىنە ورناتىلعان الىپ مونۋمەنت سەكىلدى سىمباتى سىرلى, ايبىنى اسقاق دۇنيە. تۋىندىگەر ۇلت ادەبيەتىندە پوەما جانرىن سونى بەلەسكە كوتەرىپ, ۇزىن سانى وتىزدان استام كەسەك-كەسەك داستان تۋعىزۋى, جالپى جەتى تومدىق جىر جيناق جاريالاۋى تاباندى ەڭبەكقۇمارلىعى مەن جويقىن دارىن قۋاتىنىڭ ولشەمى سەكىلدى. شايىردىڭ قاي داستانى بولماسىن ار-نامىسقا شوق تاستاپ, رۋحتىڭ جانارتاۋىن وياتاتىن قۇبىلىس.
نەسىپبەك ايت ۇلى – تاۋەلسىزدىكتى تالماي تولعايتىن, ەرلىكتى تىنباي جىرلايتىن ەلدىكتىڭ جامپوز جىرشىسىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە توماعاسى سىپىرىلعان سۇڭقارداي ساڭقىلداعان اقىننىڭ تىنىسى كەڭەيدى, ءورىسى ۇزاردى. ابايدىڭ قايعىسىن شىنايى سەزىنىپ, الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسىمەن جالعانىپ:
«وتاننىڭ اماندىعى – ۇلى باقىت,
وتاننىڭ قايعىسى دا – ۇلى قايعى!» –
دەپ جىرلاعان اقىن قازاقتىڭ ۇعىمىندا ب ۇلىڭعىرلانىپ, كومەسكى تارتا باستاعان وتان, ەل, جەر سياقتى قاسيەتتى ۇعىمدار توڭىرەگىندە تولعادى.
اسىرەسە ەلدىكتىڭ بەكەم قازىعىنا اينالعان ايشىقتى استانانىڭ ساۋلەتى شايىرعا شابىت قوستى. نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ جۋىق جىلدار مۇعدارىندا جارىق كورگەن پوەمالارى مەن «بايتەرەك», «بورىتوستاعان», «توعىز تاراۋ» دەگەن جىر كىتاپتارى سونىڭ ايعاعى.
«ەرلىككە ەسكەرتكىش» دەپ اتالاتىن كىتابىنا ەنگەن «اقمولا شايقاسى» مەن «تۋ» دەگەن قوس پوەمانىڭ ورىنى ەرەك, تۋمىسى بولەك.بۇدان بۇرىنعى داستاندارىندا جوڭعار شاپقىنشىعى تۇسىندا ۇشتە ەكىسىنەن ايىرىلىپ, ۇلت رەتىندە قۇرىپ كەتۋدىڭ از الدىندا قالعان قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتتى كەزەڭى مەن كەڭەستىك زوبالاڭنىڭ تاقسىرەتىن جىرعا قوسقان نەسىپبەك ايت ۇلى جوعارىداعى پوەمالارى ارقىلى الاپات ءداۋىردىڭ تۇتاس ەپيكالىق ەنتسيكلوپەدياسىن جاساپ شىققانداي اسەر قالدىرادى.
جىرسۇيەر قاۋىمعا جۇرەكتى تەربەگەن نازىك تە ليريكالىق اندەرگە جازعان ولەڭ جولدارىمەن دە كەڭىنەن تانىمال بولعان نەسىپبەك ايت ۇلى الدىمەن كەڭ تىنىستى, ەپيك اقىن. حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەت ۇلگىلەرىمەن تۇشىنىپ, سۋسىنداپ وسكەن, جىراۋلار پوەزياسىن بويىنا تەرەڭ سىڭىرگەن ارقالى اقىن ەلدىك پەن ەرلىكتى ارقاۋ ەتكەن تاريحي تاقىرىپتاردى, «بايتاق جەردىڭ ءبىر سۇيەمىن جاۋعا بەرمەگەن» باتىرلاردى كوسىلە جىرلايدى.
وتكەنىن بىلمەگەن ەلدىڭ بولاشاعى دا ب ۇلىڭعىر. تاريحي سانا – ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرادى. وسىنى قاپەردە ۇستاعان اقىن «ەڭسەسىن كوتەرە الماي, بابالار رۋحىن وكپەلەتكەن» ەلدىڭ ۇلانى رەتىندە تاريحپەن اياۋسىز بەتتەسەدى, ءسويتىپ, جاس ۇرپاقتى وتكەننەن تاعىلىم الۋعا شاقىرادى.
«كىنالاپ نە تابامىن ول عاسىردى,
سەزەمىن سىرقىراعان جامباسىمدى» –
دەپ جازعان اقىننىڭ ماقساتى وتكەندى جازعىرۋ نەمەسە وقيعانى سول قالپىندا جىرلاپ بەرۋ عانا ەمەس. بۇل رەتتە تاريحتىڭ قويناۋىنداعى شىندىقتى ىزدەي وتىرىپ, «ۇرپاققا اقيقاتتىڭ ارا-جىگىن اشىپ» كورسەتۋدى, سول ارقىلى «ۇيقىداعى ار-نامىستى وياتۋدى» كوزدەگەن اقىنعا ء«وز-وزىمەن الىسىپ, كەڭ دالاعا سىيماعان قازاقتىڭ» وتكەنىنە كوز جۇگىرتۋ دە وڭايعا سوقپايدى.
تاريح – وتكەنمەن كەكتەسۋ ءۇشىن ەمەس, شىندىقپەن بەتتەسۋ ءۇشىن قاجەت. «قازاقتىڭ ءولىسىنىڭ جامانى جوق, ءتىرىسىنىڭ جاماننان امانى جوق» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, جاۋىردى جابا توقىپ, ءبارىن جىلى جاۋىپ قويۋعا بولمايدى. «تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولعان ارىستار دا ۇلى, ولارعا قارسى قارۋ كەزەنگەندەر دە جاقسى» دەگەن تۇسىنىك تاريحقا جۇرمەيدى. اششى دا بولسا, اقيقات قىمبات. ءبىز سول اقيقاتتى ارشىپ الا وتىرىپ, ونىڭ تاعىلىمىنان ءدارىس الۋىمىز كەرەك. مىنە, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ «اقمولا شايقاسى» اتتى تاريحي پوەماسى دا وسى ماقساتتى كوزدەيدى.
ساحارادا حاندىق جۇيەنىڭ جويىلۋى – قازاقتى تاۋەلسىزدىگىنەن عانا ايىرىپ قويماي, ونىڭ تۇتاستىعىنا دا سىنا قاعاتىن سۇرقيا ساياسات ەدى. وسىنى جەتە تۇسىنگەن ابىلايدىڭ داڭقتى ۇرپاعى قىسپاققا تۇسكەن بورىدەي الاسۇردى. الايدا
«قۇزعىننىڭ تونگەندىگىن قايدان ءبىلسىن,
قارعانىڭ كىرگەننەن سوڭ بوققا باسى» –
دەپ اقىن جىرلاعانداي, پارىقسىزدار مۇنى اڭعارا المادى. اعايىننىڭ الاۋىزدىعىن ۇتىمدى پايدالانعاندار اقىرى الىپ تىندى. ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» قاعيداسىن باسشىلىققا العان يمپەريا حان كەنەنىڭ باسىمەن بىرگە ەڭسەسى ءتۇسىپ, ەگىلگەن ەلدىڭ ەركىندىگىن بىرگە الدى. بۇل رەتتە:
«بايراعى بوستاندىقتىڭ
كوزدەن تايدى,
باسىمەن حان كەنەنىڭ بىرگە قۇلاپ» –
دەپ جازعان اقىن پوەمادا اقمولا ءۇشىن ارپالىستى سۋرەتتەي وتىرىپ, كەنەسارى حان مەن ونىڭ سەرىكتەرى تايجان, الىپقارا, باسىقارا باتىرلاردىڭ ەرلىك ىستەرىن بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتەدى. سوندىقتان «اقمولا شايقاسى» – قاندى قىرعىنعا كۋا بولعان قاراوتكەلدىڭ, ارىستار ارپالىسقان اقمولانىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە, بۇگىنگى استانانىڭ تاريحىن تەربەيتىن پوەما.
تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتۋ – قاشاندا قيىن. وتكەنگە قيانات جاساماي, وقيعالار مەن تۇلعالارعا ءدال, ءادىل باعا بەرۋ ءۇشىن كوپ جاعدايدا اقىننىڭ زەردەلى زەرتتەۋشىگە اينالۋىنا تۋرا كەلەدى. كوركەمدىك شەبەرلىگىمەن قوسا پوەما سيۋجەتىنىڭ سالماقتى, وقيعاسى ويعا قونىمدى, نانىمدى ءھام شىنايى بولىپ شىعۋى ءۇشىن اۆتوردىڭ كوپ تەر توگۋى كەرەك.
راسىندا, كولەمدى تاريحي پوەمالاردى جازۋ بارىسىندا نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ تىنىمسىز ىزدەنەتىنى بىردەن بايقالادى. ول تاريحي جىرلاردىڭ ونە بويىندا قانشاما باتىرلاردىڭ اتتارىن اتاپ, رەتى كەلگەندە ەلدى مەكەندەر مەن جەر-سۋ اتاۋلارىنا تۇسىنىكتەر بەرىپ وتىرادى. ەل اراسىنداعى قۇيماقۇلاق شەجىرە قارتتاردان ەستىگەن اڭگىمەلەرىن تاريحي دەرەكتەرمەن شەبەر جىمداستىراتىن اقىن ولكەنىڭ وتكەنىنە شولۋ جاساپ, وقىرماننىڭ قولىنان جەتەلەپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار ايت ۇلى تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى مەن اشىلماعان سىرلارىنا تەرەڭ بويلاپ, استارىنا ۇڭىلەدى. اقىن «قازاق پەن جوڭعار نەگە قىرقىستى؟ قازاق پەن قىرعىز قاتىناسى نەلىكتەن ۋشىقتى؟ كەزىندە تورتكۇل دۇنيەنى بيلەگەن ايبىندى ەلدىڭ ارۋاقتى ۇلدارى نەگە باسقاعا بودان بولدى؟» دەگەن سۇراقتارعا وقىرمانمەن بىرگە ءۇڭىلىپ, كوپ جايتتىڭ بەتىن اشادى.
تاريحتى بايانداۋدىڭ ءتاسىلى كوپ. ماماندار مۇراعات دەرەكتەرىن جاريالايدى, عالىمدار تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىنا ءۇڭىلىپ, قازبالاي زەرتتەپ, عىلىمي مونوگرافيالار شىعارادى. دەگەنمەن بۇلار كەيدە بۇقارا حالىققا جەتپەي جاتادى. سوندىقتان, تاريحتى بۇقارا اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءىسى دە اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى تۇرعىدان العاندا, اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىمىزدى وياتاتىن جالىندى جىرلارى مەن وتكەنگە بايىپتى بارلاۋ جاسايتىن پايىمدى پوەمالارى اتا تاريحىمىزدى ۇلتىمىزعا جەتكىزۋگە جانە ونى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە ۇلكەن قىزمەت ەتۋدە دەپ ويلايمىن.
قازاق قاشاندا ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە توقتاعان, ارمان-مۇڭىن, بار عۇمىرىن جىرعا ارقاۋ ەتكەن, قۋانىشىن دا, قايعىسىن دا ولەڭگە سىيدىرىپ, ۇرپاعىنا تولعاۋمەن امانات ايتقان حالىق. ونىڭ تاعدىرى مەن تاريحى, بۇرالاڭى كوپ ءومىر جولى ولەڭمەن ورىلگەن. سوندىقتان اقىننىڭ تاريحتىڭ قويناۋىنا جول تارتقان جىر جولدارى جادىمىزدا جاڭعىرىپ, ۇلتتىق سانامىزعا قوزعاۋ سالادى. نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ پوەمالارىن وقىپ وتىرعاندا, ابىلاي حان باستاعان قازاقتىڭ قالىڭ قولى اتوي سالىپ, قانجىعالى بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, شانىشقىلى بەردىقوجا, شاپىراشتى ناۋرىزباي, كەرەي ەر جانىبەك سىندى ايبىندى ەرلەر تۇس-تۇستان ات قويعانداي ارۋاقتانىپ كەتەسىڭ.
بۇرىن قازاق اقىندى ءار داۋىرگە ساي ابىز, شەشەن, جىراۋ, جىرشى, شايىر دەپ اتاعان. بەرتىندە قولدانىسقا ەنگەن اقىن – «احۋن» دەگەن سوزدەن شىققان. ول مەدىرەسە تامامداعان, كوكىرەك كوزى وياۋ, عۇلاما ءبىلىمدار, كىسىلىكتى, رۋحاني تۇلعا دەگەن ماعىنالارعا كەلەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, شەشەن ءسوز بەن شەجىرە دەرەكتى شەبەر قيىستىرا بىلگەن, ەلدىك مۇددەنى كوزدەپ, تاۋەلسىزدىك پەن تۇتاستىقتى جىرلاعان نەسىپبەك ايت ۇلى – شىن مانىندە اقىن.
اقىندىق پارىزدى ازاماتتىق ۇستانىممەن ۇشتاستىرعان ايت ۇلى باسىمىزعا باق بولىپ قونعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى جانە سول تاۋەلسىزدىك جولىندا جانىن قيعان ارىستارىمىزدى تالماي جىرلاپ كەلەدى. ەلدى بىرىكتىرەتىن, ۇلتتى ۇيىستىراتىن رامىزدەر دە اقىننىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان سول ءۇردىسىن جالعاستىرىپ:
«توبەڭنەن ەلدىك نۇرىن تۇرعان قۇيىپ,
ومىردە ەشنارسە جوق تۋدان بيىك!» –
دەپ, «بوستاندىق بايراعىن» اسقاقتاتا جىرلايدى. ول وتكەننىڭ ونەگەسى تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتى «تۋعا تاعزىم ەتۋگە» شاقىرادى. تۋعا تاعزىم – تاۋەلسىزدىككە تاعزىم. بۇل ورايدا اقىننىڭ:
«جىعىلماس ەشقاشاندا ەلى جارعا,
الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرى باردا!
كوتەرىپ الىپ بايراق قازاق وتىر,
تىلەگىن اڭساپ كۇتكەن بەرىپ اللا!» –
دەگەن جىر جولدارىن وقىپ وتىرىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋىن تىلەيسىڭ.
تۋ قاشاندا تاۋەلسىزدىكتىڭ, مەملەكەتتىكتىڭ باستى ءرامىزى سانالعان. ۇلى دالا توسىندە باتىر بابالارىمىز ءبورىلى بايراقتىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, ازاتتىق ءۇشىن جان الىسىپ-جان بەرىسكەن. سول داڭقتى ەرلەردىڭ اسىل اماناتىن اسقاقتاتىپ, بۇگىندە استانا تورىنەن ەلىمىزدىڭ باس بايراعى – الىپ تۋ كوككە كوتەرىلدى.
تاۋەلسىزدىك جولىندا قۇربان بولعان ارىستارعا ارناپ «سوزدەن ەسكەرتكىش» ورناتقان ارقالى اقىن وسى ءبىر جيناعىن «ەرلىككە ەسكەرتكىش» دەپ اتاۋىندا دا تەرەڭ ماعىنا بار. ەرلىك پەن ەلدىكتى, تۋمەن تاۋەلسىزدىكتى جىرعا قوسقان نەسىپبەك ايت ۇلى وسى ارقىلى باس بايراعىمىز تىگىلگەن استاناعا دا جىرمەن ەسكەرتكىش ورناتىپ وتىر. بۇنى اقىننىڭ:
«استانا – ەسكەرتكىشتىڭ ەڭ ۇلىسى,
ۇلت ءۇشىن قۇربانداردىڭ بارلىعىنا!» – دەگەن ءسوزى دە قۋاتتاي تۇسەدى.
بۇرىن قازاقتا تۋعا ارنالعان پوەما بولعان ەمەس. كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ ەرلىك پەن تەكتىلىكتى ارقاۋ ەتكەن, قاسيەتىمىزدى ۇلىقتاپ, قاستەرلىمىزدى قۇرمەتتەگەن بۇل پوەماسى دا رۋحىمىزدى اسقاقتاتىپ, ەلدىك سانامىزدى ورنىقتىرۋعا وڭ ىقپال ەتە بەرەدى.
