ايماقتار • 22 قىركۇيەك، 2020

ايماقتىق دامۋ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتپەيدى

13 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنىڭ وزىندىك دامۋ ەرەكشەلىگى بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى باستى باعىتتى كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە نەگىزدەۋى قاجەتتىگى جونىندە دە ناقتى تۇجىرىمدار جاسادى. وسى قاتاردا يننوۆاتسيالىق ءوڭىر قاتارىندا جۇرگەن باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعانى تالاسسىز. سولاي دەي تۇرساق تا مۇندا تولىق شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى ەكەنى ايقىن بايقالىپ ءجۇر.

اشىعىن ايتقاندا ايماقتا مۇناي-گاز ءوندىرىسىن دامىتىپ، حيميا كەشەندەرىن قالىپتاستىرۋ ءىسى باسىم سيپات الا الماي كەلەدى. ەندەشە، اۋماقتىق دامۋ جولىنداعى ورال ءوڭىرىنىڭ ارتىقشىلىعى مۇناي مەن گازدى وڭدەۋ دەپ وي قورىتۋ قيسىنعا كەلە قويمايدى. بۇدان شىعاتىن باستى ءتۇيىن – وبلىس ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى دامۋ جولىن ايقىنداي الماي كەلە جاتقاندىعى.

اقجايىق ايماعىنا قانداي دامۋ باعىتى ءتان؟ مۇناي-حيميا كەشەنى مە؟ جوق، الدە ونەركاسىپتىك باعىت پا؟ نەمە­سە اۋىل شارۋاشىلىعى ما؟ الدە تاماق جانە توقىما ءوندىرىسى مە؟ قالاي دەگەن­مەن بۇلاردىڭ اراجىگىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن-اق. تەڭگەرىمدى اۋماق­تىق دامىتۋدىڭ نەگىزى العاشقى ايتىل­عان سالا دەپ تۇجىرىمداساق، «كپو ب.ۆ.» اليانسى مەن «كوندەنسات» جانە «جايىقمۇناي» سەكىلدى جەكەمەنشىك كوم­پانيالار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ورگە باسۋىنا ايتارلىقتاي سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرماعانى ايقىن. ارينە، جىل سايىن كەيبىر الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جو­بالار مەن نىسانداردى تۇرعىزۋعا اتال­عان كومپانيالار ەسەبىنەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاراجات ءبولىنىپ تۇراتىنىن جوق­قا شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن تۇتاس­تاي العاندا مۇنىڭ ءوزى ءوڭىر ەكونو­ميكاسىنىڭ وسىمىنە ىقپال جاساي المايتىنى تاعى دا ايان. وسى رەتتە ءسال شەگىنىس جاسار بولساق، سوناۋ 90-شى جىل­­داردىڭ ورتا شەنىندە ءونىمدى ءوزارا ءبولى­سۋ جونىندەگى شەتەلدىكتەرمەن جاسال­عان كە­لىسىمشارتتارعا سايكەس قارا­شى­عا­ناق كەنىشىندە بىرلەسكەن باسقارۋ كومي­تەتى (ببك) دەگەن ايرىقشا باسقارۋ قۇرىلىمى بولعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. ونىڭ قۇرا­مى 5-6 ادامنان تۇرعانى جونىندە دەرەك­تەر بار. ببك-نىڭ باستى ەرەك­شە­لىگى، سوندا تالقىلانعان ماسە­لە­گە ونىڭ ءبىر مۇشەسى قارسى بولسا، شە­شىم قابىل­دان­باي­دى ەكەن. 2000-جىل­داردىڭ باس كەزىن­دە وعان پرە­زي­دەنت جارلىعىمەن باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعا­يىن­دالعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ مۇشە بولىپ، سونىڭ ارقاسىندا وبلىس ەكونو­مي­كاسىن دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەردى شەشۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات تارتىل­عان ەدى. بۇگىندە كەنىشتە مۇنداي قۇرى­لىم جويىلعان. كەيىننەن مۇنداعى كوپ­تە­گەن شەتەلدىك كومپانيا قىزمەت ەرەك­شە­لىگىنە قاراي باتىس قازاقستان اۋما­عى­نان اتى­راۋعا قونىس اۋداردى. ءسوي­تىپ ولار­­دىڭ ور­نىن­دا قالعان «كپو ب.ۆ» كوم­پا­نيا­­سى­نىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى تارىلا ءتۇستى.

سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا اقجايىق ايماعىندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىن­دار­دىڭ الەۋەتى دە تولىق پايدالانىلماي جۇرگەنى ايقىن بايقالادى. وڭىردە ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ تىڭ جول­دارى مەن تەتىكتەرى جونىندە اۋىز تول­تىرىپ ايتۋعا تۇراتىنداي ءىستىڭ بولماي تۇرعانى وكىنىشتى-اق. بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن كاسىپورىنداردى قايتادان جاڭعىرتۋ مەن مودەرنيزاتسيالاۋ شارالارى اياقاستى بولىپ جۇرگەنى دە قىنجىلتادى. ايتالىق، بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن ورال قالاسىندا باتىس قازاقستان ماشينا قۇراستىرۋ كومپانياسى دەگەن اتى دارداي وتاندىق كاسىپورىن قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەي باستاعانىنا كۋا بولعانبىز. قازىر قايدا سول كومپانيا؟ كورىنبەيدى ايتەۋىر. جۋرناليستىك اۋەستىكپەن ءبىر جولى ونىڭ جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان باس عيماراتىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە نازار اۋدارعان ەدىك. ونىڭ توڭىرەگى تىم-تىرىس، ءوندىرىس ىرعاعى بايقالا قويعان جوق. ال كومپانيا عيما­راتىنىڭ سۇرقى قاشىپ، سىرتقى سى­لاق­تارى تۇسە باستاپتى. ءسوز جوق، جوعا­رىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى پرە­زيدەنت جول­داۋىندا قويىلعان ونەر­كاسىپ­تىڭ الەۋە­تىن تولىق پايدالانۋ جونىن­دەگى اسا ما­ڭىزدى مىندەتتەرگە قايشى كەلەدى. مۇن­داي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋى­نىڭ باستى سەبەبى تىڭ سەرپىلىس پەن سىلكىنىس­تىڭ جەتكى­لىكسىزدىگىنەن دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز.

اۋماقتىق دامۋ مەن وندىرىستىك تسيكل­داردى قۇرۋعا قاجەتتى باستى فاكتور­دىڭ ءبىرى – قاراجات كوزدەرىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاق­ستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى ينۆەستيتسيا تار­تاتىن ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس» دە­گەن تۇجىرىمى اتالعان ماسەلەدە اقجايىق ايماعىندا ءىس باسىندا جۇرگەن باس­شى ازاماتتارعا قوزعاۋ سالا الار ما ەكەن؟ بۇل ماسەلە جونىندەگى باستى جاۋاپ­كەرشىلىك پەن سالماقتى باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ ار­قا­لايتىنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى.

تاعى ءبىر كەرەعار جايت – اتالعان وڭىر­دە الدەبىر جيىن مەن باسقوسۋ بولا قالسا، ءجيى ايتىلاتىن، جەرگىلىكتى بۇقارا­لىق اق­پارات قۇرالدارىندا ءجيى جازىلىپ، ءجيى كورى­نەتىن ءبىر ءتامسىل بار: بۇل – باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ رەسەي­دىڭ بەس بىر­دەي شەك­ارالىق ايماعىمەن شەكتەسەتىنى جونىن­دەگى ابدەن تاپتاۋرىن بولعان دەرەك. ءسوز جوق، اتالعان ءوڭىردىڭ گەورافيالىق، گەو­سايا­سي جانە گەوەكونوميكالىق تۇر­عىدان ۇتىم­دى ورنالاسۋى – جاعىمدى جايت. ايت­سە دە وسىنداي شەكارالىق شەكتەسۋ وڭىرگە قان­داي پايدا مەن تيىمدىلىك اكەلگەنى جونىندەگى جايتتار قاعىس قالىپ قويىپ ءجۇر. ءتۇيىپ ايتقاندا، مۇنىڭ ءوزى وتاندىق تاۋارلاردى ساتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى ەكەنى ەسكەرىلە بەرمەيدى.

راس، بۇعان دەيىنگى كەزەڭدە وڭىردە رەسەيدىڭ ساراتوۆ، سامارا، ورىن­بور، ۆول­گوگراد جانە استراحان وبلىس­­تارى­مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­­تاس­تىق جونىندە ەكىجاقتى كەلىسىم­­شارت جاسالىپ، تاراپتار اراسىن­داعى قارىم-قاتىناستار وڭ جولعا قويى­لىپ كەلگەن-ءدى. ايتسە دە كەيىنگى كەزدە رەسەي­دىڭ گۋبەر­نيالىق بي­لىگىنىڭ وكىل­دەرى­مەن جانە سون­داعى مەكەمە، كاسىپ­ورىن جەتەك­­شىلەرىمەن ورنا­تىلعان تىعىز باي­لانىس­تاردىڭ ارقاۋى بوساڭسي باستاعانى بايقالادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي، شەكارالىق ايماقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ەلىمىزدىڭ شەكارا ماڭىن دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن ەسكەرسەك، باتىسقازاقستاندىق بيلىك وكىلدەرىنە وسىناۋ وزەكتى ءىستى جولعا قويۋدا ءدۇر سىل­كىنۋگە تۋرا كەلەتىنى انىق. ءارى سولاي بو­لاتىنىنا دا سەنىم جوق ەمەس. ال تۇ­تاس­تاي العاندا ازىرگە اقجايىق ايما­عىنىڭ دامۋ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى.

  

ورال

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە كۇن قايتا سالقىندايدى

اۋا رايى • بۇگىن، 16:53

ەسىل وزەنىنە جاڭا كوپىر سالىنادى

ايماقتار • بۇگىن، 15:16

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

ۇقساس جاڭالىقتار