اشىعىن ايتقاندا ايماقتا مۇناي-گاز ءوندىرىسىن دامىتىپ, حيميا كەشەندەرىن قالىپتاستىرۋ ءىسى باسىم سيپات الا الماي كەلەدى. ەندەشە, اۋماقتىق دامۋ جولىنداعى ورال ءوڭىرىنىڭ ارتىقشىلىعى مۇناي مەن گازدى وڭدەۋ دەپ وي قورىتۋ قيسىنعا كەلە قويمايدى. بۇدان شىعاتىن باستى ءتۇيىن – وبلىس ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى دامۋ جولىن ايقىنداي الماي كەلە جاتقاندىعى.
اقجايىق ايماعىنا قانداي دامۋ باعىتى ءتان؟ مۇناي-حيميا كەشەنى مە؟ جوق, الدە ونەركاسىپتىك باعىت پا؟ نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ما؟ الدە تاماق جانە توقىما ءوندىرىسى مە؟ قالاي دەگەنمەن بۇلاردىڭ اراجىگىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن-اق. تەڭگەرىمدى اۋماقتىق دامىتۋدىڭ نەگىزى العاشقى ايتىلعان سالا دەپ تۇجىرىمداساق, «كپو ب.ۆ.» اليانسى مەن «كوندەنسات» جانە «جايىقمۇناي» سەكىلدى جەكەمەنشىك كومپانيالار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ورگە باسۋىنا ايتارلىقتاي سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرماعانى ايقىن. ارينە, جىل سايىن كەيبىر الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جوبالار مەن نىسانداردى تۇرعىزۋعا اتالعان كومپانيالار ەسەبىنەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاراجات ءبولىنىپ تۇراتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن تۇتاستاي العاندا مۇنىڭ ءوزى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە ىقپال جاساي المايتىنى تاعى دا ايان. وسى رەتتە ءسال شەگىنىس جاسار بولساق, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە ءونىمدى ءوزارا ءبولىسۋ جونىندەگى شەتەلدىكتەرمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتارعا سايكەس قاراشىعاناق كەنىشىندە بىرلەسكەن باسقارۋ كوميتەتى (ببك) دەگەن ايرىقشا باسقارۋ قۇرىلىمى بولعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. ونىڭ قۇرامى 5-6 ادامنان تۇرعانى جونىندە دەرەكتەر بار. ببك-نىڭ باستى ەرەكشەلىگى, سوندا تالقىلانعان ماسەلەگە ونىڭ ءبىر مۇشەسى قارسى بولسا, شەشىم قابىلدانبايدى ەكەن. 2000-جىلداردىڭ باس كەزىندە وعان پرەزيدەنت جارلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ مۇشە بولىپ, سونىڭ ارقاسىندا وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات تارتىلعان ەدى. بۇگىندە كەنىشتە مۇنداي قۇرىلىم جويىلعان. كەيىننەن مۇنداعى كوپتەگەن شەتەلدىك كومپانيا قىزمەت ەرەكشەلىگىنە قاراي باتىس قازاقستان اۋماعىنان اتىراۋعا قونىس اۋداردى. ءسويتىپ ولاردىڭ ورنىندا قالعان «كپو ب.ۆ» كومپانياسىنىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى تارىلا ءتۇستى.
سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا اقجايىق ايماعىندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ الەۋەتى دە تولىق پايدالانىلماي جۇرگەنى ايقىن بايقالادى. وڭىردە ونەركاسىپكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ تىڭ جولدارى مەن تەتىكتەرى جونىندە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىنداي ءىستىڭ بولماي تۇرعانى وكىنىشتى-اق. بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن كاسىپورىنداردى قايتادان جاڭعىرتۋ مەن مودەرنيزاتسيالاۋ شارالارى اياقاستى بولىپ جۇرگەنى دە قىنجىلتادى. ايتالىق, بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن ورال قالاسىندا باتىس قازاقستان ماشينا قۇراستىرۋ كومپانياسى دەگەن اتى دارداي وتاندىق كاسىپورىن قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعانىنا كۋا بولعانبىز. قازىر قايدا سول كومپانيا؟ كورىنبەيدى ايتەۋىر. جۋرناليستىك اۋەستىكپەن ءبىر جولى ونىڭ جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان باس عيماراتىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە نازار اۋدارعان ەدىك. ونىڭ توڭىرەگى تىم-تىرىس, ءوندىرىس ىرعاعى بايقالا قويعان جوق. ال كومپانيا عيماراتىنىڭ سۇرقى قاشىپ, سىرتقى سىلاقتارى تۇسە باستاپتى. ءسوز جوق, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبارى پرەزيدەنت جولداۋىندا قويىلعان ونەركاسىپتىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ جونىندەگى اسا ماڭىزدى مىندەتتەرگە قايشى كەلەدى. مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى تىڭ سەرپىلىس پەن سىلكىنىستىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
اۋماقتىق دامۋ مەن وندىرىستىك تسيكلداردى قۇرۋعا قاجەتتى باستى فاكتوردىڭ ءبىرى – قاراجات كوزدەرىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى ينۆەستيتسيا تارتاتىن ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس» دەگەن تۇجىرىمى اتالعان ماسەلەدە اقجايىق ايماعىندا ءىس باسىندا جۇرگەن باسشى ازاماتتارعا قوزعاۋ سالا الار ما ەكەن؟ بۇل ماسەلە جونىندەگى باستى جاۋاپكەرشىلىك پەن سالماقتى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ ارقالايتىنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى.
تاعى ءبىر كەرەعار جايت – اتالعان وڭىردە الدەبىر جيىن مەن باسقوسۋ بولا قالسا, ءجيى ايتىلاتىن, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى جازىلىپ, ءجيى كورىنەتىن ءبىر ءتامسىل بار: بۇل – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسەيدىڭ بەس بىردەي شەكارالىق ايماعىمەن شەكتەسەتىنى جونىندەگى ابدەن تاپتاۋرىن بولعان دەرەك. ءسوز جوق, اتالعان ءوڭىردىڭ گەورافيالىق, گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق تۇرعىدان ۇتىمدى ورنالاسۋى – جاعىمدى جايت. ايتسە دە وسىنداي شەكارالىق شەكتەسۋ وڭىرگە قانداي پايدا مەن تيىمدىلىك اكەلگەنى جونىندەگى جايتتار قاعىس قالىپ قويىپ ءجۇر. ءتۇيىپ ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى وتاندىق تاۋارلاردى ساتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى ەكەنى ەسكەرىلە بەرمەيدى.
راس, بۇعان دەيىنگى كەزەڭدە وڭىردە رەسەيدىڭ ساراتوۆ, سامارا, ورىنبور, ۆولگوگراد جانە استراحان وبلىستارىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندە ەكىجاقتى كەلىسىمشارت جاسالىپ, تاراپتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار وڭ جولعا قويىلىپ كەلگەن-ءدى. ايتسە دە كەيىنگى كەزدە رەسەيدىڭ گۋبەرنيالىق بيلىگىنىڭ وكىلدەرىمەن جانە سونداعى مەكەمە, كاسىپورىن جەتەكشىلەرىمەن ورناتىلعان تىعىز بايلانىستاردىڭ ارقاۋى بوساڭسي باستاعانى بايقالادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, شەكارالىق ايماقتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ەلىمىزدىڭ شەكارا ماڭىن دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى ەكەنىن ەسكەرسەك, باتىسقازاقستاندىق بيلىك وكىلدەرىنە وسىناۋ وزەكتى ءىستى جولعا قويۋدا ءدۇر سىلكىنۋگە تۋرا كەلەتىنى انىق. ءارى سولاي بولاتىنىنا دا سەنىم جوق ەمەس. ال تۇتاستاي العاندا ازىرگە اقجايىق ايماعىنىڭ دامۋ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى.
ورال
