ادامزاتتى ەجەلگى زاماننان ءوزىنىڭ ەرتەڭىنە ۇلاستىرىپ, نەبىر وتكەلەكتەردەن امان الىپ كەلە جاتقان ىزگىلىك قۇندىلىقتارى ەكەندىگى ءسوزسىز. ال سول ادامي ىزگىلىكتىڭ التىن ارقاۋى – يماندىلىق ءجىبى ۇزىلگەن جەردە توقىراۋ دا باستالاتىندىعى انىق. وندا قاراما-قايشىلىق, پىكىر الشاقتىعى تۋىنداپ بىرلىكتىڭ شاڭىراعى شايقالا باستايدى. ءدىني بىرلىك بولمايىنشا ۇلتتىق بىرلىك بولمايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك, ءدىندى ساياساتقا اينالدىرىپ, ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىندەر مەن ەكسترەميستىك نيەتتەگى ءدىني اعىمدار پايدا بولا باستاعان بۇگىنگى كەزدە, دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ – باستى ماقسات.
ادامزاتتى ەجەلگى زاماننان ءوزىنىڭ ەرتەڭىنە ۇلاستىرىپ, نەبىر وتكەلەكتەردەن امان الىپ كەلە جاتقان ىزگىلىك قۇندىلىقتارى ەكەندىگى ءسوزسىز. ال سول ادامي ىزگىلىكتىڭ التىن ارقاۋى – يماندىلىق ءجىبى ۇزىلگەن جەردە توقىراۋ دا باستالاتىندىعى انىق. وندا قاراما-قايشىلىق, پىكىر الشاقتىعى تۋىنداپ بىرلىكتىڭ شاڭىراعى شايقالا باستايدى. ءدىني بىرلىك بولمايىنشا ۇلتتىق بىرلىك بولمايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك, ءدىندى ساياساتقا اينالدىرىپ, ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىندەر مەن ەكسترەميستىك نيەتتەگى ءدىني اعىمدار پايدا بولا باستاعان بۇگىنگى كەزدە, دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ – باستى ماقسات.
بۇل ورايدا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءدىن – حالىق دانالىعىنىڭ, مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنىڭ شىراقشىسى», دەپ ىزگىلىكتىڭ ومىرشەڭدىگىن العا تارتتى. ءسويتىپ ءدىننىڭ ۇستارانىڭ جۇزىندەي نازىك نارسە ەكەنىن, بۇل سالادا جازا باسۋعا بولمايتىنىن, سەبەبى, ادامنىڭ ساناسىندا ءدىني جانە ۇلتتىق سەزىمدەر ءاردايىم تىعىز استاسىپ جاتاتىنىن ەسكەرتتى.
الايدا بايقاساڭىز, سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە ءداستۇرلى ءدىني نانىمدارىمىز بەن سالتىمىزعا سىڭگەن كوزقاراستارعا ۇيلەسپەيتىن ءارتۇرلى پىكىرلەر مەن ۇستانىمدار پايدا بولا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا دا ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. العاشقى كەزدەرى بىرقاتار دانىشپانسىعان ءدىندارلارعا پەرىشتەدەي سەنىپ, سولاردان قالماي ءۇيرەنىپ, ءدىندار بولعاننىڭ ءجونى وسى دەپ جاپپاي دىنگە ۇمتىلۋ ءۇردىسى ءجۇردى. كەيىننەن عوي, جىلتىراعاننىڭ بارلىعىنىڭ التىن ەمەس ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە باستاعانى. بىراق ۋاقىت ءوز ءىزىن سالادى ەكەن.
ارينە قازاق حالقى ءۇشىن ءداستۇرلى ءدىن رەتىندە يسلامنىڭ قۇندىلىقتارى كۇندەلىكتى ومىردە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العانى بەلگىلى. الايدا, قازىرگى كۇنى وسى ەجەلدەن حالقىمىز دارىپتەپ, قۇرمەتتەگەن اسىل دىنىمىزگە دە كۇدىكپەن قارايتىندار بارشىلىق. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, العاشقى كەزدەرى ءدىن ادامدارى مەن ءدىني كىتاپتاردى كورگەندە قۋانا دا, قۇرمەتتەي دە قاراساق, قازىر ۇمىتىمىزدەن كۇدىگىمىز باسىم تۇسەدى. بۇعان سەبەپ تە جوق ەمەس.
جاسىراتىنى جوق, سوڭعى كەزدەرى بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ, ءدىني رەفورما جاساعىسى كەلەتىن توپتار پايدا بولا باستادى. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا, عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىز ۇزبەي ۇستانىپ, ءدىني-رۋحاني قاجەتتىلىگىمىزدى اتقارىپ كەلگەن ءداستۇرلى يسلام قاعيداتتارى دۇرىس ەمەس سەكىلدى. پايعامبارعا تاريحي تۇرعىدان جاقىن ءومىر ءسۇرىپ, ءبىزدەن گورى دىنگە, قۇدايعا ادالىراق بولعان, وزگەنىڭ ەمەس, الدىمەن ءوز قاتەلىگىنە باسا نازار اۋدارعان اتالارىمىز تەرىس جولدا بولعان كورىنەدى. قۇدايعا سەرىك قوسىپ, كۇپىرلىككە ءتۇسىپتى! تازا يسلامدى كەيىنگى «اقىلدىلار» عانا ويلاپ تاۋىپتى. قازاقستان يسلامى بيدعاتقا تولىپ كەتىپتى. ونى تازالاۋ كەرەك ەكەن, دەيدى. ەندى مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
ناعىز مۇسىلمان ادام قاشاندا سابىرلى دا سالماقتى بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, بىرەۋگە قارسى كاپىر, كۇناكار دەگەن سوزدەردى ويلانىپ قولدانعانى ءجون. ءتىپتى وزدەرىن ناعىز سۇننەتپەن جۇرەمىز دەۋشىلەردىڭ ءوزى دە, الدىمەن, پايعامباردىڭ ومىرىنەن ۇلگى الۋى ءتيىس. ويتكەنى, مۇحاممەد پايعامبار (س.ا.ۋ.) سەنىمدى حاديسىندە: «قورقىتپاڭدار سۇيىنشىلەڭدەر, اۋىرلاتپاڭدار جەڭىلدەتىڭدەر» – دەيدى. ەندەشە, انا جوعارىداعىلار سەكىلدى مۇسىلمانداردى سەن توزاققا باراسىڭ, سەنىڭ ىستەپ جۇرگەنىڭ شيرك (اللاعا سەرىك قوسۋ, كۇپىرلىك) دەپ قۇدايدىڭ وكىلەتتىلىگىن ءوز قولدارىنا الىپ جۇرگەندەردى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
ال تارازىنىڭ ەكىنشى ءبىر باسىندا ءداستۇرلى يسلامدى ۋاعىزدايمىز, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز زىكىر سالعان, ەڭ ماڭىزدىسى سول, نامازدىڭ دا باسقا قۇلشىلىقتاردىڭ دا تورەسى زىكىر دەپ, اسىرا سىلتەپ جۇرگەندەر تۇر. بىرەۋىنە ۇناماساڭ سوپى دەيدى, ەكىنشىسىنە ۇناماساڭ ءسالاف, ۋاحابشى, «قىسقابالاق» دەيدى. سوندا شىنايى باۋىرمالشىلدىق پەن ءسۇيىسپەنشىلىكتى ۋاعىزدايتىن, پايعامبار «ۇممەتىم» دەپ ماقتاناتىن, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن, «ەڭ جاقسى مۇسىلمان – باسقالارعا اۋزىمەن جانە قولىمەن زيان كەلتىرمەيتىن» (حاديس) مۇسىلماندار قايدا؟! ولارشا جوق پا؟
دەمەك, سوڭعى كەزدەرى حالقىمىزدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ جۇرگەندەردىڭ ءىسى دە, ويى دا ەشقاشان ءبىزدىڭ مۇددەمىزگە ساي كەلمەيدى ەكەن, ولاردا ءدىني ءمۇددەدەن گورى ساياسي مۇددە باسىم. سوندىقتان ەلدىڭ, ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدى ويلاعان اتا-بابامىزدى ەمەس, كەرىسىنشە وزدەرىن عانا اقىلدى سانايتىن ءدىن ۇيرەتۋشىلەردەن ساقتانۋ قاجەت.
ال بىلە بىلسەڭىز, يبن تايميا (احمەت تاكيۋددين) ح. 661 جىلى حارراندا دۇنيەگە كەلگەن. حانبالي مازحابىنىڭ فاكيحى. سول كەزدە اشاري باعىتى سۋنناعا ەڭ جاقىن باعىت بولىپ سانالدى. ءتىپتى, اتاقتى كرەست جورىقتارىنا تويتارىس بەرۋشى سالاحاددين ءايۋبيدىڭ ءوزى دە وسى باعىتتا بولعان دەيدى. بىراق اشاري باعىتى كوبىنە لوگيكا مەن فيلوسوفياعا كوڭىل بولگەندىكتەن كەيبىر حانباليلار ولارعا قارسى شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا يبن تايميا دا بار ەدى. سول كەزدەگى موڭعول شاپقىنشىلىعىنا قارسى ول ميحرابتان ءتۇسىپ, سوعىس الاڭىنا ارالاسقاننان كەيىن ونىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى.
ءحىى عاسىردا مۇحاممەد ب. ابدۋلۋاححاب (1703-1787) يبن تايميانىڭ سەنىم جانە فيقحقا قاتىستى كىتاپتارىن زەرتتەپ, ونى تاراتۋدى باستايدى. ساۋد ارابياسىنىڭ پاتشا اۋلەتىنىڭ اتاسى مۇحاممەد ب. ساۋد (1766 ج. قايتىس بولعان) مۇحاممەد ب. ابدۋلۋاححاب بولاتىن. بۇل كىسى وتە جاۋىنگەر بولعاندىقتان يبن تايميانىڭ كوزقاراستارىن تاراتۋ جولىندا سوعىسۋعا دەيىن بارعان. ويتكەنى, ول بۇل ءىسىن سۋننا دەپ باعالاعان. ونىڭ ساياسي مۇددەسى مەن ءدىني مازحابتى قولداۋ مۇددەسى قابىسىپ جاتتى.
سۋننا بويىنشا قابىرگە زيارات ەتۋ كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, شيتتەردىڭ مەشىتتەرىن قيراتىپ, مەشىتتەرگە مۇنارا سالۋعا, نامازدان كەيىن تاسبيح قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. بارلىق نارسەنىڭ يسلامنىڭ العاشقى ۋاقىتىنداعىداي قاراپايىم بولۋىن قالاپ, اينالاسىنداعىلارعا ۋاعىزداي باستايدى. قازىر دە يبن تايميانىڭ جاقتاستارى مۇسىلمان ەلدەرىندە قايتادان كوبەيە باستادى.
الايدا, سەنىمى ءۇشىن جابىرلەۋ يسلامدا ادامعا جاسالعان ز ۇلىمدىق بولىپ تابىلاتىندىقتان, يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋ بارىسىندا ەشبىر ءدىننىڭ وكىلدەرى ءولتىرىلىپ, قۇلشىلىق جاسايتىن ورىندارى تالقاندالماعاندىعى تاريحي شىندىق. سونىمەن قاتار, يسلام ءدىنى ءدىندى جامىلىپ باسقالارعا قوقان-لوقى كورسەتۋگە دە رۇقسات بەرمەيدى. سوندىقتان ەشكىمنىڭ باسقا بىرەۋدىڭ سەنىمىنە ارالاسۋىنا حاقىسى جوق. تەك قانا ءدىني نانىم بويىنشا تەرىس جولدا جۇرگەن ادامداردى دۇرىس جولعا بەيبىت تۇردە جانە جىلى سوزبەن شاقىرۋ ۋاعىزدالادى.
مۇحاممەد پايعامبار ءبىر سوزىندە: «مەن دە سەندەر سياقتى ءبىر اداممىن. دىنگە بايلانىستى ءبىر نارسە ايتسام, ونى الىڭدار. بىراق ءوز كوزقاراسىمنان ءبىر نارسە بۇيىراتىن بولسام, ادام بولعانىم ءۇشىن دۇرىس ايتۋىم دا مۇمكىن, قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن», – دەگەن ەكەن. بۇل دۇرىس دەپ قابىلداساڭدار الىڭدار, ال قاتە دەپ ساناساڭدار الماڭدار دەگەن پىكىرگە كەلەدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, پايعامباردىڭ ءوزى قاتەلەسۋى مۇمكىن بولسا, باسقا وزدەرىن ءدىندارمىن دەپ ەسەپتەيتىن ادامداردىڭ قاتەلەسۋ ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ قانشالىقتى بولعاندىعىن بولجاۋ قيىن ەمەس دەگەن ءسوز. سونداي-اق, پايعامبار ءوزىنىڭ سوزىنە سەنۋ تۇرعىسىندا دا ادامدارعا ەرىك-بوستاندىق بەرىلگەندىگىن ايتۋعا بولادى.
يسلام كوڭىلگە سۇيىسپەنشىلىك ورناتىپ, ادامداردىڭ اراسىنداعى وسى ايىرماشىلىقتاردى جويعاندىعى تاريحتا اشىق ايتىلادى. ولاردىڭ شىعۋ تەگى جاعىنان ءبىردەي ەكەندىكتەرىن بايانداپ: «ەي ادامدار! راسىندا ءبىز سەندەردى ءبىر ەركەك, ءبىر ايەلدەن جاراتتىق. ءبىر-بىرلەرىڭمەن وڭاي تانىسسىن دەپ تايپا جانە ۇلتقا بولدىك», دەيدى. بۇل دا سەندەر ءبىر اتا, ءبىر انادان تارالعاندىقتان ءبىر-بىرلەرىڭە ءۇستەمدىك جاساي المايسىڭدار, ءبىر-بىرلەرىڭدى قورلاۋعا جول جوق جانە ءبىر-بىرلەرىڭە باۋىر بولاسىڭدار دەگەنى. ال باۋىرلاس ادامدار ءبىر-ءبىرىن قورلاپ, ءبىر-ءبىرلەرىمەن دۇشپان بولا قويمايدى عوي.
قۇراندا تاعى دا: «سەندەردى قاراپايىم ءبىر سۋدان جاراتىپ, ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن سەنىمدى ءبىر جەرگە ورنالاستىرمادىق پا؟!» جانە «ولاي بولسا ادام نەدەن جاراتىلعاندىعىنا قاراسىن. ول ەر مەن ايەلدىڭ بەلى مەن كەۋدەسىنەن اتىلىپ شىققان ءبىر سۋدان جاراتىلعان», – دەلىنەدى. بۇل ادام بالاسى قاراپايىم جايتتاردان جاراتىلعانىمەن تۇلا بويى نەگە وسىنشالىق اشقاراق, تويىمسىز, وشپەندىلىككە تولى بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق, بۇدان ادام بالاسى ءوزىنىڭ قايدان جاراتىلعاندىعىنا جانە بۇل دۇنيەدەگى ءىشىپ-جەيتىن تاماعى مەن باراتىن جەرىنە زەيىن سالسا, ءسويتىپ ءبىر ءسات تە بولسا ويلانسا, وسىنشاما تالاس-تارتىس, جانجال تۋماس ەدى دەگەن تۇجىرىم شىعارۋعا بولادى.
بۇل اياتتار ادامدار اراسىندا قاناعاتشىلدىقتى ۋاعىزدايدى. ادامنىڭ جاراتىلىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, ونىڭ دا جاراتىلىسىنا ساي قاراپايىم بولعاندىعىن تالاپ ەتەدى. ولاي بولسا, قۇراننىڭ ايتۋىنشا, ادامدارعا ءبىر-ءبىرىنىڭ ەركىن, سەنىمى مەن قۇقىن تاپتاپ, وكتەمدىك جۇرگىزۋىنە رۇقسات جوق.
وسىلايشا سارالاي كەلگەندە, كوپتەگەن ارازدىقتار مەن دۇشپاندىقتىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ءدىني دۇمشەلىك, ءدىندى تولىق تۇسىنبەۋدى ايتۋعا بولادى. سوندىقتان دا ەلباسىمىز: «ءبىز ءدىني فاناتيزم مەن ءدىني ءدۇمشەلىكتەن قاتار ساقتانۋىمىز كەرەك» – دەيدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ءدىني فاناتيزمگە اپاراتىن دا ءدىني دۇمشەلىك بولسا كەرەك. ەندەشە, ءدىندى ۇستانۋشىلار ءدىننىڭ تەك سىرتقى شارتتارىن عانا ەمەس, رۋحاني كەمەلدىلىك قاعيدالارىن, ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىن دا قاتار مەڭگەرگەنى ءجون.
ەگەر قانداي دا ءدىننىڭ وكىلى بولماسىن, ءوزىن جاراتۋشىسىنىڭ سۇيىكتى پەندەسى بولۋىن قالاسا, سول جاراتۋشىسى جاراتقان بارلىق ادامزات اتاۋلىعا, ولاردىڭ سەنىمدەرىنە, الەمگە قۇرمەتپەن قاراۋى قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىندەر ليدەرلەرىنىڭ II سەزىندە: «ءبىز بارشامىزعا ايان مىنا ءبىر شىندىقتى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك: جاراتۋشى – جالعىز, دۇنيە – ورتاق, اسپان استى – كەڭ, ەندەشە, ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسى, ءبىر انانىڭ پەرزەنتى رەتىندە ءبىر-بىرىمىزبەن بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. ال ءدىن اتاۋلىنىڭ بارلىعى ادامدى ارازداستىرۋعا, سوعىستىرۋعا ەمەس, بەيبىتشىلىكتى ورناتۋعا شاقىراتىندىعىن ەشبىر ءدىننىڭ وكىلى جوققا شىعارمايدى عوي. ەندەشە, قالايشا اقيقاتتى بۇرمالاۋعا بولادى؟
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
