05 قاراشا، 2013

اقيقاتتان اجىرامايىق نەمەسە ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتار مەن كوزقاراستار قايشىلىعى نەدە؟

170 رەت كورسەتىلدى

01-مۋسىلمان-2ادامزاتتى ەجەلگى زاماننان ءوزىنىڭ ەرتەڭىنە ۇلاستىرىپ، نەبىر وتكەلەكتەردەن امان الىپ كەلە جاتقان ىزگىلىك قۇندىلىقتارى ەكەندىگى ءسوزسىز. ال سول ادامي ىزگى­­لىكتىڭ التىن ارقاۋى – يمان­­­­دى­لىق ءجىبى ۇزىلگەن جەردە توقى­راۋ دا باستالاتىندىعى انىق. وندا قاراما-قايشىلىق، پىكىر ال­شاق­تىعى تۋىنداپ بىرلىكتىڭ شا­ڭى­راعى شايقالا باستايدى. ءدىني بىرلىك بولمايىنشا ۇلتتىق بىرلىك بولمايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك، ءدىندى ساياساتقا اينالدىرىپ، ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىندەر مەن ەكسترەميستىك نيەت­تەگى ءدىني اعىمدار پايدا بولا باس­تاعان بۇگىنگى كەزدە، دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ – باستى ماقسات.

ادامزاتتى ەجەلگى زاماننان ءوزىنىڭ ەرتەڭىنە ۇلاستىرىپ، نەبىر وتكەلەكتەردەن امان الىپ كەلە جاتقان ىزگىلىك قۇندىلىقتارى ەكەندىگى ءسوزسىز. ال سول ادامي ىزگى­­لىكتىڭ التىن ارقاۋى – يمان­­­­دى­لىق ءجىبى ۇزىلگەن جەردە توقى­راۋ دا باستالاتىندىعى انىق. وندا قاراما-قايشىلىق، پىكىر ال­شاق­تىعى تۋىنداپ بىرلىكتىڭ شا­ڭى­راعى شايقالا باستايدى. ءدىني بىرلىك بولمايىنشا ۇلتتىق بىرلىك بولمايتىنى تاعى بەلگىلى. دەمەك، ءدىندى ساياساتقا اينالدىرىپ، ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلەتىندەر مەن ەكسترەميستىك نيەت­تەگى ءدىني اعىمدار پايدا بولا باس­تاعان بۇگىنگى كەزدە، دىنارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ – باستى ماقسات.

بۇل ورايدا، مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءدىن – حالىق دانالىعىنىڭ، مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنىڭ شىراقشىسى»، دەپ ىزگىلىكتىڭ ومىرشەڭدىگىن العا تارتتى. ءسويتىپ ءدىننىڭ ۇستارانىڭ جۇزىندەي نازىك نارسە ەكەنىن، بۇل سالادا جازا باسۋعا بولمايتىنىن، سەبەبى، ادامنىڭ ساناسىندا ءدىني جانە ۇلتتىق سەزىمدەر ءاردايىم تىعىز استاسىپ جاتاتىنىن ەسكەرتتى.

الايدا بايقاساڭىز، سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە ءداستۇرلى ءدىني نانىمدارىمىز بەن سالتى­مىز­عا سىڭگەن كوزقاراستارعا ۇيلەس­پەي­تىن ءارتۇرلى پىكىرلەر مەن ۇستا­نىم­دار پايدا بولا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قۇن­دى­لىق­تا­رى­مىزعا دا ءوزىنىڭ كەرى اسە­رىن تي­گى­زۋدە. العاشقى كەزدەرى بىرقا­تار دا­نىشپانسىعان ءدىندار­لارعا پە­رىش­­تەدەي سەنىپ، سولاردان قالماي ءۇي­­رەنىپ، ءدىندار بولعاننىڭ ءجونى وسى دەپ جاپپاي دىنگە ۇمتىلۋ ءۇردى­سى ءجۇردى. كەيىننەن عوي، جىل­تى­را­عاننىڭ بارلىعىنىڭ التىن ەمەس ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە باستا­عانى. بىراق ۋاقىت ءوز ءىزىن سالادى ەكەن.

ارينە قازاق حالقى ءۇشىن ءداس­تۇرلى ءدىن رەتىندە يسلامنىڭ قۇن­دى­­لىقتارى كۇندەلىكتى ومىردە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العانى بەل­­گىلى. الايدا، قازىرگى كۇنى وسى ەجەل­­دەن حالقىمىز دارىپتەپ، قۇر­مەت­تەگەن اسىل دىنىمىزگە دە كۇدىك­پەن قارايتىندار بارشىلىق. جو­عارىدا ايتقانىمىزداي، العاشقى كەزدەرى ءدىن ادامدارى مەن ءدىني كىتاپتاردى كورگەندە قۋانا دا، قۇرمەتتەي دە قاراساق، قازىر ۇمىتىمىزدەن كۇدىگىمىز باسىم تۇسەدى. بۇعان سەبەپ تە جوق ەمەس.

01-مۋسىلمان-2

جاسىراتىنى جوق، سوڭعى كەزدەرى بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ، ءدىني رەفورما جاساعىسى كەلەتىن توپتار پايدا بولا باستادى. ولار­دىڭ ايتۋى بويىنشا، عاسىر­لار بويى اتا-بابالارىمىز ۇزبەي ۇستا­نىپ، ءدىني-رۋحاني قاجەت­تىلى­گىمىزدى اتقارىپ كەلگەن ءداستۇر­لى يسلام قاعيداتتارى دۇرىس ەمەس سەكىلدى. پايعامبارعا تاريحي تۇرعىدان جاقىن ءومىر ءسۇرىپ، ءبىز­دەن گورى دىنگە، قۇدايعا ادالىراق بولعان، وزگەنىڭ ەمەس، الدىمەن ءوز قاتەلىگىنە باسا نازار اۋدارعان اتالارىمىز تەرىس جولدا بولعان كورىنەدى. قۇدايعا سەرىك قوسىپ، كۇپىرلىككە ءتۇسىپتى! تازا يسلامدى كەيىنگى «اقىلدىلار» عانا ويلاپ تاۋىپتى. قازاقستان يسلامى بيدعاتقا تولىپ كەتىپتى. ونى تازالاۋ كەرەك ەكەن، دەيدى. ەندى مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

ناعىز مۇسىلمان ادام قاشان­دا سابىرلى دا سالماقتى بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، بىرەۋگە قارسى كاپىر، كۇناكار دەگەن سوزدەردى ويلانىپ قولدانعانى ءجون. ءتىپتى وزدەرىن ناعىز سۇننەتپەن جۇرەمىز دەۋشىلەردىڭ ءوزى دە، الدىمەن، پايعامباردىڭ ومىرىنەن ۇلگى الۋى ءتيىس. ويتكەنى، مۇحاممەد پاي­­عامبار (س.ا.ۋ.) سەنىمدى حاديسىندە: «قور­قىت­­پاڭدار سۇيىنشىلەڭدەر، اۋىر­لات­­پاڭدار جەڭىلدەتىڭدەر» – دەيدى. ەن­دەشە، انا جوعارىداعىلار سەكىلدى مۇسىلمانداردى سەن توزاق­قا بارا­سىڭ، سەنىڭ ىستەپ جۇرگەنىڭ شيرك (اللاعا سەرىك قوسۋ، كۇپىرلىك) دەپ قۇدايدىڭ وكىلەتتىلىگىن ءوز قولدا­رىنا الىپ جۇرگەندەردى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

ال تارازىنىڭ ەكىنشى ءبىر باسىندا ءداستۇرلى يسلامدى ۋاعىز­دايمىز، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز زىكىر سالعان، ەڭ ماڭىزدىسى سول، نامازدىڭ دا باسقا قۇلشى­لىق­تاردىڭ دا تورەسى زىكىر دەپ، اسىرا سىلتەپ جۇرگەندەر تۇر. بىرەۋىنە ۇناماساڭ سوپى دەيدى، ەكىن­شى­سىنە ۇناماساڭ ءسالاف، ۋاحابشى، «قىسقابالاق» دەيدى. سوندا شى­­نايى باۋىرمالشىلدىق پەن ءسۇيىس­پەنشىلىكتى ۋاعىزدايتىن، پاي­عامبار «ۇممەتىم» دەپ ماقتا­نا­­تىن، بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماي­تىن، «ەڭ جاقسى مۇسىلمان – باس­قالارعا اۋزىمەن جانە قو­لى­مەن زيان كەلتىرمەيتىن» (حاديس) مۇ­­­سىل­ماندار قايدا؟! ولارشا جوق پا؟

دەمەك، سوڭعى كەزدەرى حالقى­­مىزدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ جۇرگەن­دەردىڭ ءىسى دە، ويى دا ەش­قاشان ءبىز­دىڭ مۇددەمىزگە ساي كەلمەيدى ەكەن، ولاردا ءدىني ءمۇد­دە­دەن گورى ساياسي مۇددە باسىم. سوندىقتان ەلدىڭ، ۇلتتىڭ، حالىق­تىڭ تۇتاستىعىن ساق­تاپ قالۋدى ويلاعان اتا-بابامىزدى ەمەس، كەرىسىنشە وزدەرىن عانا اقىلدى سانايتىن ءدىن ۇيرەتۋ­شىلەردەن ساقتانۋ قاجەت.

ال بىلە بىلسەڭىز، يبن تايميا (احمەت تاكيۋددين) ح. 661 جىلى حارراندا دۇنيەگە كەلگەن. حانبالي مازحابىنىڭ فاكيحى. سول كەزدە اشاري باعىتى سۋنناعا ەڭ جاقىن باعىت بولىپ سانالدى. ءتىپتى، اتاقتى كرەست جورىقتارىنا تويتارىس بەرۋشى سالاحاددين ءايۋبيدىڭ ءوزى دە وسى باعىتتا بولعان دەيدى. بىراق اشاري باعىتى كوبىنە لوگيكا مەن فيلوسوفياعا كوڭىل بولگەندىكتەن كەيبىر حانباليلار ولارعا قارسى شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا يبن تايميا دا بار ەدى. سول كەزدەگى موڭعول شاپقىنشىلىعىنا قارسى ول ميحرابتان ءتۇسىپ، سوعىس الاڭىنا ارالاسقاننان كەيىن ونىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى.

ءحىى عاسىردا مۇحاممەد ب. ابدۋلۋاححاب (1703-1787) يبن تاي­ميانىڭ سەنىم جانە فيقحقا قاتىستى كىتاپتارىن زەرتتەپ، ونى تاراتۋدى باستايدى. ساۋد ارا­بياسىنىڭ پاتشا اۋلەتىنىڭ اتاسى مۇحاممەد ب. ساۋد (1766 ج. قايتىس بولعان) مۇحاممەد ب. ابدۋلۋاححاب بولاتىن. بۇل كىسى وتە جاۋىنگەر بولعاندىقتان يبن تايميانىڭ كوزقاراستارىن تاراتۋ جولىندا سوعىسۋعا دەيىن بارعان. ويتكەنى، ول بۇل ءىسىن سۋننا دەپ باعالاعان. ونىڭ ساياسي مۇددەسى مەن ءدىني مازحابتى قولداۋ مۇددەسى قابىسىپ جاتتى.

سۋننا بويىنشا قابىرگە زيارات ەتۋ كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ، شيتتەردىڭ مەشىتتەرىن قيراتىپ، مەشىتتەرگە مۇنارا سالۋعا، ناماز­دان كەيىن تاسبيح قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. بارلىق نارسە­نىڭ يس­لامنىڭ العاشقى ۋاقى­تىن­دا­عى­داي قاراپايىم بولۋىن قالاپ، اينالاسىنداعىلارعا ۋاعىزداي باس­تايدى. قازىر دە يبن تايميانىڭ جاقتاستارى مۇسىلمان ەلدەرىندە قايتادان كوبەيە باستادى.

الايدا، سەنىمى ءۇشىن جابىرلەۋ يسلامدا ادامعا جاسالعان ز ۇلىمدىق بولىپ تابىلاتىندىقتان، يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋ بارىسىندا ەشبىر ءدىننىڭ وكىلدەرى ءولتىرىلىپ، قۇل­شىلىق جاسايتىن ورىندارى تالقان­دالماعاندىعى تاريحي شىن­دىق. سونىمەن قاتار، يسلام ءدىنى ءدىندى جامىلىپ باسقالارعا قو­قان-لوقى كورسەتۋگە دە رۇقسات بەرمەيدى. سوندىقتان ەشكىمنىڭ باسقا بىرەۋدىڭ سەنىمىنە ارالاسۋىنا حاقىسى جوق. تەك قانا ءدىني نانىم بويىنشا تەرىس جولدا جۇرگەن ادامداردى دۇرىس جولعا بەيبىت تۇردە جانە جىلى سوزبەن شاقىرۋ ۋاعىزدالادى.

مۇحاممەد پايعامبار ءبىر سوزىندە: «مەن دە سەندەر سياقتى ءبىر اداممىن. دىنگە بايلانىستى ءبىر نارسە ايتسام، ونى الىڭدار. بىراق ءوز كوزقاراسىمنان ءبىر نارسە بۇيىراتىن بولسام، ادام بول­عانىم ءۇشىن دۇرىس ايتۋىم دا مۇمكىن، قاتەلەسۋىم دە مۇمكىن»، – دەگەن ەكەن. بۇل دۇرىس دەپ قابىلداساڭدار الىڭدار، ال قاتە دەپ ساناساڭدار الماڭدار دەگەن پىكىرگە كەلەدى. بۇدان شىعاتىن قور­ىتىندى، پايعامباردىڭ ءوزى قاتەلەسۋى مۇمكىن بولسا، باسقا وزدەرىن ءدىندارمىن دەپ ەسەپ­تەي­تىن ادامداردىڭ قاتەلەسۋ ءمۇم­كىندىكتەرىنىڭ قانشالىقتى بولعاندىعىن بولجاۋ قيىن ەمەس دەگەن ءسوز. سونداي-اق، پايعامبار ءوزىنىڭ سوزىنە سەنۋ تۇرعىسىندا دا ادامدارعا ەرىك-بوستاندىق بەرىلگەندىگىن ايتۋعا بولادى.

يسلام كوڭىلگە سۇيىسپەنشىلىك ورناتىپ، ادامداردىڭ اراسىنداعى وسى ايىرماشىلىقتاردى جويعان­دىعى تاريحتا اشىق ايتىلادى. ولاردىڭ شىعۋ تەگى جاعىنان ءبىر­دەي ەكەندىكتەرىن بايانداپ: «ەي ادام­د­ار! راسىندا ءبىز سەندەردى ءبىر ەر­كەك، ءبىر ايەلدەن جاراتتىق. ءبىر-بىرلەرىڭمەن وڭاي تانىسسىن دەپ تايپا جانە ۇلتقا بولدىك»، دەيدى. بۇل دا سەندەر ءبىر اتا، ءبىر انادان تارالعاندىقتان ءبىر-بىرلەرىڭە ءۇس­تەم­دىك جاساي المايسىڭدار، ءبىر-بىرلەرىڭدى قورلاۋعا جول جوق جانە ءبىر-بىرلەرىڭە باۋىر بو­­لاسىڭدار دەگەنى. ال باۋىرلاس ادام­­دار ءبىر-ءبىرىن قورلاپ، ءبىر-ءبىر­لە­­رىمەن دۇشپان بولا قويمايدى عو­ي­.­

قۇراندا تاعى دا: «سەندەردى قا­راپايىم ءبىر سۋدان جاراتىپ، ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن سەنىمدى ءبىر جەرگە ورنالاستىرمادىق پا؟!» جانە «ولاي بولسا ادام نەدەن جاراتىلعاندىعىنا قاراسىن. ول ەر مەن ايەلدىڭ بەلى مەن كەۋ­دەسىنەن اتىلىپ شىققان ءبىر سۋدان جاراتىلعان»، – دەلىنەدى. بۇل ادام بالاسى قاراپايىم جايتتاردان جاراتىلعانىمەن تۇلا بويى نەگە وسىنشالىق اشقاراق، تويىمسىز، وشپەندىلىككە تولى بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق، بۇدان ادام بالاسى ءوزىنىڭ قايدان جاراتىلعاندىعىنا جانە بۇل دۇنيەدەگى ءىشىپ-جەيتىن تاماعى مەن باراتىن جەرىنە زەيىن سالسا، ءسويتىپ ءبىر ءسات تە بولسا ويلانسا، وسىنشاما تالاس-تارتىس، جانجال تۋماس ەدى دەگەن تۇجىرىم شىعارۋعا بولادى.

بۇل اياتتار ادامدار اراسىندا قاناعاتشىلدىقتى ۋاعىزدايدى. ادامنىڭ جاراتىلىسىنىڭ قارا­پايىمدىلىعىن ەسىنە ءتۇسىرىپ، ونىڭ دا جاراتىلىسىنا ساي قارا­پايىم بولعاندىعىن تالاپ ەتەدى. ولاي بولسا، قۇراننىڭ ايتۋىنشا، ادامدارعا ءبىر-ءبىرىنىڭ ەركىن، سەنىمى مەن قۇقىن تاپتاپ، وكتەمدىك جۇرگىزۋىنە رۇقسات جوق.

وسىلايشا سارالاي كەلگەندە، كوپتەگەن ارازدىقتار مەن دۇش­پاندىقتىڭ باستى سەبەبى رە­تىندە ءدىني دۇمشەلىك، ءدىندى تو­لىق تۇسىنبەۋدى ايتۋعا بولادى. سوندىقتان دا ەلباسىمىز: «ءبىز ءدىني فاناتيزم مەن ءدىني ءدۇم­شەلىكتەن قاتار ساقتانۋىمىز كەرەك» – دەيدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە، ءدىني فاناتيزمگە اپاراتىن دا ءدىني دۇمشەلىك بولسا كەرەك. ەندەشە، ءدىندى ۇستانۋشىلار ءدىننىڭ تەك سىرتقى شارتتارىن عانا ەمەس، رۋحاني كەمەلدىلىك قاعيدالارىن، ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىن دا قاتار مەڭگەرگەنى ءجون.

ەگەر قانداي دا ءدىننىڭ وكىلى بولماسىن، ءوزىن جاراتۋشىسىنىڭ سۇيىكتى پەندەسى بولۋىن قالاسا، سول جاراتۋشىسى جاراتقان بارلىق ادامزات اتاۋلىعا، ولار­دىڭ سەنىمدەرىنە، الەمگە قۇرمەت­پەن قاراۋى قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. ويتكەنى، مەملەكەت باسشىسى الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن­دەر ليدەرلەرىنىڭ II سەزىندە: «ءبىز بارشامىزعا ايان مىنا ءبىر شىن­دىقتى ەشقاشان ەستەن شىعار­ماۋىمىز كەرەك: جاراتۋشى – جالعىز، دۇنيە – ورتاق، اسپان استى – كەڭ، ەندەشە، ءبىز ءبىر اتانىڭ بالاسى، ءبىر انانىڭ پەرزەنتى رەتىندە ءبىر-بىرىمىزبەن بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. ال ءدىن اتاۋلىنىڭ بارلىعى ادامدى ارازداستىرۋعا، سوعىستىرۋعا ەمەس، بەيبىتشىلىكتى ورناتۋعا شاقىراتىندىعىن ەشبىر ءدىننىڭ وكىلى جوققا شىعارمايدى عوي. ەندەشە، قالايشا اقيقاتتى بۇرمالاۋعا بولادى؟

الەكساندر تاسبولاتوۆ،

«ەگەمەن قازاقستان».

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار