كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جالپى, ساياسات – كوزدەگەن ساياسي مۇددە جولىندا جالعان شىندىق سومدايتىن ونەر. ماقساتقا جەتۋدىڭ بارشا امالى جاقسى. ءبىز بەلگىلى ءبىر ەلدى ساياساتىنا قاراپ ەمەس, مۇددەسىنە قاراپ تانيمىز, دەمەك, تۇسىنەمىز. ساياسات وزگەرەدى, مۇددە قالادى. بىراق ساياسي مۇددە جالپى مۇددەدەن بولەك. اۋەلى حالىق مۇراتىنان تۋعان ساياسي مۇددە كەيىن دەربەس قاتىسۋشىعا اينالدى.
قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان قوعامدى اعىمداعى ساياساتىنا باعىندىرۋ الدەقايدا وڭاي, بىراق دۇنيە ءجۇزىن بولشەكتەگەن يدەولوگيالىق كونتسەپت كۇشەيگەنىنە نە السىرەگەنىنە قاراي جىلدار وتە كەلە قايتا تۇزىلەدى.
يدەولوگيا – جەتكىزۋشى, تاسىمالداۋشى قۇرال. بىراق, ساياسي قۇندىلىقتار وزگەرۋى يدەولوگيالىق ناسيحات مازمۇنىن جاڭادان قالىپتاستىرا باستايدى. ساياسات – مۇددەنىڭ تۋىندىسى. مۇددە – مەملەكەتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ءتىپتى قورعاۋشى كۇشى دە ء(وزىن ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى). نەمەسە جانى. مۇددەسى (ارمان-قيالى, ماقسات-مۇراتى) انىق, تۇراقتى, ماڭگىلىك مەملەكەتتەر ۇزاق جاسايدى.
مۇددەنىڭ ءبىر اتى – جوسپار. ءبىز – بىرگە اتقارعان ۇجىمدىق جوسپاردىڭ تەتىكتەرىمىز. ۇجىمدىق جوسپار – بىرلەسكەن جوبا نەمەسە ۇلتتىق باعدارلاما. مەملەكەت ۇلتتىق مۇددەنى ساياساتقا اينالدىرادى.
جوسپارسىز ەل – جولسىز كولىك. قايدا بارا جاتقانىن بىلمەيدى. بىراق قابىلدانعان, بەكىتىلگەن جوسپاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قاداعالايتىن ءبىر قۇرىلىم بار, ول – مەملەكەت. قولىندا – بيلىك. جۇرتتى جۇمىلدىراتىن كۇشكە يە.
الايدا ۇلتتى بىرىكتىرە الماعان ۇران, دەمەك, حالىق مۇددەسىنە قايشى. مەملەكەت مۇددەسى مازمۇن تۇرعىسىنان حالىق مۇراتىنان تۇرۋى ءتيىس. مەملەكەت مۇددەسى دەگەنىمىز – ۇلت مۇراتى.
قۇرۋشى, باسقارۋشى قىزمەتىن مەملەكەت ورگاندارىنا جۇكتەگەن قوعام ونى باقىلاپ-قاداعالاۋعا قۇقىلى. مەملەكەت كۇشى حالىق تىلەگىنەن تۋىندايدى. مەملەكەت – ۇيىمداستىرۋشى. سوندىقتان مەملەكەتتىك اپپارات قولىندا ورىنداۋعا ماجبۇرلەيتىن حاق بار.
كەز كەلگەن جوسپار – زاڭ. جۇزەگە اسۋى ءتيىس, بۇل – مەملەكەت مۇددەسى. دەمەك, ۇلتتىق مۇددە. قوعام مەن مەملەكەت قارىم-قاتىناسى ءوزارا باقىلاپ-قاداعالاۋعا قۇرىلادى.
زاڭ ورىندالۋى ءتيىس, وعان مەملەكەت جاۋاپتى, ورىنداتۋعا مىندەتتى. ءبىر تاراپتان, زاڭبۇزۋشىلىق جازالانۋى ءتيىس, بىراق زاڭدى سانالى تۇردە ورىنداعان جاقسى. سوندا قوعام وسەدى.
جازانى اتقاراتىن – مەملەكەت. بار كىلتيپان وسىندا: جازانىڭ ءبىر فۋنكتسياسى – قورقىنىش.
قورقىنىش – قوعامدىق سانانىڭ دا, تۇلعالىق سانانىڭ دا ءبىر-ءبىر بولشەگىنە اينالدى. قاۋىپتى تەندەنتسيا. ءبىر قورقىنىشتان قۇتىلىپ جاتسا, ءبىر قورقىنىش كەلىپ جاتادى. قورقىنىش بۇگىنگى قوعامدا اعىل-تەگىل. قورقىنىشتان قۇتقاراتىن – مادەنيەت. ونىڭ ەڭ ۇلكەن ميسسياسى سول, مادەنيەت نازىك بولا تۇرا قارا كۇشكە قارسى كۇرەسەدى.
مادەنيەت – قالىڭ تاريحتىڭ جۇقا قاباتى.
زاڭ ورىنداۋشىلىق – مادەنيەتتىڭ ۇلكەنى. جازانى ەسكە سالۋدىڭ قاجەتى جوق. سانا – قوعامنىڭ تىرەگى, مادەنيەت – مەملەكەت قازىعى. مادەنيەتىنە قاراپ مەملەكەتىن تانيتىن زامان كەلدى.
بۇرىن مادەنيەت تەحنيكالىق تابىستىڭ كوزى, قاينارى, قوزعاۋشىسى بولاتىن, قازىر – ناتيجەسى. مادەنيەت – مۇددە. تۇپكىلىكتى ۇلتتىق مۇددە – مادەنيەت. ساياساتتىڭ ار جاعىندا مادەنيەتتەر كۇرەسى جاتىر. بىراق تەحنيكالىق تابىس دۇنيەنى وزگەرتتى. پوپ-مادەنيەت جەر-جەرگە وڭاي تاراپ, كوشىرمە نۇسقالارىن تۇپكىلىكتى بىركەلكىلەندىردى. جەڭىل اۋەن, تەز جاتتالاتىن ءسوز, ءلاززات كورۋگە, راقات كەشۋگە شاقىرعان تاقىرىپ, جىلدام جىلتىلداعان بەينەكورىنىستەر, توسەك قاتىناسىنا ەمەۋرىن بىلدىرگەن تۇماندى اتموسفەرا, ءتۇرلى تالعام توعىسقان اشىق-شاشىق كيىم ۇلگىسى – ۇلتتىق شەكارالاردى بۇزىپ, ساحنالارعا ۇمتىلدى, سانالاردى جاۋلادى, سالت-داستۇرلەردى, ۇلتتىق اۋەندەردى ىعىستىردى, جەرگىلىكتى تانىم-تۇسىنىكتەردى تۇعىرىنان ءتۇسىرىپ, تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر وزگەرىستەر تۋىنا اينالدى.
تەحنولوگيا, تەحنيكا, اسىرەسە, عىلىمدا ۇلتتىق بەلگى جوق, مادەنيەت تۇرعىسىنان – عالامدىق قاۋىپتەردىڭ ءبىرى. كومفورتىن تاتقان سمارتفوندار دامىندە ءبىز اڭعارمايتىن ۋ بار.
ءداستۇردىڭ ءبارى ەڭبەككە قۇرىلعان, الايدا, تەحنولوگيالىق ىزدەنىستەر تابىسقا جەتۋدىڭ ۇزىن جولىن قىسقارتادى. جاياۋدىڭ ورنىنا اتتى كەلەدى, ات ورنىنا – اۆتوموبيل, اۆتوموبيل ورنىنا – پويىز, پويىزدىڭ ورنىنا – ۇشاق, ۇشاقتاردى راكەتالارعا اۋىستىرامىز.
تەحنيكانى باسقارۋ وڭتايلاندىرىلدى. اۆتومات ەلەكتروندى ساتىعا جەتتى. ەندى ادامنىڭ ءوزىن ماشينالار قاداعالايتىن بولدى.
عىلىمي-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق سان سالالىق رەۆوليۋتسيالار جەر بەتىنە ەلەكتروندى مادەنيەت ورناتتى. ونىڭ سالدارى كوپ.
ءبىرى – ادامنىڭ وزگەرمەگەنىن پاش ەتتى. ءتۇرلى كاتاستروفالار كەزىندە اۋەلى قوعامنىڭ ەڭ نازىك, ەڭ جىڭىشكە, ەڭ ۇزاق قالىپتاسقان قاباتىن سۋ شايىپ كەتەدى. دەمەك, مادەنيەت-ونەردى قورعاۋ كەرەك, ۇنەمى كۇزەتتە, نازاردا ۇستاعان ءجون, ادام ساناسى – ادام مادەنيەتىنىڭ بيىك كورىنىسى, جوعارى دامۋىنا جەتكەن جوق. نە بەلگىلى ءبىر بولىگى جەتە المادى. سەبەبى, جازا ءالى كۇنگە شەيىن بار.
وكىنىشكە قاراي, قورقىتپاي زاڭ ءجۇز پايىزعا ورىندالمايدى. سانامەن ەمەس, زورلىقپەن جەتكەن ءتارتىپ. سوتسياليستىك ەلدەر تاجىريبەسى سانا بەيقامدىعىن, كوڭىل الالىعىن, قوعام دارمەنسىزدىگىن كورسەتتى.
بىراق قورقىتۋ ارەكەتى كىسىلىكتى جاقتاۋشى كاتەگوريا ەمەس. ەجەلگى, ەسكى تۇسىنىك. ياعني قوعام كونە زامانعى شارالاردى ءالى كۇنگە شەيىن قولدانىپ كەلەدى.
قوعامدى, ۇجىمدى, ادامدى قورقىتۋ, قوقان-لوقى جاساۋ ارقىلى باسقارۋ ادامزات توپتاسىپ ءومىر سۇرگەن كەزدەن بەرى, ەس جيىپ, ەتەك جاپقالى استىرتىن دا, جاريا دا جۇرگىزىلە باستادى. مىڭجىلدىقتار بويى.
قازىر كۇشەيدى, سەبەبى تەتىك كوبەيدى. ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن حات-حابار, اقپار-مالىمەت تاراتاتىن تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق قابىلەتكە يە بولدى. قورقىنىش بۇقارالىق سيپات الدى. ءبىرىن-ءبىرى قورقىتادى.
قورقىنىش قاۋىپ-قاتەردى ءۇيىپ-توگەدى. قوعامدا قورقىنىش كوپ. عىلىم تۇرلەنگەن سايىن قورقىنىشتىڭ دا تۇرلەرى كوبەيىپ كەلەدى. ادام مەن ماشينا اراسى, قارىم-قاتىناسى كۇردەلەنە ءتۇستى. تەرەڭ قورقىنىش بىرتە-بىرتە ورنايدى.
باسى – ۋايىم, سوڭى – قايعى. بولماشى نارسەدەن بولمىسى قالىپتاسادى. ەمدەمەگەن ەلەۋسىز دەرت سەزىمنەن كورىنىپ, ساناعا شابادى, ونى جاۋلاعاندا, دۇنيەتانىم وزگەرەدى.
بىرتە-بىرتە ماشينالاردىڭ ءوزى قاۋىپ توندىرە باستايدى, ءبىزدىڭ پوست-زاماندا كەز كەلگەن ماسەلە عالامدىق كەڭىستىكتىڭ پروبلەماسىنا اينالادى. ويتكەنى ەلەكتروندى الەمگە ەنگەن كۇللى اقپارات قولدى بولادى, ەكى جاق تا پايدالانادى.
سونىمەن, قورقىنىش نە؟ مەنىڭشە, دۇلەي اپات. ءبىز قورقىنىش اپاتىنا ۇشىرادىق. عىلىم, جوعارى تەحنولوگيالار دامىعان سايىن باسىمىزعا قارا بۇلت قاپتايدى, كۇن تۋادى.
قورقىنىش قالىڭ سور بولدى. ونى جەڭبەسە, ول, ارينە, – قۋانىشتان ۇستەم, ەركىندىكتەن باسىم. ۇرەي ەلدىڭ ىشكى جان سارايىن الاساپىران ەتەدى. قورىققان ادام وڭ شەشىم قابىلداي المايدى. ويلانۋعا دا, ارەكەت جاساۋعا دا قابىلەتسىز. بۇل – ءتونىپ كەلە جاتقان قاتەردىڭ زالالى. نەمەسە ءبىزدىڭ رەاكتسيامىز. دالىرەك, كورسەتكەن قارەكەتىمىز. ءبىر ساتتىك قاۋىپتەن زارەسى ۇشقان پەندە كەيىن قورقا كەلە ۇنەمى ۇرەيلەنىپ جۇرەتىن بولادى. ءوزىن ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى تۋدىرعان پسيحو-فيزيولوگيالىق احۋال.
قورقىنىشتىڭ كىسىلىك ماقساتى دا بار – ادام جانىن قۇتقارىپ قالۋ. ءبىز قورقۋدىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان جاعدايدى تەز ارادا باعالاپ, نە ىستەۋ قاجەتتىگىن شامالايمىز.
ياعني قورقىنىش ءبىز تۇسپالداعان نە انىق تاقاپ كەلە جاتقان قاۋىپ-قاتەردىڭ سالدارى.
بىراق كەتپەيتىن, وشپەيتىن قورقىنىش بار, ول قاۋىپ سەيىلگەننەن كەيىن دە ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدى الاڭداتىپ تۇرادى.
الاڭ كوڭىلدە اقىل جوق, ەرتەڭىنە كوزى جەتپەيدى, ەسىن جيا الماسا – سوزىلمالى دەرت. تىنىش جاعدايىندا عانا سانا – انىق, ءدال, تۇبەگەيلى.
بەيمازالىق كۇي – ىرقىڭا كونبەيدى, شىرقىڭدى بۇزادى. بويىمىزعا سىڭگەن, سانامىزعا ورنىققان ۇرەي بىرتە-بىرتە ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى باعىندىرىپ, باسقانىڭ كومەگىنسىز ءجۇرىپ-تۇرا المايتىن جاعدايعا جەتكىزەدى.
قورقىنىش ناۋقاسقا اينالادى. دەرتتىڭ ءارى فيزيولوگيالىق سيپاتى (جۇرەك سوعىسىنىڭ جيىلەۋى, تىنىسىنىڭ تارىلۋى, كوزدىڭ ۇلكەيۋى, قان قىسىمىنىڭ ارتۋى, تەرلەۋ, جاۋراۋ) ءارى پسيحولوگيالىق بەلگىلەرى (جاعدايدى تۇسىنۋدەن قالۋ, ستۋپور, ءورشىپ بارا جاتقان زيان-زالالدى تانىماۋ, پانيكا, ۇرەيلەنۋ, كۇيگەلەكتەنۋ) كورىنە باستايدى.
ءار ادامنىڭ كەز كەلگەن ماسەلەگە دەگەن رەاكتسياسى دا ءارتۇرلى. ءبىرىنىڭ ەسى شىقسا, ءبىرى بىرقالىپتى, بىرتوعا مىنەزىنەن اينىمايدى.
وقتا-تەكتە بايقالىپ تۇرسا, بۇل ادام دەنساۋلىعىنا دا, ومىرىنە دە قاۋىپتى ەمەس, الايدا تەرىس اسەرى ۇزاق بولسا, ادام بىرتىندەپ سىرقاتقا ۇشىرايدى.
ۇرەي دەرتى مەڭدەپ, ادامنىڭ مازاسىن الا بەرسە, اقىرىندا قۇسا, وكىنىش, كۇيىنىش – دەپرەسسياعا ۇلاسادى, تۇندە قورقىنىش بيلەيدى, تۇسىنە ەنەدى, نەۆروز پايدا بولادى, مەلانحولياعا بەرىلەدى. دۇنيەنى جات كورەدى.
سوندىقتان قورقىنىش سەزىمىن سەيىلتىپ, ەم-دوم جاساۋ كەرەك.
دەپرەسسيالىق ءومىر ءسۇرۋ جولىن مارتين حايدەگگەر ءۇش كەزەڭگە بولەدى: رەدۋكتسيا (وبەكتىنى وتكەن شاقتا قاراستىرۋ), كونسترۋكتسيا (جاڭا عالام ءپىشىنىن قالىپتاستىرۋ) جانە دەسترۋكتسيا (ەكى كەزەڭنەن جاقسىسىن الىپ, توقايلاستىرۋ).
ادەتتە, قورقىنىشتىڭ ءتۇرى كوپ: شىن نەمەسە ءوزى ويلاپ تاپقان قورقىنىش, قورعانىس حاقىندا نەمەسە تەجەۋىش رەتىندە, ناقتىلى وبەكت نە سيتۋاتسيا تۋعىزعان, قاتتى ۇرەيدەن قالىپتاسقان, كەڭىستىكتەن قورىققان – كلاۋستروفوبيا, اگورافوبيا.
تەز وتپەلى, ۇزاق ءارى تۇراقتى, سوسىن بالا قورقىنىشى, ءسابي شاقتان قالعان كەسەلدەر, الەۋمەتتىك اۋىرتپاشىلىقتان (تۇرمىسى ناشارلىق, بىلىمسىزدىك, جۇمىسسىزدىق, تومەن جالاقى, باسقا دا جەكە ومىرىنە بايلانىستى كۇيزەلىستەر) ورىستەگەن, دامىعان, قۇلازىعان كۇي, بيولوگيالىق توپتاعىلار, ۇرەي كەيپىندەگىلەر.
جالپى, ءار ادامنىڭ بويىندا تۋمىسىنان بەلگىلى ءبىر قورقۋ تۇرلەرى بولادى, جالعىزدىق قورقىنىشى, جەڭىلىستەن بوي تارتاتىنى, ىڭعايسىزدىق سەزىمىن تۋعىزاتىن حال-احۋال, جاي-كۇيدى كەشۋدەن قاشقان قورقىنىش. ءبىر رەت قورقىنىش دەرتى جانىنا باتقان ادام ەكىنشى رەت بۇل سىرقاتتى كورمەۋگە, باسىنان وتكەرمەۋگە تىرىسادى. اينالىپ جۇرەدى.
ادام – الەۋمەتتىك ورتا قالىپتاستىرعان تۇلعا. ول ۇنەمى ءوز كوزقاراسى, ەرەجەسى, ءتارتىبى بار باسقا جاندارمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسەدى.
كەز كەلگەن ادام ءتولتۋما تابيعاتىن, جەكە باسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن باسقاعا اشۋعا, كورسەتۋگە قايمىعادى, سەبەبى, قورشاعان ورتاسى تۇسىنبەي قالۋى مۇمكىن.
قولعا العان جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا قورقىپ ءجۇرىپ الاتىن ادامدار دا بار. اۋەلى قورقىنىشتى نە تۋعىزاتىنىن ءبىلۋ كەرەك. سەبەبىن تاپساق, وزىنەن دە قۇتىلامىز.
قورقىنىش – قاۋىپتىڭ ءوزى ەمەس, ونىڭ انىق نەمەسە بولجامدى تاقاپ كەلە جاتقانى. «قورىققانعا قوس كورىنەدى», دەيدى قازاق, وتە ءدال ايتىلعان. قوس-قوستاپ كورىنگەن نارسەدە قورقىنىش كوپ.
جەڭۋدىڭ امالى – سالقىنقاندىلىق ساقتاپ, قالىپتاسقان جاعدايدى باعالاپ, جىلدام شەشىم قابىلداي ءبىلۋ. قورقىنىشتىڭ وبرازىن بولشەكتەۋ قاجەت, سوندا ءمانى اشىلادى, ماعىناسىن تۇسىنسە, كۇرەسۋ دە وڭاي.
باتىرلىق – قورقىنىش سەزىمىنە يە بولۋ. ءتىپتى ونى باسقارۋ, بيلەۋ, دەگەنىنە كوندىرۋ. قورىقپايتىن پەندە جوق, سەبەبى قورقىنىش ورگانيزمنىڭ ءومىرىمدى قايتسەم ساقتايمىن دەگەن ۇمتىلىسى, جانتالاسى, سەزىمى.
قوعام قاۋىپسىزدىگى مۇشەلەرى قورىقپايتىنداي دارەجەگە جەتۋى ءتيىس. سوندا باقىتتى ءومىر سۇرەمىز.
ديدار امانتاي
