جيناعى بار, زەينەت جاسىنا جەتكەن ازاماتتار سالىمىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن پايدالانا الادى. قازىر ەلىمىزدەگى 178,4 مىڭ زەينەتكەردىڭ جيناعىن پايدالانۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇل ساناتقا قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ زەينەتكەرلەرى دە كىرەدى. بۇل ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتەن الىپ وتىرعان زەينەتاقىسى, بازالىق زەينەتاقى جانە بجزق العان تولەمدەردى قوسقان كەزدە ونىڭ زەينەتكە شىققان كەزدەگى تابىسىنىڭ كەمىندە 40 پايىزىنان تومەن بولماۋى كەرەك. قازىر قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 63 پايىز. زەينەتاقى اننۋيتەتىن رەسىمدەپ, ساقتاندىرۋ قورىنا اۋدارعاننان كەيىن بجزق-دا جيناعى قالعاندار – شامامەن 13,3 مىڭ ادام.
– وسىلايشا قازىرگى ۋاقىتتا 721 مىڭ ازامات زەينەتاقى قورىنداعى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن ماقساتتى تۇردە پايدالانا الادى, – دەدى ب.نۇرىمبەتوۆ.
سودان بەرى بۇل ماسەلە قوعامدا قىزۋ تالقىلانۋدا. ەل ىشىندە «قۋانۋعا ءالى ەرتە, ونىڭ يگىلىگىن از ادامدار عانا كورەدى» دەگەن سىڭايداعى پىكىر بار.
بەتالىس ايقىندالدى
قارسى توپ كۇماندانۋعا سەبەپ بولاتىن فاكتور رەتىندە زەينەتاقى قورىنداعى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن الا الاتىندار از ەكەنىن, جيناعى ءتيىستى شەككە جەتكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇرعىن ءۇي مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىن الدەقاشان شەشىپ قويعانىن العا تارتادى. ساراپشىلار اقيقاتتىڭ وزەگى پىكىرتالاستاردا اشىلاتىنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. بيلىكتىڭ بۇل قادامعا نەلىكتەن ءدال قازىر, داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇرعاندا بارعانى جولداۋدىڭ «ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى – باستى باسىمدىق» بولىمىندە بۇل ماقساتقا جەتۋ باسپانا ماسەلەسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى اشىپ ايتىلدى. نارىق جاعدايىندا ازاماتتار ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدىڭ قولجەتىمدىلىگى ولاردىڭ كىرىسىنە جانە وسى ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشۋگە قابىلەتتىلىگىنە تاۋەلدى.
بۇل شەشىم ۇزاق تالقىلاۋلاردان كەيىن قابىلدانعانى تۇسىنىكتى. زەينەتاقى سالىمدارى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلە باستاعاننان بجزق-نىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىراز بولىگىنەن ايىرىلعانىنا بايلانىستى زارداپ شەكپەي مە دەگەن ساۋال تۋىنداعان بولاتىن. بىراق جوبا اۆتورلارى جىلعا جۋىق سوزىلعان تالقىلاۋدان كەيىن سالىمشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراپ مۇنىڭ دا تەتىگىن تاۋىپ, بۇل ماسەلەگە قايتا-قايتا ورالا بەرۋدىڭ قاجەتى جوعىن دالەلدەپ شىقتى. سونىمەن, زەينەتاقىنى تۇرعىن ءۇي جانە مەديتسينالىق قىزمەتتەر نارىعىمەن, سونداي-اق قور نارىعىمەن تىكەلەي ينتەگراتسيالاۋدىڭ العاشقى ماڭىزدى قادامى كەلەسى جىلى باستالادى.
راس, وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىمەن بىرگە جەكە زەينەتاقى قورلارى دا نارىقتا قاتار جۇمىس ىستەدى. ۇلتتىق بانك سالىمشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدىڭ ءار ءتۇرىن تاڭداۋ مۇمكىندىگى تۋرالى كوپ ايتتى. بىراق ءىس جۇزىندە وزگەرىستەرگە اسا ق ۇلىقتى بولماعانىن كوزىمىز كوردى. جىل باسىندا 30 جاسقا تولعان ەرلەرگە جەتكىلىكتى شەك 6,7 ملن تەڭگەنى, ال ايەلدەرگە 9,6 ملن تەڭگەنى قۇرادى. الايدا مينيستر ب.نۇرىمبەتوۆ جەتكىلىكتى شەكتىڭ كولەمىن قايتا قاراۋعا ۋادە بەرگەن بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا بۇل ورايدا العاشقى قادام جاسالعانىن ايتىپ, جارنانى پايدالانۋشىلاردىڭ اۋقىمى ارتاتىنىن جەتكىزدى. بىراق ماسەلە ءالى كۇردەلى ەكەنىن ەل سەزىپ وتىر. ونىڭ شەشىمى ۇكىمەتتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن قانشالىقتى دايەكتى جۇرگىزۋىنە بايلانىستى. ءدال قازىرگى جاعدايدا زەينەتكە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى الەمدى الاڭداتا باستادى. قازاقستاندا مۇنداي پروبلەما تۋىنداماعانىمەن, الداعى جىلدارى حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى اسىرەسە, سولتۇستىك وبلىستاردا ءبىرشاما جىلدامداۋى ابدەن مۇمكىن. ساراپشىلار مەملەكەت بالا سانىن كوبەيتۋدى ىنتالاندىراتىن قوسىمشا شارالار قابىلداماسا, الداعى ونجىلدىقتاردا ءبىزدىڭ ەل دە حالقى قارتايا باستاعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلاتىنىن ايتىپ ءجۇر.
داۋلى ماسەلەگە نۇكتە قويىلدى
مەملەكەت باسشىسى جىل سوڭىنا دەيىن بارلىق قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋدى جانە زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ بولىگىن ماقساتتى جۇمساۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, ىرىكتەلىپ شىققان 700 مىڭ سالىمشىنىڭ كورسەتكىشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى دەۋگە بولمايدى. بۇل كورسەتكىش, بجزق سالىمشىلارىنىڭ شامامەن 6,6 پايىزى عانا. بىراق ۇكىمەتكە ەندىگى جەردە كەرى شەگىنۋگە جول جوق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى كاسىبي مامانداردىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. قارسى تاراپ قانداي دالەلدى العا تارتاتىنى دا نازارعا الىنۋى ءتيىس. وسى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن بجزق جۇيەگە وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى ونىڭ جۇمىسىن جار جاعاسىنا جەتەلەگەنىن ۇكىمەت تە سەزىپ وتىر. قارجىگەردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءبىر رەتپەن شەكتەسە, قوعام مۇنى كوز الداۋ ءۇشىن ۋاقىتشا شارا دەپ قابىلدايدى. ال جىل سايىن جۇرگىزسە, زەينەت جارناسىن شەشىپ الۋعا مۇمكىندىگى بارلار سالىمىن جەتكىلىكتى شەكتەن اسىرماۋعا تىرىسادى. بۇل جەردە بجزق عانا ەمەس, سالىمشى دا ۇتىلادى.
بجزق تاراتقان دەرەككوزدەرگە سەنسەك, قازىرگى قولدانىستاعى زەينەتاقىنىڭ 10-15 پايىزى عانا زەينەتاقى قورىنان اۋدارىلىپ وتىر. قالعان 80 پايىزعا جۋىعى مەملەكەت ەسەبىنەن تولەنەدى. ەگەر وسى ماسەلە رەتتەلمەسە, الداعى زەينەت جاسىنا جاقىنداپ قالعان ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ بيۋدجەتكە سالماق سالۋى ابدەن مۇمكىن. ب.زيابەكوۆ ەكىنشى ماسەلە ينۆەستيتسيالىق تابىس تومەندىگىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە مەملەكەتتى الاڭداتۋى ءتيىس. وسى سالاداعى باسقارۋ مەنەدجمەنتىنىڭ السىزدىگى مەملەكەتتى جەتكىلىكتى شەكتەن اساتىن سوماعا 10 پايىزدىق سالىق تولەتۋگە ماجبۇرلەپ وتىر.
سوڭعى بەس-التى جىلدا زەينەتاقى قورى اياسىندا جيناقتالعان ينۆەستيتسيالىق تابىس شامامەن 56 پايىزدى قۇرايدى. وسى ارالىقتاعى ينفلياتسيا 65-70 پايىزدىڭ اراسىندا. دەمەك, زەينەتاقى سالىمدارىنىڭ كىرىستىلىگى ينفلياتسيانى جابا المايدى. ساراپشىلار اقشا-نەسيە ساياساتىن رەتتەۋ قورداعى ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ قۇنىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى دەپ سانايدى. اقشا-نەسيە ساياساتى جاقسارسا, ينفلياتسيانىڭ ۇلەسى ازايىپ, زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول بەرىلمەيدى.
ەلىمىزدە جىل سايىن شامامەن 2,5-2,7 ملن ادام زەينەتاقى جارناسىن تۇراقتى تۇردە تولەيدى. ال ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنشە, رەسپۋبليكادا 8-8,5 ملن ادام جۇمىسپەن قامتىلعان.
– ەل ىشىندە جيعان-تەرگەن سالىمىن العىسى كەلەتىن ازاماتتار كوپ. ولار مۇنىڭ سەبەبىن قوردىڭ جۇمىسىنا سەنبەيتىنىمەن تۇسىندىرگىسى كەلەدى. وتكەنگە قايتا ورالۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق تاۋەكەل دە جوعارى. ءبىز مۇنى 1 رەتتىك اكتسيامەن شەكتەمەي, جىل سايىنعى قالىپتى داستۇرگە اينالدىرساق, بجزق-عا دەگەن سەنىم قالىپقا كەلەدى. بىلتىرعى ەسەپ بويىنشا تەك 1 پايىز سالىمشىنىڭ مۇمكىندىگى بولسا, بيىلعى كورسەتكىش 6 پايىزدان اسىپ تۇر. كەلەر جىلى بۇل كورسەتكىش 12, سودان كەيىن 18, 20 پايىز بولۋى مۇمكىن, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
قارجىگەر بۇل رەفورما ءبىرىنشى كەزەكتە كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ىقپالىن السىرەتۋگە باعىتتالعانىنا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ءبىزدىڭ ەلدە شوب قانا ەمەس, ۇلتتىق كومپانيالار دا اكتسيالارىن, وبليگاتسيالارىن شىعارۋعا دايىن ەمەس. باسىم كوپشىلىگى اشىق ترانسپارەنتتى سالىق زاڭدارىن ساقتايدى. تابىستارىن جاسىرىپ, ازايتىپ كورسەتىپ, ء«وز زاڭدارىمەن» ءومىر سۇرەدى. ەكونوميكانىڭ ميكرو دەڭگەيى جۇمىس ىستەمەسە, بجزق دا دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىنى حالىقارالىق تاجىريبەدەن بەلگىلى.
– ەگەر وسى جولى تاباندىلىق كورسەتسەك, ازاماتتار بجزق-داعى سالىمىنىڭ جەتكىلىكتىلىك شەگىنىڭ قولجەتىمدىلىگىنە مۇددەلى بولادى. بۇل شوب ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى فاكتور بولۋى ءتيىس, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
الاڭداۋعا نەگىز بار ما؟
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ب.نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەدە الاڭداۋعا نەگىز جوق. جوعارىدا ايتىلعانداي, جيناق بىردەن جانە تولىقتاي الىنبايدى, سوندىقتان بجزق ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى ءۇشىن سونشالىقتى شىعىندار بولمايدى. سەبەبى سالىمشىنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن شەكتى سوما مولشەرى دە ارتىپ وتىرادى. ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى سالىمنىڭ جەتكىلىكتىلىك شەگىنە جەتۋ دەڭگەيىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى.
بيۋروكراتيالىق شىرماۋىقتىڭ شىرعالاڭىنان ابدەن شارشاعان قازاقستاندىقتار ءۇشىن زەينەتاقى جيناقتارىن پايدالانۋدىڭ مۇنداي ناقتى سحەماسى تاڭعالارلىقتاي كورىنگەنى راس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلەسى جىلدان باستاپ وسى رەفورمانى باستاۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرماسىنان كەيىن شەنەۋنىكتەردىڭ شەگىنەر جەرى قالمادى. سەبەبى وسىدان 1 جىل بۇرىنعى ەسەپتەۋ بويىنشا سالىمشىلاردىڭ 1 پايىزىنىڭ عانا زەينەت سالىمدارىن الۋعا مۇمكىندىگى بولسا, بيىلعى كورسەتكىش 6 پايىزدان ءسال استى. بۇل فاكتور رەفورمانى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتەدى: سەبەبى قورداعى ورتاشا ەسەپشوت 1 ملن تەڭگەگە دە جەتپەيدى. ال سالىمشىلاردىڭ 54 پايىزىنىڭ جيعان-تەرگەنى 500 مىڭ تەڭگەدەن دە اسپايدى ەكەن.
ساراپشىلار بجزق مەن ونىڭ باسقارۋ مەنەدجمەنتىنە دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋگە سەبەپ بولاتىن تەتىكتەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتادى. بجزق اكتيۆتەرى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىندە, اكتيۆتەرىن دە باس بانك باسقاردى. ب.زيابەكوۆ وسى تۇستا بجزق مەن ۇلتتىق بانك اراسىنداعى بايلانىستىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
– بجزق وزگە جەكەمەنشىكتەگى قورلار سياقتى اكتيۆتەردى باسقارعانى ءۇشىن كوميسسيا الۋعا مىندەتتى ەمەس. بۇل سالىمشىلار جيناعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق وسىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشىسى – ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسيانى وزگەرتۋ. بۇل فاكتور قورعا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ باعالى قاعازدارىن ساتىپ الۋعا, سونىمەن قاتار رەيتينگتەرى ا-دان تومەن ەلدەرگە كۇماندى ينۆەستيتسيالار سالۋدان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا, ينۆەستيتسيا سالۋ, اكتسيا ساتىپ الۋ قۇقىن وزىندە قالدىرادى. قازىر ەكونوميكانىڭ ينۆەستورى – ۇلتتىق قور مەن قحر ەكەنى بەلگىلى. ەكونوميكاسى ەندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ قاۋپى جوعارى. زەينەتاقى سالىمدارى تابىستىلىعى مول سالالارعا باعىتتالعانى دۇرىس, – دەيدى ب.زيابەكوۆ.
قارجىگەر ەرلان يبراگيم سالىمشىلارعا جيناقتارىن ءوز بەتىنشە باسقارۋ قۇقىعىن بەرۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار ەكەنىن ايتادى. سالىمشىلار جەكە جيناقتارىن جاي مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار پورتفەلىنە سالۋ قۇقىعىن السا, ياعني وسى اقشانى ءوز ەلىنە دامىتۋ ءۇشىن قارىزعا بەرسە, وندا وزدەرى كوپ جەڭىلدىكتەرگە يە بولار ەدى. بىراق بىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى قانداي ەكەنىن جانە ونىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى كورسەتكىشىمەن سايكەس كەلەتىنىن كورىپ وتىرمىز. باسقاشا ايتقاندا, ەكونوميكاداعى ناقتى كورسەتكىشىمىز قانداي بولسا, زەينەتاقى جۇيەمىز دە سونداي بولىپ شىقتى.
زەينەتاقى سالىمىنىڭ شەكتى دالىزىنەن اسىپ تۇرعان 1,4 ترلن تەڭگە ىشكى نارىق ءۇشىن اسا تارتىمدى ەمەس ەكەنىن ايتقان ساراپشى جۇيەدەگى وزگەرىس 45-تەن اسىپ كەتكەن تولقىن ەمەس, كەيىنگى 20-30 جاس اراسىنداعى تولقىن ءۇشىن ءۇشىن ىنتالاندىرۋشى فاكتور بولۋى ءتيىس دەپ ۇمىتتەنەدى.
– 25-30 جاستاعى ازامات الداعى ونجىلدىقتاردا قورداعى جيعان-تەرگەنىن ءوزى باسقارا الاتىنىنا سەنەدى. مەملەكەت بۇل رەتتە قىرىقتان اسقان سالىمشىلاردىڭ تاۋەكەلىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ, جاستارعا جول اشىپ وتىر. سول سەبەپتى بۇل تەتىكتى الداعى ۋاقىتتا جەتىلدىرىپ, ۋاقىت اعىمىنا ساي جاڭارتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز, – دەيدى ە.يبراگيم.
قارجىگەر سالىمشى ءۇشىن جيناعىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تۋرالى مالىمەتتى جانە ول قارجىنى ءوزى باسقارۋعا قۇقى بارىن ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىن, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقى, ياعني ساقتاندىرۋ زەينەتاقىسى مىندەتتى تۇردە جانە كەز كەلگەن جاعدايدا ساقتالۋى كەرەكتىگىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى.
– وبليگاتسيالار پورتفەلىنە سالىنعان جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى اقشانىڭ ءبىر بولىگى دە مەملەكەت كەپىلدەندىرگەن كىرىس بولادى. مەملەكەت وبليگاتسيا ساتىپ الۋشىلاردى ىنتالاندىرادى, بۇل تابيعي جاعداي. قارجى مينيسترلىگى بۇل اقشانى اۋكتسيون جۇيەسى ارقىلى قارىزعا الادى, شەتەلدىك ينۆەستورلار نەمەسە رەزيدەنتتەر كومپانيالار مەن بانكتەر مەملەكەتتىك قارىزعا اقشا سالادى, – دەيدى ول.
ە.يبراگيم بۇل قارجى ەلدىڭ دامۋىنا جۇمسالاتىنىن ايتادى. ەگەر جۇيە دۇرىس جۇمىس ىستەسە, جاس كەزىندە ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستور بولعان ازامات زەينەت جاسىنا جەتكەندە ونىڭ ديۆيدەندىن الۋى ءتيىس.
الماتى
