ساياسات • 18 قىركۇيەك، 2020

ءۇش بۋىندى مودەل: پوليتسيا، پروكۋراتۋرا جانە سوت

34 رەت كورسەتىلدى

جاسىراتىن نەسى بار، ءبارىمىز دە ادىلەتتى مەملەكەتتە ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى. زاڭدا – ۇستەمدىك، سوتتا ءادىل تورەلىك بولعانىن قالايمىز. ورىنسىز ايىپتاۋ مەن نەگىزسىز جاۋاپقا تارتۋ ءۇردىسى ايىلىن جيسا دەيمىز عوي، باياعى. ول كۇنگە دە جەتەرمىز. ادام زاڭعا ەمەس، زاڭ ادامعا قىزمەت ەتەتىن كۇن قايتسە دە ورنايدى. الايدا ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتى ءبىر كۇندە قۇرا الماسىمىز انىق. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىنە اۋقىمدى رەفورما قاجەت.

وسى ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاع­دايداعى قازاقستان: ءىس-قي­مىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حال­قى­نا جولداۋىندا دا كوتەردى. «زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا جəنە ازا­ماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كە­پىل­دىك بەرىلمەسە، əلەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىن­دە­تى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل، شىن مəنىسىندە، «Əدىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇ­جى­رىمداماسى. ازاماتتاردىڭ مəسە­لەلەرىن تىڭداپ، كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇ­­رىس جəنە ءəدىل شەشىم شىعارۋ قاجەت. ازاماتتار مۇددەسىنە قىز­مەت ەتەتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا ستان­­دارتتارىن əزىرلەۋ ءۇشىن كوپ جۇ­مىس اتقارۋىمىز كەرەك»، دەدى ق.توقاەۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىن­شا، قۇقىق قورعاۋ جəنە سوت جۇيە­لە­رىنە نەگىزگى ءرول جۇكتەلەدى. ياعني جولداۋدىڭ باستى ءمانى مودەرنيزا­تسيا، سونىڭ ىشىندە قۇقىق قو­ر­عاۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ دەپ ايتۋعا بولا­دى. بۇل قادام ەلىمىزدىڭ زاڭ­ناما، قۇقىق سالالارىندا جاسالىپ جات­قان وزگەرىستەردىڭ لوگي­كا­لىق جال­عا­سى سانالادى.

بۇگىندە قازاقستان حالىقارالىق قىلمىستىق ادىلەتتىلىك يندەكسى بويىنشا 58-ورىنعا تۇراقتاپ تۇر. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رىنىڭ جۇمىسىندا ايىپتاۋ ءۇردىسى ءالى دە باسىم. ياعني سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىنسىز قىل­­مىس ماسەلەسىنە قاتىستى ساپا­لى ساياسات ۇستانۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ ءومى­رىن، قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قور­عاۋعا باعىتتالعان كۇردەلى فۋنك­­تسيونالدىق وزگەرىستەر قاجەت. تاۋەل­­سىزدىك جىلدارى ەلىمىزدە وسى سالا­­نىڭ جۇمىسىن تۇرلەندىرۋگە قا­تىستى حالىقارالىق تاجىريبەدە قول­دانىلاتىن بىرقاتار جەكەلەگەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سولاي بولا تۇرا، قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋىمىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇقىق جۇيەسىنەن قالعان سارقىنشاق ءالى دە بار. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن­دەي، قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇ­مى­سىندا بۇرىنعى داعدى بويىنشا ايىپتاۋعا بەيىمدىلىك باسىمداۋ بولىپ تۇر.

قوعامدىق پىكىر دە وسى ويدى ۇشتايدى. ازاماتتار كوپ جاعدايدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزسىز تارتىلادى. تيىسىنشە، قۇ­قىقتارى دا بۇزىلادى. سون­دىق­تان قوزعالعان ءىستىڭ كوبىسى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى كەزىندە ازاماتتاردى اقتاۋ نەگىز­دەرى بويىنشا توقتاتىلىپ كەلە­دى. «سەبەبى قىلمىستى اشۋمەن اينالىساتىن جانە ءىس بويىنشا نەگىزگى شەشىمدەر قابىلدايتىن قىز­مەتكەرلەر ءبىر ورگاندا ورنا­لاس­قان. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، ءىستىڭ توقتاتىلۋىنا ەكىنشى سەبەپ، پروكۋرورلىق قاداعالاۋ سالا­سى­نىڭ زاڭنامالىق السىزدىگى»، دەپ وتىر باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ.

«قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا ءۇش بۋىندى جۇيەنى ەنگىزۋگە كوشۋدى باستاۋدى تاپسىردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ءۇش بۋىندى مودەلدە پوليتسيا، پروكۋرور جانە سوت وكىلەتتىكتەرى ناقتى بولىنگەن. ءبىرىنشىسى – قىل­مىس­تاردى انىقتاۋمەن، اشۋمەن جانە دالەلدەر جيناۋمەن اينا­لى­سادى. قۋدالاۋ ورگاندارى قىل­مىس پەن كىنانى دالەلدەگەننەن كەيىن ءىستى پروكۋرورعا جىبەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە، وبەكتيۆتى تۇردە قارايدى، دالەلدەمەلەر بازاسىن، باپتىڭ دۇرىس قولدانىلعانىن تەكسەرەدى. تۇپكىلىكتى ۇكىمدى سوت شى­عارادى. بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تا­رىن ساقتاۋدىڭ وزىندىك ءفيلترى جانە كەپىلدىكتەرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلەسى جىلى 1 قاڭتاردان باس­تاپ ءبىز وسى ۇلگىگە كوشۋىمىز كەرەك. بۇل باستى پروتسەسسۋالدىق شە­شىم­دەردى، قىل­مىستى انىقتاۋ مەن ونى تەر­گەۋ­­­دەن تاۋەلسىز ورگان قابىل­داي­تىن فورمات»، دەيدى م.احمەت­جانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ءۇش بۋىندى مودەلگە كوشۋ مۇمكىندىگى سوناۋ 2014 جىلى قاراستىرىلىپتى. الايدا بۇل باستاما تەك ۇسىنىس ساتىسىندا قالىپ قويعان كورىنەدى. بالكىم، وسىدان التى جىل بۇرىن مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ رەتى دە، ۋاقىتى دا كەلمەگەن بولار. ەندىگى كۇنى جولداۋدى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جۇيەلى قولعا الىن­عان­عا ۇقسايدى. ماسەلەن، جۋىردا باس پروكۋرور عيزات نۇر­داۋ­لەتوۆ پاۆلودار وبلىسىنا بارىپ، سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ساتى­سىن­دا­عى نەگىزگى شە­شىم­دەر­دى كەلىسۋ بويىنشا قانات­قاقتى جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى.

بۇل جوبا پرەزيدەنتتىڭ جول­داۋىن­دا ايتىلعان ازا­مات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا اسەر ەتەتىن شەشىمدەردى 2021 جىلدان باستاپ پروكۋرورلارمەن كەلىسۋ تۋرالى تاپسىرمانى ورىنداۋ اياسىندا ەنگىزىلۋدە. قاناتقاقتى باستاما بارىسىندا كەلىسۋ ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزىلەدى. بۇل قادام ءوز كەزەگىندە قۇقىق بۇ­زۋ­­­­شىلىقتاردىڭ دەرەۋ جولىن كەسۋ­­دى قامتاماسىز ەتىپ، جازىقسىز ازاماتتاردى قىلمىستىق پروتسەسس شەڭبەرىنە تارتۋعا جول بەرمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي مەحا­ني­زم پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا سىناقتان وتكىزىلۋدە. وسى جىلدىڭ 1 قازا­نى­نان باستاپ وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى قوسىلادى. وسىعان بايلانىستى اۋماقتىق پروكۋراتۋرالار باسشىلارىنا زاڭدىلىقتى بۇزۋدىڭ جولىن كەسۋ جانە كىنالى ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە تولىق شارالار قابىلداۋ تۋرالى مىندەت قويىلدى.

ءيا، 1 قازاننان باستاپ ەلى­مىز­دە سوتقا دەيىنگى تەرگەۋمەن اي­نا­لىساتىن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قوزعايتىن ىستەر بويىنشا نەگىزگى ءىس جۇرگىزۋ شەشىمدەرىن شىعارۋدىڭ ەلەكتروندىق فورماتىنا كوشەدى. كەز كەلگەن پروتسەسسۋالدىق شەشىم شىعارىلعاننان كەيىن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىنە ءتۇسىپ، قاداعالاۋشى پروكۋرورعا دا، قىلمىستىق پروتسەستىڭ باسقا قاتىسۋشىلارىنا دا كورىنەتىن بولادى. بۇل قادام پروكۋرورلارعا قابىل­دانعان شەشىمدەردىڭ زاڭ­دى­­لىعىن ۋاقتىلى باقىلاۋعا مۇم­­­كىندىك بەرەدى. سونداي-اق وسى ەلەكتروندىق فورماتتا بۇزۋ­شى­لىق انىقتالعان جاعدايدا ولار شەشىمنىڭ كۇشىن جويا الادى.

ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – ازاماتتاردى قىلمىستىق پروتسەسس وربيتاسىنا تارتۋدى ازايتۋ. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي، ەلىمىزدە كەشەۋىلدەپ قاداعالاۋ ءۇردىسى ءالى بار. سەبەبى قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلەدى. ءىس قاعاز جۇزىندە جۇرگىزىلگەندىكتەن قۇجاتتى قولدان جاساۋعا، وزگەرتۋگە بولادى. سوندىقتان قىلمىستىق پروتسەستى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى – ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كەزىندە ءتيىمدى قۇرالى بولۋعا ءتيىس. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، 2018 جىلدان باستاپ باس پروكۋراتۋرا ەلەكتروندىق قىلمىستىق ءىستى ەنگىزۋدە. قازىردىڭ وزىندە ىستەردىڭ 37%-ى تسيفرلىق تۇردە تەرگەلەدى. ەلەكتروندىق جۇيەدە مانيپۋلياتسيا جاساۋ جانە بۇرمالاۋ مۇمكىن ەمەس»، دەپ وتىر م.احمەتجانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلەكتروندىق ماتەريالداردى ادۆوكاتتار دا قول­دا­نا الادى. جۇيە پوليتسيا باس­شى­لىعى مەن قاداعالاۋشى پرو­كۋ­رورعا ءىستىڭ تەرگەۋ بارىسىن ونلاين رەجىمدە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن مىن­دەت­تەردى ورىنداۋ ءۇشىن 1 قازان­نان باس­تاپ رەسپۋبليكاداعى بارلىق سوت­قا دەيىنگى تەرگەۋ ورگاندارى وسىن­داي رەجىمگە كوشىرىلمەك.

جىل ساناپ ەلىمىزدەگى قىل­مىس­تىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايىپ كەلەدى. وتكەن 8 ايدا تىركەلگەن قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 35%-عا از. وعان ەڭ الدىمەن مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىل­عى تاپ­سىرمالارى نەگىزىندە زاڭ­نىڭ قا­تاڭداعانى سەبەپ بول­عان سى­ڭاي­لى. ماسەلەن، ماس كۇيىن­دە كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىكتى قاتاڭداتۋ شارالارى ارقىلى مۇن­داي بۇزۋشىلىققا باراتىن ادام­داردىڭ سانى 30%-عا (17413-تەن 12311-گە دەيىن) تومەندەپ وتىر. سونىمەن قاتار جول اپاتى وقي­عا­لارى 26%-عا (7 093-تەن 5 260-قا دەيىن)، سونىڭ ىشىندە ولىممەن اياق­تالعان جاعدايلار 16%-عا (850-دەن 712-گە دەيىن) ازايدى. ياعني ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناپ كەلەدى دەۋگە بولادى. ادامدار بىرتە-بىرتە قۇقىق بۇزۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ كەلەدى. ول دا قۋانتارلىق جاعداي. بۇل رەتتە مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ بيىلعى جولداۋدا بەل­گى­لەپ بەرگەن باستامالارى دا ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.

 

P.S. ەڭ باستىسى، وتانداستارىمىز زاڭ قاتاڭدايدى، ءتۇرلى رەفورما جۇرگىزىلەدى دەپ ەمەس، وسى قابىلدانعان زاڭدار مەن جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ جەمە-جەمگە كەلگەندە ورىندالۋ-ورىندالماۋىن ويلاپ الاڭدايدى. قالتاسى قالىڭ قىلمىسكەرلەر قۇتىلىپ، جازىعى جوق جارلى-جاقىبايلار تۇتىلىپ قالماسا دەيدى. پەدوفيلدەر مەن زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋشىلەردى حالىقتىق جازالاۋعا بەرۋدى تالاپ ەتەتىنى دە – وسىدان. سوندىقتان قازاقستاندىقتار پرەزيدەنت ۇسىنعان ءۇش بۋىندى مودەلدەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلەنگەن ەرلىك

ايماقتار • بۇگىن، 13:22

قاراشادا كۇن سۋىتادى

اۋا رايى • بۇگىن، 11:59

پنەۆمونيادان تاعى 5 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:35

قاۋىپتى ىندەتكە قارسى قامدانىس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:40

ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسى

پىكىر • بۇگىن، 07:35

پيك-ءتىڭ ورنىنا – جاڭا ۇيىم

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ۇقساس جاڭالىقتار