بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا نازاردان تىس قالدىرعان جوق. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ جونىندەگى زاڭنامالىق شارالاردى قابىلدايتىن كەز كەلدى. بالالار قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى باسقا دا شارالاردى كۇشەيتۋ كەرەك», دەگەن ەدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ وسى تاپسىرماسىن ءتيىستى ورگاندار قاپەرگە الادى دەپ سەنەمىز. سەبەبى, ەرتەڭگى ۇرپاقتى كيبەرشابۋىلدان قورعاۋدى زاڭ جۇزىندە قولعا الاتىن كۇن الدەقاشان تۋعان بولاتىن. بۇل جۇمىس جەدەل قولعا الىنباسا الداعى كۇنى سان سوعىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى, وسى باستاما مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولعا الۋىن كۇتىپ وتىرماي, قازاقستان ينتەرنەت جەلىسىنە العاش قوسىلعاننان-اق باستالۋى ءتيىس ەدى. سەبەبى, بۇگىندە جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن دە وسى كيبەرشابۋىلدىڭ قۇربانى دەپ قاراۋعا بولادى.
بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ ماسەلەسىن قوزعاماس بۇرىن وسى سوزدەردىڭ شىعۋ تاريحىنا, ءمان-ماعىناسىنا ۇڭىلگەن ءجون بولار ەدى. بۋللينگ (bullying) ءسوزى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا قورلاۋ, قۋدالاۋ, مازالاۋ, كەمسىتۋ, قورقىتۋ دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. بۇگىندە وسى بۋللينگ ۇعىمى ينتەرنەت جەلىسى دامىعالى بەرى اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى كورىنىس تاۋىپ, ونى كيبەربۋللينگ دەپ ايدارلاپ الدىق. ياعني كيبەربۋللينگ – ادامدى ينتەرنەتتە, ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلىلەردە قورلاۋ نەمەسە قۋدالاۋ دەگەندى بىلدىرەدى. جاسىراتىن نەسى بار, وسى كۇنى بالالار زامان اعىمىنان, كوشتەن قالماسىن دەپ گادجەتتەر مەن تەلەفونعا ۇيىرسەك ەتىپ الدىق. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى اتا-انالار بالالارىنا سمارتفوندى العاش 3 جاسىندا ۇستاتاتىن كورىنەدى. ال 4-6 جاستاعى بالالاردىڭ 54%-دا ءوزىنىڭ جەكە تەلەفونى نەمەسە پلانشەتى بولاتىن بولسا, بالا 14 جاسقا كەلگەندە بۇل كورسەتكىش 97%-عا جەتەدى ەكەن.
حات-حابار الىسىپ, ءجۇرىس-تۇرىسىن قاداعالاپ تۇرعان جاقسى ارينە. بىراق, تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولماي قويمايدى عوي. وكىنىشتىسى سول, بۇگىندە زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ پايداسىنان گورى زيانى كوبەيىپ بارادى. اسىرەسە, الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەميا كەزىندە بالانىڭ ءبىلىم الۋى دا ونلاين جۇيەگە كوشىپ, وقۋشى كومپيۋتەر مەن تەلەفوننان باس المايتىن بولدى. مۇندايدا بالا ساباعىن وقىپ قانا قويسا جاقسى عوي. اتا-اناسى بىلە بەرمەيتىن ءتۇرلى قوسىمشالاردى جۇكتەپ, ينتەرنەت كەڭىستىگىن شارلاي باستايتىنى كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردى اقتارىپ, بۇرىن-سوڭدى ءتۇرىن كورىپ-بىلمەگەن, جاسىنان دا, جىنىسىنان دا بەيحابار «دوستار» تاباتىنىن قايتەرسىز. ونداي ونلاين دوستىڭ دا دوسى بار. ءبىرى ەرمەك ءۇشىن اڭگىمە-دۇكەن قۇرسا, ەندى ءبىرى ارام ويمەن بالانىڭ سەنىمىنە كىرۋگە تىرىسادى. ءبىز قوزعاپ وتىرعان بۇگىنگى ماسەلە دە وسى ويىندا جىمىسقىسى بار جۇزىقارالار تۋرالى بولماق. ولار الدىمەن ءتۇرلى ويىندار ارقىلى بالانى قىزىقتىرادى. ودان سوڭ بالا تۋرالى مالىمەتتى جيناپ الىپ, بىرتە-بىرتە قورقىتۋ, بوپسالاۋ, سەندىرۋگە كوشەدى. اقىر سوڭىندا اڭقاۋ بالا جالعان اككاۋنت يەسىنىڭ ايتقانىنا كونىپ, ايداعانىنا جۇرەتىن دەڭگەيگە جەتەدى. وسىنداي «دوستىقتىڭ» سوڭى بالانىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋىمەن اياقتالعان قايعىلى وقيعالار دا از بولماي وتىر. ءبىز مويىنداي بەرمەيتىن بۇگىنگى شىندىق – وسى!
وسى ماسەلەنى قوعام بەلسەندىلەرى دە ءجيى كوتەرىپ كەلەدى. ونداي بەلسەندىلەردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق «Expo&Women» ۇيىمىنىڭ باسقارما توراعاسى ءلاززات اسقاروۆا دا بار.
– كوپ جىل مەكتەپتە جۇمىس ىستەدىم. بالالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدىم. الايدا بۋللينگ ءسوزى بۇرىن-سوڭدى قولدانىسىمىزدا بولعان جوق ەدى. ارينە, بالالار اراسىندا ءتۇرلى كيكىلجىڭ, تۇسىنبەستىك بولىپ جاتادى عوي. ۇستاز ءارى سىنىپ جەتەكشىسى رەتىندە بۇل ماسەلەلەردى بارىنشا شەشۋگە, بالالارعا قولۇشىن سوزۋعا تىرىسىپ ءجۇردىم. كەيىنگى جىلدارى بۇل ماسەلە تىم كۇردەلەنىپ كەتتى. بۇعان ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ «ماعان بارلىعى رۇقسات ەتىلگەن» دەگەن تۇسىنىك-تانىمى سەبەپ بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ءبىز قۇقىق تۇسىنىگىن دە بۇرمالاپ العان ءتارىزدىمىز. اۋزىڭا كەلگەندى ايتۋعا, وزىڭنەن جاسى كىشىنى قورلاۋعا, سەنەن جاقسى وقيتىندى كەلەكە قىلۋعا, تەلەفونى قىمباتىراق بولسا كورە الماۋعا ەتىمىز ۇيرەنىپ بارادى. بۇل دا ادامي قۇندىلىقتاردىڭ قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. وسى ماسەلە مەنى بالالاردىڭ اناسى, نەمەرەلەرىمنىڭ اجەسى, قوعام بەلسەندىسى رەتىندە الاڭداتادى, – دەيدى ل.اسقاروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۋللينگپەن قاتار, كيبەربۋللينگ ماسەلەسى دە اسا ماڭىزدى. بىرنەشە جىل بۇرىن كيبەربۋللينگتىڭ سالدارى تۇرماق, بۇل ءسوز تۋرالى دا ەستىمەگەن بولاتىنبىز. تەحنولوگيانىڭ دامۋى مەن ينتەرنەت جەلىسىنىڭ قولجەتىمدىلىگى ادامداردىڭ «ماعان بارلىعى رۇقسات ەتىلگەن» دەگەن پايىمىن ودان سايىن نىقتاي ءتۇستى. قولدانۋشىلار بەلگىسىز اككاۋنت اشىپ, بەيتانىس ادامنىڭ سۋرەتىن قويا الادى. مۇنىڭ قاۋىپتىلىگى سول, جۇزىقارالار وسى ينتەرنەت جەلىسى, جالعان اككاۋنت ارقىلى بالالارمەن تانىسىپ, ولاردىڭ سەنىمىنە كىرەتىندى شىعاردى. سەنىمىنە كىرىپ العان سوڭ قورقىتۋ, بوپسالاۋ, وعاش قىلىق جاساۋعا يتەرمەلەۋ سىندى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا باراتىن بولىپتى.
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ناق وسى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعانى قۋانتادى. بالالارعا جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جازانى قاتايتۋ قاجەت. ءبىز بيىل بىرقاتار سەمينار وتكىزدىك. سوندا بايقاعانىمىز, اتا-انالاردىڭ دا, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ دا تسيفرلى ساۋاتتىلىعى ءالى دە تومەنگى دەڭگەيدە. بالالارىمىز بىزدەن الدەقايدا الدا كەلە جاتىر. ولاردى قۋىپ جەتە الار ەمەسپىز. اينالاسىنداعى دوستارىن, وقۋ ۇلگەرىمىن قاداعالادىق دەگەنىمىزبەن, ينتەرنەت ارقىلى بالالار ءبىز بىلەتىن شەكارادان الدەقاشان شىعىپ كەتكەن, – دەيدى ل.اسقاروۆا.
دەرەكتەر ەلىمىزدە اي سايىن ءار بەسىنشى بالا وسى كيبەربۋللينگتىڭ قاتىسۋشىسى نەمەسە زيان شەگۋشىسى ەكەنىن ايعاقتاپ وتىر. ءبىر قىزىعى, زەرتتەۋشىلەر كيبەربۋللينگكە بەل بۋعاننىڭ دا, ودان جاپا شەككەننىڭ دە بولاشاقتا پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىققا شالدىعاتىنىن انىقتاپتى. وكىنىشتىسى سول, بۇل جات ادەت ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلدى اۋديتوريا اراسىنا دا دەندەپ بارادى. ماسەلەن, ارىس قالاسىنىڭ ازاماتى Telegram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ارنايى توپ اشىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى ءوز-وزىنە قول سالۋعا يتەرمەلەگەن كورىنەدى. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىسكەردى ۋاقىتىلى انىقتاپ, بالا ولىمىنە جول بەرگەن جوق.
– نەسىن جاسىرايىن, مەنىڭ ۇلكەن قىزىم پلانشەتتى قولىنا نەبارى 2 جاسىندا ۇستادى. ءتىپتى, سول كەزدىڭ وزىندە بىرتە-بىرتە مۋلتفيلم كورە باستادى. وكىنىشتىسى سول, اتا-انالار بالاعا سمارتفون مەن پلانشەتتى ۇيرەنسىن, اينالاسىن تانىسىن دەپ ەمەس, وزىنە كوبىرەك ۋاقىت قالسىن, مازالاي بەرمەسىن دەپ بەرەدى. ءۇي تۇرماق, كولىكتە وتىرساق تا, مەيرامحاناعا بارساق تا بالاعا گادجەت ۇستاتامىز. ول – دۇرىس ەمەس. ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. ءبىز وسىدان ارىلۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك, – دەپ وتىر تمد جانە بالتىق ەلدەرىندەگى كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەۆگەني پيتولين.
وسى كۇنى عالامتوردا بالانىڭ ءوز-وزىنە, جاقىندارىنا, تۋىستارىنا قول جۇمساۋىنا يتەرمەلەيتىن ويىندار دا از ەمەس. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن كيبەربۋللينگتەردىڭ جەمىسى سانالاتىن «كوك كيت», «تىنىش ءۇي», «مەنى ساعات 04:20-دا ويات», «قىزىل جاپالاق», «كيتتەر مۇحيتى», «قۇس جولى», «NaN», «F57» سىندى ويىندار دۇنيە ءجۇزىن دۇرلىكتىرگەنى بەلگىلى. ەندى الاڭداپ وتىرعانىمىز, وسىنداي قاۋىپتى ويىندار قازاق تىلىندە دە پايدا بولا باستاپتى. مىسال رەتىندە «جۇماققا باستار 5 قادام» ويىنىن ايتۋعا بولار ەدى.
مۇنداي ويىنداردىڭ جولى جابىلىپ, اككاۋنت يەلەرى اشكەرەلەنىپ جاتقانىمەن, ءبىرجولا كەلمەسكە كەتتى دەپ ايتۋعا تاعى بولمايدى. ماسەلەن, ءبىز اتاعان «كوك كيت» ويىنى تۇرلەنىپ «جاڭا جول» دەگەن اتاۋمەن تاراعانىن ەستىدىك. سونىمەن قاتار #تىنىشورمان, #جاپالاقەشقاشانۇيىقتامايدى, #F15, #L13 جانە #YG4 حەشتەگتەرى دە ەلدى الاڭداتىپ وتىر. ارىستاعى ازامات Telegram-دى پايدالانعان بولسا, قالعان ويىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە ورنالاستىرىلعانىن ايتقىمىز كەلەدى.
– ءبىز 2011 جىلدان بەرى قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ اياسىندا ارنايى سايتتى جۇرگىزىپ كەلەمىز. وعان ينتەرنەت قولدانۋشىلارى نەمەسە جاپا شەككەندەر وسى كيبەربۋللينگپەن اينالىساتىن ادامدار تۋرالى ءانونيمدى حابارلاما جىبەرە الادى. بۇل اقپاراتتىڭ انىق-قانىعىنا جەتكەن سوڭ ءتيىستى شارا قولدانامىز. 2011-2019 جىلدار ارالىعىندا بىزگە وسى ماعىناداعى 19045 حابارلاما كەلىپ ءتۇستى. سوندىقتان كيبەربۋللينگ تۋرالى تاپ بۇگىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرعان جوقپىز, – دەيدى «قازاقستاننىڭ ينتەرنەت قاۋىمداستىعى» زتب پرەزيدەنتى شاۆكات سابىروۆ.
P.S. بالا تاربيەسىن اتا-اجەگە ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىگە, ينتەرنەتكە تابىستاۋدىڭ زاردابىن ەڭ الدىمەن اتا-انا تارتادى. زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ مۇمكىندىگى كۇن ساناپ تۇرلەنىپ جاتقان ءححى عاسىردا وسى ماسەلەگە ءمان بەرەتىن كەز كەلگەن سىڭايلى. باۋىر ەتىمىز باسسىزدىققا بارماسىن, الا جىپتەن اتتاماسىن دەسەك الدىمەن ءوزىمىز ۇلگى بولۋىمىز قاجەت. زاڭ كۇشەيۋىن كۇشەيەدى عوي, بۇدان بۇرىن بالاعا بارىنشا كوپ كوڭىل ءبولۋ دە ارتىق ەتپەيدى. ول ەندى – ءوز قولىمىزدا!
