تانىم • 16 قىركۇيەك، 2020

الاشتىڭ الىستاعى ءتىلشىسى – مۇعالىم مولداعالي

329 رەت كورسەتىلدى

حح عاسىر باسى قازاق تاريحى ءۇشىن ساياسي ورلەۋگە بەت العان ساپالىق ءوسۋ كەزەڭى بولدى. العاشقى جيىرما جىلدىعىندا الاش يدەياسى وركەن جايىپ، جاديتتىك باعىتتاعى اعارتۋشىلىق قوزعالىس بارىنشا ورىستەدى. ۇلتتىق ۇيىسۋعا ۇندەگەن ولەڭ-جىرلار ەل اراسىندا كەڭ تاراپ، ەلشىلدىك مۇددە جانداندى. ۇلتتىق ءباسپاسوز قالىپتاستى. سونداي-اق بىلىممەن ءشولىن باسقان قازاق جاستارى پەتەربۋرگ، ماسكەۋ، قازان، ۋفا، ترويتسك، توم سياقتى ىرگەلى قالالاردىڭ وقۋ ورىندارىن ءتامامداپ، ەلىمىزدىڭ ءار پۇشپاعىنا شاشىراي تارادى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

ورالدا ويانعان ءۇمىت

ابدۋلعازيز مۇساعاليەۆتەي ءبىر شو­عىرى شەتەل اسىپ، وركەنيەتتى ەلدىڭ ونە­گەسىن تۋعان جەرىنە الا كەلدى. ءبىر كەزدەرى شوقىندى بولۋدان قورقىپ، وقۋ دەسە ۇركە قاشاتىن الاش بالاسى ەندىگى جەردە ءبىلىم دەسە باس قوياتىن جاڭا ساپالىق بيىككە كوتەرىلدى. بۇل قاتاردا ەۋروپا اسىپ، وزىق جۇرتتىڭ تاعىلىمىن كورگەن مولداعالي بەكتۇرلين دە بار ەدى.

ورال وبلىسى جۇبانىشكول بولىسى­نىڭ ءۇمىتتى جاسى مولداعالي تۇركياعا 1900 جىلى جول تارتتى. بۇل قازاق قوعا­مىنىڭ وزگەرىس تىلەسە دە، دەرلىكتەي سەر­پىلە الماي ءالى دە بۇيىعىلاۋ جاتقان تۇسى-تىن. سول سەبەپتى الدىڭعى لەك رە­تىندە مولداعالي وزىنە جاستار اراسىندا وقۋدى ناسيحاتتاۋ، وزىنەن كەيىنگى بۋىندى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتۋ مىندەتى جۇكتەلگەنىن سەزدى. شىنىندا دا، رەسەيدىڭ بۇعاۋىندا جاتقان قازاقتاي ەلدىڭ وزگەمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەك­تە جاس ساناسىنا ساۋلە تۇسىرۋدەن باسقا جول ول كەزدە جوق-تى. سوندىقتان وقۋىن بىتىرگەن بەكتۇرلى ۇلى بىردەن مۇعا­لىم­دىك، اعارتۋشىلىق جولعا دەن قويدى. سودان ەسكەرۋسىز، ەلەۋسىز جاتقان قازاق ەلى­نىڭ الىس قيىر شەتىنە بەت تۇزەدى. مول­داعالي قىتايداعى قازاقتار اراسىندا اعار­تۋشىلىقپەن قاتار العاشقى ۇلتتىق باسىلىمدارعا ءتىلشى بولىپ، شەكارانىڭ ارعى بەتىندە الاش يدەياسىن تاراتۋعا بەلسەنە ۇلەس قوستى.

 

قۇلجا ساحاراسىندا جانعان شىراق

مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى ەڭ العاش قىتاي جەرىندەگى زايسان، شاۋەشەك، قۇل­جا قالالارىن ارالاپ مۇعالىم بولادى. 1909 جىلداردان باستاپ ىلە ۋالاياتىندا تۇراقتى تۇردە شاكىرتتەرگە ساباق بەرە باستايدى. بۇل تۋرالى «قازاق» گازەتىندە «قىتاي قازاعى» ماقالاسىندا: «...ءتورت جىل ىشىندە سەكسەن شامالى بالاعا يمان-ناماز، حات ۇيرەتىپ شىعاردىم. وسى كۇندە 45 شاكىرتىم بار» («قازاق». 1913. №18) دەپ، ىلەدە تۇراقتى تۇردە مۇعالىم بولعانىن، ىلە قازاقتارىنىڭ وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىعىن ايتادى.

قىتايدا جارىق كورگەن بىرقاتار دەرەك مولداعالي ەسىمىن «قالي مولدا»، ىلە ۋالاياتىنا بارعان ۋاقىتى 1916 جىلى دەپ كورسەتەدى. مىسالى: ىلە وقۋ اعارتۋىنىڭ كۋاگەرى اسەيىن جاق­سى­لى­ ۇلى ءوز ەستەلىگىندە: «1916 جىلى قالي مولدا دەگەن كىسى كۇنەستىك سوربۇلاق-ورىكتىارال دەگەن جەرىندەگى ساتىبالدى اقالاقشىنىڭ اۋىلىندا مەكتەپ اشىپ، بالا وقىتتى (قالي مولدا رەسەيدە بول­عان «الاشوردانىڭ» شىڭجاڭعا جى­بەرگەن ءتىلشىسى دەگەن ءسوز بار). ول كە­يىن ساتىبالدىنىڭ قارىنداسىمەن تۇر­مىس­تانىپ تۇرىپ قالدى» دەگەن دەرەك كەل­تىرسە، ابدىقاسىم يزاتوۆ: «وقىمىستى قالي مولدا دەگەن ادام ساتىبالدى زىۋان­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كيىز ۇيدە بالا وقىتىپ، ءبىرتالاي جاستى ءبىلىمدى ەتىپ جەتىل­دىرگەن» دەپ، جازادى.

قابيموللا مانجىباەۆتىڭ «قازاق وقۋ-اعارتۋ تاريحىنان قىسقاشا دەرەك­تەر» كىتابىندا دا «قالي مولدا» كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار «ىلە تاريحي ماتەريالدارى» جيناعىندا «ايگىلى اعارتۋشى قاليموللا بەكتورلين» اتتى ماقالا بار. ماقالاعا ماتەريال بەرگەن – يمام­مۇحامەت نۇربەكوۆ، رەتتەپ جازعان – انداس وماراقىن ۇلى. بۇل جازبادا، مول­داعاليدىڭ العاش قالجات شەكاراسى ارقىلى قىتايعا ءوتىپ، تەمىر رۋىنا كەلىپ تۇراقتاعانىن، وسى جەردە بالا وقىتىپ جۇرگەن جەرىنەن ساتىبالدى نۇر­بەك ۇلىمەن تانىسقانىن ايتادى. «ساتىبالدى ونىڭ كوپ وقىعان، ءبىلىمدى ازامات ەكەنىن اڭعارىپ، اقالاقشى دەمەۋ اۋىلىنان ات مىنگىزىپ، شاپان كيگىزىپ، بالا وقىتتىرۋ ءۇشىن كۇنەسكە الىپ كەلەدى. ول ساتىبالدى اۋىلىنا كەلگەننەن كەيىن دەرەۋ ءوزى قۇراستىرعان وقۋلىعى ارقىلى جۇيەلى وقىتۋدى باستاپ كەتەدى («ىلە تاريحي ماتەريالدارى». №15. 1999. قۇلجا. 173-174 ب). بۇل مەكتەپتەن ساتىبالدىنىڭ تۋىس بالالارى عانا ەمەس، كۇنەستىڭ باس-اياعىنداعى، تىپتەن باسقا بولىستارداعى تانىستارىنىڭ بالالارى دا كەلىپ وقيدى. جوعارىدا ايتىلعانداي 80 شامالى شاكىرت وقىتقانى سونىڭ دالەلى.

مولداعاليعا قامقور بولعان ساتى­بالدى كىم ەدى؟ ساتىبالدى نۇربەك ۇلى (1878-1941) جاستايىنان ەل باسقارۋ ىسى­نە ارالاسىپ، ىلە ۋالاياتىندا قىزاي بولىسى ۋپراۆيتەلىنىڭ كەڭەسشىسى بولدى. تاتاردىڭ «شۋرا»، «ۋاقىت» باسىلىمدارىنا جازىلىپ تۇردى. 1909 جىلى مولداعاليدى كۇنەسكە بالا وقىتۋعا اپارىپ، ءوز قارىنداسىن قوسىپ وتاۋ تىگىپ بەرەدى. 1923 جىلى ساتىبالدى ىلە قازاقتارى بيلەۋشىلەرىنىڭ اقىلشى، كەڭەسشىسى لاۋازىمىن الدى. 1936 جىلدارى كۇنەستە قۇرىلعان قازاق-قىرعىز وقۋ-اعارتۋ مادەنيەت ۇيىمىن باسقاردى. 1941 جىلى قايتىس بولدى.

ىلەنى مەكەن ەتكەن قىزاي ەلىندە ول كەزدەرى رەسەيدەگى وقۋ ورىندارىن ءبىتى­رىپ بارعان مۇعالىمدەر كوپ ەمەس-ءتى. ەڭ العاشقىسى جانە جول باستاۋشىسى مول­داعالي بولدى. 1911 جىلى تسين يمپەرياسى قۇلاپ، جاڭا ۇكىمەت ورناعان سوڭ جەرگىلىكتى باسقارۋشى ۇكىمەت قازاقتاردىڭ جاڭاشا ۇلگىدەگى مەكتەپ اشىپ، بالالارىن وقىتۋ جونىندە كەڭەس اشىپ، ءماجى­لىس قۇرادى. بۇل تۋرالى «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتتەرىندە ءتۇرلى حابارلامالار بار. ء«ھار بولىستا مەكتەپ سالىڭىز، قىتايشا ۇيرەتۋشى مولدانى ءبىز بەرەلىك، مۇسىلمانشا ءدىن ۇي­رە­تۋشى مولدانى ءوزىڭىز تابىڭىز، كور­شى­لەس ھونەرلى جۇرت ورىس. ونىڭ ءتىلىن ۇيرە­نەم دەسەڭىزدەر، ورىس ۋشيتەلدەرىن الدىر­ساڭىز جاقسى!.. بولىستار ماقۇل دەپ تارقادى. قىزاي حابارلارىن تاعى جازىپ جىبەرەمىز. الىستاعى ءتىلشىڭىز: مولداعالي بەكتۇرالى» («قازاق». 1913. №18).

 ۇكىمەتتىڭ حالىقتى جاڭاشا وقۋعا شاقىرعان سول جيىلىسىنان سوڭ ىلە ۋالايا­تىندا جاڭاشا مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ، قاتارى كوبەيە ءتۇستى. ەستەمەس اقالاقشى 400 قاراعاي ءتۇسىرتىپ، مەكتەپ قۇرىلىسىن باستايدى. سونىمەن قاتار ەستەمەس اقالاقشىنىڭ مۇعالىم ۇسىنىس ەتۋ ماسەلەسى تۋرالى: «ۋفادان ورىسشا، مۇسىلمانشا جاقسى بىلەتۇعىن ءبىر قا­زاق شاكىرتىن الدىرامىن دەگەن وزىندە بار. بۇل كۇندە قىزايدا ءۇش مۇعالىم بار. ەكەۋى نوعاي، بىرەۋى قازاق. قازاق مۇعالىم مولداعالي (موللاعالي) بەكتۇرلين دەگەن جىگىت. كۇنەستە ساتىبالدى نۇربەك ۇلى­نىڭ قولىندا تۇرعان. بۇل مىرزانىڭ تاربيەسىندە 4 جىلدان باستاپقى ءبولىمدى 80 بالا ءبىتىردى» («ايقاپ».1913.№11). مولداعاليدىڭ قىزاي ەلىندەگى شەتتەن بارعان العاشقى قازاق مۇعالىم ەكەنىن جانە ساتىبالدى اۋىلىندا 4 جىلدان بەرى تۇراقتى مۇعا­لىم بولىپ جۇرگەنى تۋرالى ايتىلعان دەرەك­تەردى تولىقتاپ، 1909 جىلى باردى دەگەن دەرەكتى ناقتىلاپ، ەستەمەس اقالاقشى سالدىرعان العاشقى مەكتەبى جايلى دا تولىق مالىمەت بەرەدى.

مولداعالي، ساتىبالدىدان كەيىن ءبىر باسقوسۋدا ەستەمەس اقالاقشىنىڭ ۇلى نوعايبەكپەن تانىسادى. نوعايبەك تۋرالى: «نوعايبەك مىرزا ورىسشا، قازاقشا ەكى جاعىنان دا حابارى بار ءتاۋىر عانا ءبىلىمدى جىگىت ەكەن. ورىسشانى التى جىل قۇلجادا وزىنە ارناپ «ۋچيتەل» ۇستاپ وقيدى. ءبۇتىن قىزايدا بىزدەن ارتىق كىسى جوق دەپ جۇرگەن بولىس ءھام بالالارىنىڭ «ناداندىعىمنان ايىرىلىپ قالامىن» دەگەندەي، وقى دەسە ات تونىن الا قاشاتىن ءبىر زاماندا بۇل مىرزانىڭ ورىسشا، قازاقشا ەكى جاعىنان بىردەي جەتىك بولۋى تاڭعالارلىق ءىس ەدى»، دەپ پايىم ايتادى. ءيا، نوعايبەك ەستەمەس ۇلى (1888-1924) ىلەنى جايلاعان قىتاي قازاقتارى اراسىندا ات توبەلىندەي وقىعانداردىڭ ساقاسى ەدى. الماتىدا وقىپ، ودان تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىنا جالعاستى ءبىلىم العان نوعايبەك 1916 جىلى ەلگە ورالعاننان كەيىن جاڭاشا ۇلگىدەگى مەكتەپ اشىپ، ىلە ۋالاياتىنداعى اعارتۋ جۇمىستارىنا سونى لەپ اكەلگەن قايراتكەر تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى-ءتىن.

وسىنداي ۇشقان ۇياسىنا ءبىلىم اكە­لىپ، ونەر ساۋلەسىن تۇسىرگەن وقىعان ازا­مات­تاردىڭ ونەگەلى ىسىنە سۇيىنە ءبىلىپ، كەي­بىر ولقى تۇستارعا وكىنىش تانىتادى. «قى­زايدا وقۋشى ءھام وقىتۋشىلاردىڭ وتە از ەكەنى اركىمگە بەلگىلى عوي. ال ەندى وقۋ ىزدەپ شەتكە كەتۋشىلەر ءتىپتى جوق ەدى. بىلتىرعى جىلى وقيمىن دەپ شەتكە كەتكەن قىزايدىڭ بىرنەشە جىگىتىن الماتىعا بارعان جەرىندە ورىس ۇكىمەتى «شپيونسىڭ» دەپ قايتا قۋىپ جىبەردى»، – دەپ ناليدى تاعى ءبىر جازباسىندا مولداعالي. ەلدىڭ ىستىق-سۋىعىنا بىردەي ەلەڭدەپ، جاقسىسىنا جان سەمىرتىپ، تەرىسىنە قاپا­لانعان بۇل بەكتۇرلى ۇلىنىڭ شىن جانا­شىرلىعى، ازاماتتىعى ەدى.

مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى 1909 جىلدان 1926 جىلعا دەيىن كۇنەستە مۇعالىم بولدى. «موللاعالي بەكتۇرلين اتتى وقىمىستىنى ساتىبالدى نۇربەك ۇلى ۇسىنىس ەتىپ اكەلىپ، حالىقتى ۇيىمداس­تىرىپ كۇنەستىڭ المالى دەگەن جەرىندە 1926 جىلعا دەيىن بالا وقىتقان. نۇسىپقان كونباي ۇلى، ابەۋ قۇدىش ۇلى، قوجاحمەت ساتىبالدى ۇلى، داۋىتبەك قاتارلىلار وسى مولداعاليدان وقىپ ساۋاتتاندى» («كۇنەس تاريحي ماتەريالدارى». №12. 2012. 2ب). تا­لابىن ۇشتاپ، تۇلەتىپ ۇشىرعان شا­­كىرتتەرى كەيىن ايتۋلى تۇلعالارعا اينا­­لادى. ايتالىق، شىڭجاڭداعى الاش يدەياسىنىڭ ءىزىن جالعاعان ساياسي ۇيىم – قازاق-قىرعىز ۇيىشماسىن، ودان كە­يىن ولكەلىك وقۋ-اعارتۋدى باسقارعان ابەۋ قۇدىش ۇلى، ولكەلىك جاۋاپتى قىزمەت­تەردە ەلگە ەڭبەك سىڭىرگەن نۇسىپقان كوڭ­باي ۇلى قاتارلىلار بار.

 

قيىردان قالام سىلتەگەن

مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى ءوز زاما­نى­نىڭ العاباسار وكىلى رەتىندە اعارتۋ­شىلىقتان بولەك، گازەت-جۋرنالدارعا دا حات-حابار جازىپ، اۆتور رەتىندە قاتىسىپ وتىردى. جازبا سوڭىندا اتى-ءجونىن – «الىستاعى ءتىلشىڭىز» دەپ، كورسەتەدى.

«قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى №18 سانىندا «تىلشىلەر ءسوزى» ايدارىمەن «قى­تاي قازاعى» ماقالاسى بەرىلەدى. بۇل ماقالادا: «باسقارمامىزعا قىتاي قولاستىنا قاراعان قىزاي قازاعىنىڭ ىشىندە بالا وقىتىپ تۇرۋشى مولداعالي مىرزا بەكتۇرالىۇعىلى حات جازىپ، قى­زاي قازاقتارىنىڭ ءحالىن بىلايشا كور­سەتەدى» دەپ، قىتايعا قاراعان قى­زاي ەلىن­دەگى جاڭاشا وقۋ جاعدايىنا توق­تال­عان. گازەتتىڭ №38 سانىندا مولداعا­لي بەكتۇرلى ۇلىنىڭ قۇلجاداعى مەكەن­جايى كورسەتىلىپ، «باسقارمادان» ايدا­رىندا باسىلادى. «مولداعالي بەك­تۇر­­الىۇعىلىنىڭ ادرەسى: كۋلدجا، كيتاي­سكيە ۆلاد. شارافۋتدينۋ ساگديەۆۋ، ياشش №7، پەر. مۋللاگاليۋ بەكتۋرلينۋ». وسى­لايشا مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى «قازاق» گازەتىنە جازۋشى جانە جازىلۋشى بو­لىپ حابارلار جازا باستايدى. سونىمەن قا­تار «قازاق» گازەتىنىڭ قىتاي اۋماعىنداعى تارالۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسادى.

«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 1913 جىلعى №12 سانىندا جارىق كورگەن «قىتاي قا­زاق­تارىنىڭ اس بەرۋى» اتتى ماقالاسى جا­بىقباي زاڭگىنىڭ اكەسى بۇلعىنشى اقا­لاقشىعا (ۆولوستنوي وپراۆيتەلدىڭ) وپات بولعانىنا ءبىر جىل تولعاندا اس بەرگەنى تۋرالى ەدى. بۇل ماقالا 2000 جىلى «ىلە ايدىنى» جۋرنالىنىڭ №5 سانىندا جاريالانىپ، قىتاي قازاقتارى اراسىندا قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. ماقالادا قىتايداعى قازاقتاردىڭ سالت-ءداستۇرى، باي-قۋاتتى ءومىر تىرشىلىگى تۋرالى ايتى­لادى. قىزاي ەلىنىڭ قوناق كۇتۋىنىڭ ەرەك­شەلىگى «قوناقاسى» جانە اس بەرۋ ءداستۇرى جايلى قۇندى مالىمەت بەرەدى.

تۋعان توپىراقتان جىراق، الاشتىڭ وردالى قالاسىنان شالعايدا جۇرسە دە مولداعالي ەلدەگى ءار وزگەرىسكە سەرگەك قا­راپ، بارىنشا ءۇن قوسىپ، بەلسەندىلىك تانىتىپ، تىلەۋلەس بولىپ وتىردى. قارعا تامىرلى قازاقتى الاش تۋى استىنا بىرىگۋگە شاقىردى. ايتالىق، 1916 جىلى قىزاي ەلىنىڭ يگى-جاقسىلارىمەن بىرگە «ازامات» سەرىكتىگىنە جارنا قوسىپ، گازەت ءىسىنىڭ اقساماۋىنا بارىنشا اتسالىسادى. ماقسۇد ساسانوۆ، ساتىبالدى نۇربەك ۇلى، قۇسبولات بايبولات ۇلى، جايىربەك سا­سان ۇلى، راكحيم اقىلبەك ۇلى ءھام جيەن­الى مەيىرمانۇلدارىمەن بىرگە مۇعا­لىم مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى دا 100 سوم جارنامەن مۇشەلىككە وتەدى. «ايقاپ» جۋرنالىندا مامانوۆتار اۋلەتى جاريالاعان رومان بايگەسىنە دە، ىلە گۋبەرنياسى اتىنان قاتىسىپ، ءوزىنىڭ تۋىندىسىن توپقا قوسادى.

 

تۋعان جەرگە ورالۋ

ازامات سوعىسى اياقتالىپ، كەڭەس وكى­مەتى ورناعاننان كەيىنگى ساياسات الا سى­زىقتىڭ ەكى ايرىعىنداعى الاشتى تىپتەن الاڭداتتى. «ايقاپ» پەن «قازاق» سەكىلدى ۇلتتىق باسىلىمدار جابىلدى. بۇرىن قازاق جەرىنەن ەركىن كەلەتىن باسپاسوزگە قىتاي وكىمەتى ەندىگى قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىپ، شەكتەيتىن بولدى. وسىنىڭ ءبارى دە م.بەكتۇرلى ۇلىن بەيمازا كۇيگە ءتۇسىردى. تۋعان جەرگە ورالۋ ويىن ۇدەتىپ، ساعىنىشىن ودان ءارى ۇلعايتا ءتۇستى.

ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەن­سەك، مولداعالي 1925-1926 جىلدار ارا­لىعىندا ورالعا بارعان. ارينە، شەكارا اسىپ، 3000 شاقىرىمدىق مەجەلى جەرگە جەتۋدىڭ قيىندىعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، بۇل شاق كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاقتىڭ ەسكى وقىعاندارىنا جاۋلىق پيعىلىن بايقاتا باستاعان تۇسى ەدى. دەسە دە قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ، مولداعالي 1927 جىلى قۇلجاعا قايتا ورالادى.

ءتاڭىر تاڭعاجايىپ تاعدىر بۇيىرعان وسى اعارتۋشىنىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلىپ، عۇمىرباياندىق دەرەگىن ىزدەستىرگەنىمىزدە ءبىز كۇتپەگەن ولجاعا جولىقتىق. بىزگە كەرەك دەرەك، «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ ەسكى تىگىندىلەرىنەن كەزدەستى. گازەتتىڭ 1926 جىل­عى تامىز ايىنداعى №95، №96 نومىر­لەرىندە «قىتاي قازاقتارى جايىنان» (مۇعالىم م.بەكتۇرلى ۇلىمەن اڭگىمە) دەگەن كولەمدى جازبا جارىق كورەدى. بۇل سۇحباتىندا مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى ءوزى جايلى ءبىرشاما ماڭىزدى اقپارات بەرەدى. سونىمەن بىرگە اتالعان دەرەك اۆتوردىڭ ءوز اۋزىنان ايتىلعاندىقتان قۇنى جوعارى دەرەككوز رەتىندە كادەگە جاراتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. ايتالىق، گازەت رەداكتسياسىنىڭ مولداعالي تۋرالى اڭ­دات­پاسىندا: «جولداس مولداعالي بەك­تۇر­لى ۇلى ورال ۋەزى جۇبانىشكول بولى­سىنىڭ قازاعى، رۋى جاباعى كەردەرى. بۇل جولداس 1900 جىلداردا عىلىم ىزدەپ تۇركيەگە بارىپ، ودان بىرنەشە جىلداي ازيا، ەۋروپا قالالارىن كەزىپ ءجۇرىپ، 1909 جىلى قىتاي قازاقتارىنا بارىپ مۇعالىم بولعان. سودان بەرى بەكتۇرلى ۇلى قىتاي جەرىندە. ەندىگى ماقساتى تۋعان جەرى ورال گۋبەرنەسىنە كەلمەك» (سۇحبات الۋشىنىڭ اتى «ق.ب.» دەپ كورسەتىلگەن).

گازەتتىڭ كەيىنگى نومىرلەرىن تەكسەرگە­نى­مىزدە دە ت.ساپا ۇلى مەن راقىم سۇ­گىر­ ۇلى رەداكتورلىق ەتكەن تۇستا مول­دا­عالي اتالعان گازەتپەن ءتىلشى رەتىندە شى­­عارماشىلىق بايلانىستا بولعانىن باي­قادىق. تۋعان جەرى ورال گۋبەرنياسىنان قۇلجاعا قايتقان سوڭ باسىلىمنىڭ 1927 جىلعى ناۋرىزداعى №33 نومىرىندە «قىتايداعى تىلشىمىزدەن. (قۇلجا)» دەگەن حابارلاما جارىق كورەدى (سوڭىندا بەكتۇرلى ۇلى دەپ قول قويىلعان). قۇل­جا­داعى ءساتسىز اسكەري توڭكەرىس تۋرالى ايتا كەلىپ، «وسى كۇنى قۇلجا قالاسىندا ءتارتىپ قاتتى. شەتتەن كەلگەن ادامداردى قاتتى باقىلاپ كىرگىزەدى. مۇعالىمدەردى ۇستاپ اباقتىعا جاۋىپ جاتىر. شەكاراعا تسەنزور قويىلدى. حات-حابارلاردى قاراپ جىبەرەدى»، دەپ قايىرادى. بىزدەگى ارحيۆ قورلارىندا «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ تۇتاس ءنومىرى ساقتالماعاندىقتان ودان كەيىنگى قاي نومىردە مولداعاليدىڭ قانداي ماتەريالدارى جارىق كوردى دەگەن ساۋالعا تولىققاندى جاۋاپ تابا الماي، قولداعى بار مالىمەتتەرمەن ىركىلىپ وتىرمىز. دەگەنمەن قالاي بولعاندا دا «ايقاپ» پەن «قازاقتان» كەيىن بەكتۇرلى ۇلىنىڭ جۋرناليستىك جولى «قىزىل تۋ» گازەتىمەن تولىققانى انىق.

 

جارقىراپ سونگەن شوقجۇلدىز

الدىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي، كۇنەس­تەگى ساتىبالدى اۋىلىنا كەلۋى ونىڭ تاعدىرىنا تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اكەلدى. ساحاراداعى قازاقتىڭ مادەني وسۋىنە مۇ­رىندىق بولۋىمەن بىرگە ءوزى وتباسىن قۇرىپ، شاڭىراق كوتەرەدى. بۇل تۋ­رالى «ىلە تاريحي ماتەريالدارى» جينا­عىندا ءبىر دەرەك بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: «ساتىبالدى قاليموللانىڭ وسى اۋىلدا ماڭگى تۇراقتاپ قالۋىن ويلايدى ءارى قۇلاققاعىس ەتەدى. قاليموللا: «مەنى ماڭگى تۇراقتاپ قالسىن دەسەڭىز – وزىڭىزگە ءىنى، اكەڭە بالا بولايىن، كەنجە قارىندا­سىڭ اۋەجاندى قوس»، – دەيدى. اۋەجان، 7 جا­­سىندا قاراجەل اۋرۋىمەن اۋىرىپ، ءتىل-قۇلاعى كەمتار بولىپ قالعان جايى بار ەدى. بۇل جاعدايدى قاليموللاعا ايتىپ كەڭەس سالادى. قاليموللا ونىڭ زەرەكتىگىن ويلاپ، تاربيەلەپ كەتە الاتىن سەنىمىن بىلدىرەدى. سونىمەن ساتىبالدى قاليموللاعا اسىقتى جىلىك ۇستاتىپ، باسىنا ءۇي تىگىپ، باۋىرىنا قازان اسىپ، قارىنداسىن قالىڭسىز قوسىپ، نۇربەكتىڭ ءبىر سەمياسى ەتىپ ورنالاستىرادى. قالي­موللا اۋەجانعا ساڭىراۋ-سوقىرلار الىپ­پەسىن قۇراستىرىپ بەرىپ، ونى وقىتىپ ساۋاتتاندىرادى» («ىلە تاريحي ماتەريالدارى». №15.1999.176ب). اۋەجان نۇربەكقىزىن كوزى كورگەن يماممۇحامەد اقساقالدىڭ ايتۋىنشا كەيۋانا 70-تەن اسىپ، دۇنيەدەن وزعانشا قۇران وقىپ، حات جازعان ساۋاتتى كىسى ەدى دەيدى.

مولداعالي بەكتۇرلى ۇلىنىڭ كىندىگى­نەن ىسكەندىر، سالاقي، جامالي، ىرزاھيل، پاراۋىق اتتى 5 ۇل، زۋھرا، ءسانيا اتتى 2 قىز تارايدى. وسى جەتى بالانىڭ ىشىندەگى تەك ءۇش ۇلى: ىسكەندىر، جامالي، سالاقي جانە ەكى ەكى قىزىنان ۇرپاق جالعاسىپ، باسقا ەكى ۇلىنىڭ الدى جيىرماعا جەتەر-جەتپەستەن قايتىس بولىپ، ولاردان ۇرپاق قالماعان. سالاقي بالاسىنان جەت­كەن اۋىزشا دەرەككە سۇيەنسەك مول­داعالي بەكتۇرلى ۇلى ۇرپاقتارىن وركە­نيەتتى ەلدىڭ وقۋ جۇرتتارىنان وقى­تۋ­دى ارمانداپتى. ول ۇنەمى «بالالا­رىم­دى گەرمانيادان، تۇركيادان، رەسەي­دەن، قالعان بالالارىمدى ءوزىمنىڭ اتا جۇرتىمنان وقىتامىن»، دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.

امال نەشىك، ءتاڭىرىنىڭ تاڭداۋىمەن قيىرداعى قازاقتىڭ كوزىن اشىپ، كوڭىلىنە ساۋلە تۇسىرۋگە، الاش يدەياسى قىتاي اۋما­عىندا تاراتۋعا بار كۇش-جىگەرىن ارناۋ­عا نەسىبە بۇيىرعان ارىس 1932 جىلى كۇنەستىڭ المالى ەلدى مەكەنىندە پانيدەن باقيعا كوشتى. جايىق جاعاسىندا دۇنيەگە كەلگەن الاش ازاماتىنا ىلە بويىنان توپىراق بۇيىردى. اتتانار الدىندا ۇرپاقتارىمەن بىلاي دەپ باقۇلداسىپتى: «سەندەردىڭ اتا مەكەندەرىڭ قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى ورال، ورىنبور وڭىرىندە. كەيىن تۋىستارىڭدى ىزدەمەك بولساڭدار، سول وڭىردەن ىزدەڭدەر، رۋلارىڭ كىشى جۇز­دەگى الشىن-جاپپاس! كوزىمنىڭ تىرى­سىندە امال جوقتىقتان تۋىستارىڭمەن قاۋىش­تىرا الماي، وقىتا الماي ارماندا كەتەتىن بولدىم!». بۇگىندە، ۇل-قىزدارىنان تا­را­عان 20-عا جۋىق وتباسى ىلە ۋالاياتىن­دا مەكەن ەتۋدە. ۇرپاقتارىنىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانى – اتا مەكەنى ورالدى كورۋ، كىشى ءجۇز ىشىندە، اتالارى مولداعالي بەك­تۇرلى ۇلىنىڭ جاقىن تۋىستارى بولسا، تانىسىپ – قاۋىشۋ ەدى...

ءتۇيىن: مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى ۇس­تانعان الاش يدەياسىنىڭ ءىزىن جال­عاپ، ولكەدە قازاق-قىرعىز مادەني ۇيىش­ما­لارى پايدا بولدى. جاڭاشا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر كوپتەپ بوي كوتەردى. ۇيىمدى باسقارعان ازاماتتار اراسىندا مولداعاليدىڭ شاكىرتتەرى دە بولدى. دەمەك، بارشا قازاقتىڭ «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» يدەيا­سى قىتاي اۋماعىنداعى قازاقتارعا دا ءوز اسەرىن تيگىزىپ، جەمىسىن بەرىپ، جالعاسىن تاپتى.

 

اباي مىرزاعالي،

تاريح عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

قايران قالدىرعان قايىڭدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 11:56

ۇقساس جاڭالىقتار