قارابوگەتتەن باستالعان قارسىلىق
1929-1931 جىلدارى قازاقستاندا ءىرىلى-ۇساقتى 372 باس كوتەرۋ بولعان ەكەن. 1931 جىلى مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما مالىمەتىندە ەكى جىلدا 1350 توپ جويىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا بولعان 7,5 مىڭ ادام قولعا تۇسكەنى جازىلادى. سول تۇستا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وسىنداي تولقۋلار ءوتتى.
وسى تاقىرىپتى كوپتەن زەرتتەپ جۇرگەن پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى باقىتجان احمەتبەكتىڭ دەرەگىنشە, 1930 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا قارماقشى اۋدانىنا قاراستى قارابوگەت دەگەن جەردە №1 اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنى وتەدى. اۋەلى بايلار مەن ورتاشانى, كەيىننەن كەدەيدى سالىقپەن قىسقان ساياساتتىڭ قياناتىنا شىداي الماعان حالىق وسى جيىن سوڭىندا باس كوتەرۋگە ءسوز بايلاسسا كەرەك. جۇرت الدىندا بۇحاراداعى مەدرەسەدەن ءبىلىم العان ءدىندار جۇماعازى بايىمبەتوۆ ءسوز سويلەپ, ەلدى كەڭەس وكىمەتىنەن قورعانۋعا شاقىرادى. بۇل قىلت ەتكەندى قىلىشتاي قيىپ تۇسەر سول كەزدىڭ ساياساتىنا ەش سىيمايتىن ارەكەت ەدى. جاڭا وكىمەتتىڭ جارىلقاماسىن تۇسىنگەن ەل اعالارى ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وسىنداي كوزجۇمباي ەرلىككە بارادى.
وسى جيىننان كەيىن ىلە-شالا 700-دەي ءتۇتىن قاراقۇمعا قاراي كوش تۇزەپتى. جول-جونەكەي اۋا كوشۋگە كەدەرگى جاساماق بولعان جەرگىلىكتى كەڭەس, پارتيا قىزمەتكەرلەرى تاباندا تۇتقىندالادى. بۇل كەڭەستىك ساياساتقا اشىق قارسى تۇرۋ بولاتىن.
ون جەتىنشى ناۋرىز كۇنى كوتەرىلىسشىلەر التىن سىعاي باتىردىڭ ۇرپاعى جۇماعازىنى حان سايلايدى. وعان ىسقاق الماعامبەتوۆ, ساعيت كۇزدىكباەۆ, ورازباي ومارباەۆ, بەرىش بايباقتين, مەشىتباي قىپشاقباەۆ, بۇقارباي قوجامجاروۆ, جانۇزاق تاجەنوۆتەر كەڭەسشى رەتىندە بەكىتىلەدى. جاڭا وكىمەتتىڭ كوپە-كورنەۋ قياناتىنان ءىش جيعان جۇرت كۇن سايىن كوتەرىلىسشىلەر قاتارىن تولتىرىپ جاتىپتى.
جۇماعازى توبى ورنالاسقان جەرگە تاياۋ تۇزداق قاراۇڭگىر دەپ اتالاتىن جەردە كوتەرىلىسشىلەردىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن شوعىرى قالىپتاسادى. ولار ءوز ورتالارىنان باسشى ەتىپ پىرماعامبەت لاۋباەۆتى سايلاپ, كوتەرىلىسكە اعايىندى نۇرحان, جۇماش قاراەۆتار جەتەكشىلىك ەتەدى. ولار وزدەرى بوي تاسالاعان اۋماققا كەلەتىن جول بويىنداعى قۇدىقتاردى قۇمعا تولتىرىپ, ءىز جاسىرۋعا تىرىسقان.
وكىمەتكە قارسى شىققانداردى جازالاۋعا قارماقشى مەن ىرعىزدان شىققان وتريادتار 7 ساۋىردە كوتەرىلىسشىلەر تۇراعىنا تاياۋ كەلىپ, قاندى شايقاس بولدى. ۇرىس كەزىندە كوتەرىلىسشىلەردەن 35 ادام ءولىپ, 23-ءى جاراقاتتانعان. مەملەكەتتىك ساياسي باس باسقارما دەرەكتەرىنە سەنسەك, قاراقۇمداعى كوتەرىلىسشىلەردىڭ جالپى سانى 5000 ادامعا جەتكەن.
– 1930 جىلى 13 ساۋىردە ارالعا كەلگەن اسكەري وكرۋگتىك توپ وكىلدەرى قاراقۇمعا ۇكىمەتتىك كوميسسيا جىبەرۋدى ۇسىندى. ناتيجەسىندە, ءالىبي جانگەلدين باسقارعان مەملەكەتتىك كوميسسيا قاراقۇمعا اتتاندى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان كەلىسسوزدەن كەيىن, ولار كوتەرىلىسكە شىققانداردى قارۋىن تاپسىرۋعا كوندىردى. بۇل كەلىسسوزگە جۇماعازى بايىمبەتوۆ قاتىسىپ, ۇكىمەت الدىنا 7 شارت قويادى, – دەيدى باقىتجان احمەتبەك.
كوميسسيا تاراپىنان دىنگە بوستاندىق بەرۋ, شامادان تىس كوبەيىپ كەتكەن الىم-سالىقتى ازايتۋ سەكىلدى تالاپتاردى ورىنداۋعا ۋادە بەرىلىپ, جۇماعازى بايىمبەتوۆ, وسپان اقمولدين, تىلەۋعالي احمەتوۆ سەكىلدى ءدىندارلار قىزىلوردا وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءجۇنىسوۆ قول قويعان زاڭدى كۋالىك الادى. بىراق, باس كوتەرگەندەر كەلىسىمگە كەلىپ, قولىنداعى قارۋلارىن تاپسىرعاننان كەيىن كوپ كەشىكپەي بۇل ۋادەنىڭ ءبارى ۇمىتىلىپ شىعا كەلەدى. وتىزىنشى مامىردا جۇماعازى بايىمبەتوۆ ءوزىنىڭ 8 كەڭەسشىسىمەن بىرگە تۇتقىنعا الىنادى. 1930 جىلى 15 شىلدەدە قازاقستانداعى بىرىككەن ساياسي باس باسقارماسىنىڭ ۇشتىگى ولاردى تۇگەلدەي اتۋ جازاسىنا كەسىپتى. تەك جۇماعازىعا قاتىستى ۇكىم بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءبىر جىلعا دەيىن ورىندالماعان. ول 1931 جىلى 16 ساۋىردە الماتى قالاسىندا جازالاۋ ورگانى جەندەتتەرىنىڭ قولىنان قازا تابادى.
ىزدەۋسىز قالعان قاھارماندار
العاشقى تالپىنىستان تاۋى شاعىلعان جۇرت جۇماعازى مولدا تۇتقىندالعاننان كەيىن وتكەن ءبىر جيىن ۇستىندە قوجبان جۇبانوۆتى وزدەرىنە باسشى ەتىپ سايلايدى. اتاقتى التىن شۇڭعىر باتىردىڭ ۇرپاعى قوجبان جۇرت تىلەگىمەن حان اتانىپ, ەل ىشىنەن مىلتىقتار جيناتىپ, 28 مەرگەننەن تۇراتىن ارنايى توپ جاساقتايدى.
– كوتەرىلىستى باسۋعا ورسكىدەن, ورىنبوردان, تاشكەنتتەن, قىزىلوردادان كەلگەن جازالاۋشى اسكەر بولىمدەرى دە بولعانى رەسمي قۇجاتتاردان بەلگىلى. ولار 8-اتتى اسكەر ديۆيزياسىنىڭ اتتى اسكەر پولكتەرى, وسى ديۆيزيانىڭ بايلانىس مەكتەبى, ۇلتتىق اتتى اسكەر ەسكادرونى, جەكە بايلانىس ەسكادرونى, اتتى-تاۋلى باتارەيا, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ حيميالىق ءبولىمى, قارساقپاي كوممۋنيستىك وتريادى. بۇلار قاراقۇمدا قوجبان حاننىڭ ساربازدارىمەن بىرنەشە رەت ۇرىسقا تۇسكەن. ارينە, جاراعى سايلى اسكەر قاتارىنان وققا ۇشقاندار از بولدى. ال تاياق, نايزا, شوقپار جانە ءىشىنارا اڭشى مىلتىعىمەن قارۋلانعان كوتەرىلىسشىلەر قاتارى ءار شابۋىل سايىن سەلدىرەپ وتىرعان, – دەيدى باقىتجان مۇقارام ۇلى.
شەشۋشى شايقاس 1930 جىلى 8 جەلتوقساندا سارىسۋعا جاقىن كوجەباي سايىندا بولادى. مۇزداي قارۋلانعان اسكەر كوتەرىلىسشىلەردى دەمدە تالقانداپ تاستايدى. قوجبان باتىردى جيىرماشاقتى قارۋلاسى قورعاپ, قىم-قيعاش ۇرىستان سىتىلىپ شىقسا دا, كوپ كەشىكپەي قولعا تۇسەدى.
دەرەكتەر تەرگەۋ ءىسى بويىنشا 400-دەن اسا ادام قاماۋعا الىنعان. بىرىككەن ساياسي باس باسقارماسى ۇشتىگىنىڭ ۇكىمىمەن 19 قازاندا 227 ادام جازالانعان. ونىڭ 118-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, 108 ادام باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, ءارتۇرلى مەرزىمگە لاگەرلەرگە جىبەرىلگەن. ال قوجبان باتىر قىزىلوردا قالاسىندا اتىلىپ, شاھار ماڭىنداعى قاراۋىلتوبە اۋىلىنا جەرلەندى. ەكىنشى توپ قازىرگى بىرقازان ستانساسى تۇسىنداعى قوڭىرتوبەدە وققا بايلانادى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ تاعى ءبىر شوعىرى قازىر قالا اۋماعىنداعى اراي شاعىن اۋدانىندا اتىلادى. ءالى كۇنگە دەيىن كوپشىلىگىنىڭ جاتقان جەرى دە بەلگىسىز. تەڭدىك سۇراپ, تولقۋعا شىققانداردىڭ تاعدىرى وسىلاي بولدى.
«ولسەڭدەر – شايىتسىڭدەر, ولمەسەڭدەر – بايىتسىڭدەر...»
قازالى توپىراعىندا بولعان «اساندار كوتەرىلىسى» تۋرالى تەك بەرتىندە ايتىلا باستاپتى. وسى وڭىردەگى عابدۋللا ءىززاتوۆ دەگەن ازامات بابالار ەرلىگى حاقىندا سول تولقۋعا قاتىسقان اقساقالدان ەستىپتى. 1910 جىلى تۋعان مۇزات اقساقالدىڭ ايتۋىنشا باس كوتەرۋگە ورىنبەت يشاننىڭ بالاسى, دارمەنقۇل يشاننىڭ نەمەرەسى يمان ماقسىم باسشىلىق جاساعان ەكەن.
– ەكى مىڭىنشى جىلدارى دۇنيەدەن وزعان سول مۇزات قاريا كوتەرىلىسكە قاتىسقاندا 19-20 جاستاعى جىگىت شاعى ەكەن. شابۋىلعا شىعار الدىندا ەكى مىڭعا جۋىق ساربازدى ساپقا تۇرعىزعان يمان ماقسىم «ولسەڭدەر – ءشايىت, ءتىرى قالساڭدار – بايىتسىڭدەر» دەپ جانازالارىن تىرىدەي شىعارىپتى. ءشايىت دەگەنى تۇسىنىكتى, ال ءبايىتى ەل اۋزىندا اڭىز, ولەڭ-جىر بولىپ قالاسىڭدار دەگەن ءسوزى ەكەن, – دەيدى عابدۋللا ءىززاتوۆ.
الماتىدان بۇلعاققا شىققانداردى باسۋعا كەلگەن 30 شاقتى سارباز كوتەرىلىسشىلەردىڭ 44-ءىن العاشقى شابۋىلدا باۋداي تۇسىرەدى. ءۇش جەردەن قويىلعان پۋلەمەت وعىنا ۇشقانداردىڭ قاتارىندا ءبىر تىزەرلەي قۇلاعان يمان ماقسىم دا قالعان ەكەن. وسىدان كەيىن قۋدالاۋ باستالىپ, كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىرازى اتىلىپ, قيىر شەتكە ايدالىپ, كەيبىرى ەل اۋىپ كەتكەن. قارۋلاستار تەرگەۋ كەزىندە ارالارىنداعى مۇزات سەكىلدى جاستار تۋرالى ەشتەڭە ايتپاي, ولاردى امان الىپ قالىپتى. قازىر قازالى جەرىندە بابالار ەرلىگىن ەسكە تۇسىرەتىن «اساندار كوتەرىلىسى» ەسكەرتكىشى تۇر.
جاسىرىن وتكەن جيىن
قازىر قىزىلوردا قالاسىندا اقمىرزا يشان اتىندا كوشە بار. بار ءومىرىن يسلامنىڭ تىلسىمىن زەرتتەۋگە ارناعان اقمىرزا دا سىردا بولعان كوتەرىلىستەردىڭ ءبىرىن باستاعان قايراتكەر. جالپى, سول تۇستاعى تولقۋلارعا ەل ىشىندەگى بەدەلدى ءدىن ادامدارى باسشىلىق جاساعانىن ايتا كەتەيىك. ەلدى ءىلىم-بىلىمگە باۋلىعان يشان جۇرتقا تىزەسى باتقان جاڭا وكىمەتكە قارسى ۇرىستاردىڭ بىرىندە وققا ۇشادى. «تۇركى يمان» سەكىلدى تەڭدەسسىز تۋىندى جازعان قايراتكەردىڭ ۇرپاقتارى اۋعانستان اۋىپ كەتكەن.
– ۇرپاعى ءۇشىن جالاڭ قولمەن جاراقتى اسكەرگە قارسى شىققان باتىرلار رۋحىن قۇرمەتتەۋدە قازالىلىق اعايىندار وزىپ تۇر. ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن «اساندار كوتەرىلىسىنە» ارناپ 3 مارتە كونفەرەنتسيا وتكىزدى. ۇلكەن ەسكەرتكىش تۇرعىزدى. «قاراقۇم كوتەرىلىسى» قۇرباندارىنا جالاعاشتا جانە قارماقشى اۋدانىنداعى مارال يشان قورىمى بۇرىلىسىندا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى. بىراق ءالى كولەمدى شارالار ۇيىمداستىرىلعان جوق, – دەيدى عالىم.
وبلىس ورتالىعىندا وسىدان 5 جىل بۇرىن كوتەرىلىستىڭ 85 جىلدىعىنا بايلانىستى تاريحشىلار باسقوسۋى ءوتىپتى. ۇيىمداستىرۋشىلار جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتە وتكەن شارادا بيلبوردتى كوشەگە ەمەس, عيمارات ىشىنە قويۋعا ءماجبۇر بولعان. باقىتجان احمەتبەك ءبىز ءالى كۇنگە سول باتىرلار ەرلىگىن ۇلىقتاۋعا ق ۇلىق تانىتپاي كەلە جاتقانىمىزدى, ءتىپتى ولاردىڭ اتىن ايتۋعا قورقاسوقتايتىنىمىزدى ايتادى.
ارينە, قازىرگى ءسات جينالىپ جيىن, توپىرلاپ توي وتكىزەتىن ۋاقىت ەمەس. دەگەنمەن دە بار قازاق قياناتقا قارسى شىققان وقيعانىڭ 90 جىلدىعى ونلاين تۇردە بولسا دا ۇيىمداستىرىلسا, مەكتەپتەردە اتالار ەرلىگىنە ارنالعان ارنايى ساباقتار وتسە. بۇل وتكەننەن ونەگە الار ەل ەكەندىگىمىزدى تانىتا تۇسەر ەدى.
قىزىلوردا
