قامباش كوزدەن بۇل-بۇل ۇشا جازدادى
بيىل ءار جازدا جاعالاۋىنان جۇرت ارىلمايتىن قامباش كولىنە باراتىندار ساپ تىيىلدى. كولەمى جاعىنان كىشى ارالدان كەيىنگى ءىرى كولگە اسىعىپ جەتكەندەردىڭ ءوزى جاعالاۋىن كەمىرىپ جاتقان بۇرىنعى ايدىندى كورە الماعانى انىق. سىرداريا وزەنىندەگى سۋ تاپشىلىعىنان ءبىر جازدا كول جاعالاۋىنان 250-300 مەترگە شەگىنىپ كەتتى. ماماندار جىل سايىن بىرنەشە مىڭ توننا بالىق اۋلاناتىن قامباشتاعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ جايىن ايتىپ, ماسەلە كوتەرگەن ەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا تارتىلعان سۋ تابانىنان شىققان ك ۇلىمسى يىسكە تۇنشىعىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى.
سۋى كوز جاسىنداي ءمولدىر قامباشتا ءار جازدا شامامەن 60-70 مىڭ تۋريست دەمالاتىن. ينفراقۇرىلىمى جولعا قويىلىپ, جەتپىسكە جۋىق كاسىپكەر ناپاقا تاۋىپ وتىرعان. بيىل تارتىلعان كولمەن بىرگە ولاردىڭ بيزنەسى دە توقتادى.
وسى جىلى سۋ تاپشىلىعىنىڭ بولارىن ماماندار ەرتە-اق بولجاعان ەدى. «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى, ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى بىلتىرعى جەلتوقساننان باستاپ الدا ەگىلەر كۇرىش كولەمىن 78 500 گەكتاردان اسىرماۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس بەرگەن. ونى وبلىستىق اكىمدىك شارۋاشىلىقتارعا ەگىس ناۋقانىنان بۇرىن ەسكەرتكەن. بىراق وسىنىڭ بارىنە قاراماستان بيىل 90 مىڭ گەكتاردىڭ ۇستىندە كۇرىش ەگىلدى.
– قازىر ەكىنىڭ ءبىرى كۇرىش ەگۋگە قۇمار. مەملەكەتتىڭ وسى سالاعا قولداۋىن پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەر كوپ. بىراق ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن دە ويلاۋىمىز كەرەك. بيىل بارلىق جەردە سۋ تاپشى. ءتىپتى وزبەكتەر ماقتانى 50 پايىزعا دەيىن ازايتتى دەگەندى ەستىپ وتىرمىز. ال بىزدە كەرىسىنشە كۇرىش القابى ءوستى. وسىنىڭ سالدارىنان بيىل قامباش قاتتى تارتىلىپ كەتتى. كەزىندە ماقتا مەن كۇرىشكە سۋ الىپ, ارالدى كەپتىرىپ ەدىك. ەندى سول كەپتى قامباشقا كيگىزسەك, الىپ ايدىندى ورنىنا كەلتىرۋ قيىن بولادى, – دەيدى ارال-سىرداريا باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جۇماحان نۇرسەيىتوۆ.
وبلىس اكىمدىگى دە ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەندىگىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. بىراق ونىڭ ءتۇيىنى جەكە شارۋاشىلىقتارعا بايلانىستى. ولاردىڭ قانشا القاپقا كۇرىش ەگىپ وتىرعانىن دا انىقتاۋ قيىن. تەكسەرۋ ءۇشىن ءتيىستى ورىنداردىڭ رۇقساتىن الۋعا ۋاقىت جۇمسايسىڭ. بارعاننىڭ وزىندە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى بيزنەستى تەكسەرۋگە جاريالانعان ۇشجىلدىق ءموراتوريدى كولدەنەڭ تارتىپ شىعا كەلەدى.
كەلەسى جىلى دا سۋ كوبەيە قويادى دەگەن ءۇمىت از. بىلتىر وسى ۋاقىتتا قىرعىزداردىڭ «توقتاعۇل» سۋ قويماسىندا 17 ملرد تەكشەمەتر سۋ تۇرعان, قازىر ونداعى كولەم 15 ملرد تەكشە مەتر عانا. ءوزىمىزدىڭ شاردارادا وتكەن جىلى وسى مەزگىلدە 1,5 ملرد تەكشە مەتر سۋ ساقتالسا, قازىرگى مولشەرى 850 ملن تەكشە مەتر توڭىرەگىندە.
ماماندار قازىر كۇرىش ەگىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى ديقانشىلىق داستۇردەن الىس ەكەنىن ايتادى. ولار ەگىنشىلىككە ەڭبەك دەپ ەمەس, كول-كوسىر تابىس اكەلەتىن بيزنەس دەپ قانا قارايدى. مىسالى, بيىل ءبىراز اۋماق كانالدان الىس, ءتىپتى كەيبىرى بيىك جەرگە ەگىلگەن. دەمەك, ونى ەككەندەردىڭ بۇل كاسىپتەن حابارى از.
– جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعى جايلى جاقسى ايتتى. بۇرىن ەگىن ەگەتىن شارۋاشىلىقتا ينجەنەر-گيدروتەحنيك مامانى بولاتىن. ال قازىر ءتىپتى ونداي ماماندار دايارلانىپ جاتقانىنا كۇمانىم بار. پرەزيدەنت باستى قۇجاتتا اتاپ وتكەندەي, سۋارۋ جۇيەسى ەسكىرگەندىكتەن ونسىز دا قاسقالداقتىڭ قانىنداي سۋدىڭ جارتىسى دالاعا كەتىپ جاتاتىن كەزدەرى بولادى. ەڭ الدىمەن وسىنى رەتتەۋىمىز كەرەك, – دەيدى جۇماحان نۇرسەيىتوۆ.
كۇرىشتى مەملەكەت ساتىپ السا...
سۋدى ىسىراپسىز پايدالانۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ. جۋىردا جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋدە وبلىس اكىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا الدا اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىندەگى كۇرىش كولەمىن 75-80 مىڭ گەكتارعا تۇراقتاندىرىپ, مال ازىعى تۇرىندەگى داقىلدار كولەمىنە باسىمدىق بەرۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ال ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جۇماحان نۇرسەيىتوۆ كۇرىش ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى اياسىنداعى شارالارعا ەنگىزۋ كەرەك دەگەن ويدا. وندا كۇرىشتىڭ ەگىلەتىن كولەمىن مەملەكەت ءوزى بەلگىلەيدى, سوعان ساي ءتۇرلى سۋبسيديا بەرەدى. كەيىن دايىن ءونىمدى بەلگىلى ءبىر باعامەن ساتىپ الادى. ال وعان كىرمەگەن شارۋاشىلىقتار ءوز شىعىنىن ءوزى كوتەرۋى كەرەك.
– وسىعان كوشسەك, قازىر كۇرىش ەگۋگە قۇلشىنىپ جۇرگەندەردىڭ تالايى اياعىن تارتار ەدى. ارينە, ايماقتىڭ برەندىنە قارسىلىعىمىز جوق. بىراق ءدال قازىر وسى ءونىمنىڭ پايداسىنان زيانى كوبىرەك بولىپ تۇرعانىن جاسىرمايىق. جىل سايىن ۇلعايعان القاپتار سالدارىنان كىشى ارالعا تۇسەتىن سۋ ازايىپ بارادى. مۇنىڭ ارتى تابيعي اپاتقا سوقتىرادى, – دەيدى ول.
وسى جىلى «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, شارۋالار ەگىس القاپتارىن كەزەكتەسە سۋارۋ ءۇشىن كەستە جاسادى. الا جازداي ءار اۋدانعا شاپقىلاپ, اۋپىرىمدەپ سۋ بەرۋ ماۋسىمىن اياقتادى. مۇنداعى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, وبلىسقا سۋ قويمالارىن سالۋ كەرەك. قازىر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى وسىنداي ەكى قويمانىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن دايىنداۋ ءۇشىن قارجى ءبولىپ, بۇل باعىتتا جۇمىستار باستالدى. وسى جوبادا قارالىپ وتىرعان قاراوزەك جانە كۇمىسكەتكەن سۋ قويمالارى سالىنسا, ايماقتاعى ەگىن شارۋاشىلىعى ەڭسە تىكتەپ, ىلگەرىدە ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونعان كولدەردىڭ ءبىرازى پايدا بولىپ, ءوڭىر ەكولوگياسى جاقسارا تۇسەدى. ەڭ باستىسى, كورشىلەرگە دەگەن كىرىپتارلىقتان ارىلار ەدىك. قازىر «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەننىڭ كەرىن كەلتىرىپ وتىرعان قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا كۇنىمىز تۇسە بەرسە, كىشى ارالدان, سىر بويىندا ونسىز دا ساناۋلى عانا قالعان كولدەر جۇيەسىنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
قىزىلوردا وبلىسى
