«كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تاريحي وبەكتىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسى 2019 جىلى باستاۋ الىپ, 200-گە جۋىق جۇمىسشى جىل كولەمىندە كوپتەگەن ماڭىزدى وبەكتىلەر مەن جادىگەرلەردى زەرتتەگەنى بەلگىلى. بيىلعى جىلى تاريحي ورىندى زەرتتەۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى مەن وبلىستىق, قالالىق جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى اراسىندا تۇزىلگەن مەموراندۋمعا سايكەس ەرىكتى جاستار دا قوسىلدى.
– ارحەولوگيالىق يگەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءارتۇرلى كەزەڭگە جاتاتىن بىرقاتار ارحەولوگيالىق نىسانداردا توپىراق قاباتتارىن تازارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇپنۇسقالىق كەسكىندى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەجەلگى تۇركىستان قالالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ماڭىزدى ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن, ەرەكشە قورعالاتىن نىساندار انىقتالدى. III-IV عاسىرلارداعى التىننان جاسالعان ايەلدەردىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارى, ەرتەدەگى جانە ورتا عاسىرداعى كەراميكانىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ءدىني مازمۇنداعى ەجەلگى كىتاپتار تابىلدى. جوبا بارىسىندا تابىلعان بارلىق قۇندى ارحەولوگيالىق ولجا زەرتتەلىپ, كاتالوگى جاسالىپ, قالپىنا كەلتىرىلۋدە. ولاردىڭ بارلىعى مۇراجاي كوللەكتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى, – دەدى ا.حازبۋلاتوۆ.
جوبا جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جوبا ءۇش جىلعا, ياعني 2019-2021 جىلدارعا جوسپارلانعان. قالاشىقتىڭ جالپى اۋماعى – 27 گا. اتالعان اۋماق ءار جىلعا 9 گەكتاردان ءبولىپ قاراستىرىلعان.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانە قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى جشس قولعا العان جوبا «ERG» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن جۇزەگە اسۋدا.
بۇل تابىلعان زاتتار سارمات-كاڭلى ءداۋىرىنىڭ (II-III عاسىرلار) بۇرىن تابىلعان ەجەلگى تسيتادەلىمەن قاتار, II-XIX عاسىرلار ارالىعىندا كۇلتوبە تاريحي-مادەني لاندشافتىنىڭ نەگىزگى ءتورت كەزەڭىن ناقتى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارحەولوگيالىق جانە تاريحي-مادەني زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ دامۋىن مىنا كەزەڭدەرگە ءبولۋدى ۇسىنۋعا بولادى: – ەرتە كەزەڭ (II-IV عاسىرلار) – سارمات-كاڭلى داۋىرىندەگى ءدىني جانە رۋحاني ورتالىق; – ەكىنشى كەزەڭ (VII – IX عاسىرلار) – تۇركى داۋىرىندەگى كىشىگىرىم قونىس; – ءۇشىنشى كەزەڭ (ح – ءحىىى عاسىرلار) – ورتاعاسىرلىق كەزەڭ (قالالىق مادەنيەتتىڭ دامۋى جانە قوجا احمەت ياساۋي ءداۋىرى); – ءتورتىنشى كەزەڭ (XVI – XIX عاسىرلار) – قازاق حاندىعىنىڭ كەزەڭى (ماڭىزدى
ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىق, مادەنيەتتەردىڭ توعىسۋى, تۇركىستان – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى, قازاق-جوڭعار سوعىستارى كەزىندە قۇلدىراپ كەتكەن تولىققاندى قالالىق ينفراقۇرىلىم).
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا الەمگە تانىمال ارحەولوگ مايكل يانسون بەينەجازبا جولداپ, «كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ تاريحي نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىن ءالى دە جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
«بۇل جەردە تۇركى مادەنيەتىنىڭ تاريحى قوردالانىپ جاتىر. سول زامانداعى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن تانۋعا بولادى. ەگەر دە ەجەلگى ەسكەرتكىشتى اشپاساق, زەرتتەمەسەك, وندا تۇركىستان قالاسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى عىلىمنان جاسىرىن قالادى. ال ەندى ەسكەرتكىشتەردى اشسا, ولاردى اشىق اسپان استىندا قالدىرۋعا بولمايدى. تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ اسەرىنەن ولار جىلدام بۇزىلىپ, جوق بولادى. وسىنى ەسكەرگەن دۇرىس. ءبىز بولاشاق ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز قاجەت», – دەدى م.يانسون.
ايتا كەتسەك, كۇلتوبە قالاشىعىنا العاشقى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى 2010 جىلى بەلگىلى قازاقستاندىق عالىم ەربولات سماعۇلوۆتىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلە باستاعان. كەيىن ارحەولوگتار كۇلتوبە – ياسى (تۇركىستان) قالاسىنىڭ ەڭ ەجەلگى بولىگى ەكەنىن انىقتاعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىرعا جاتاتىن عيباداتحانا مەن بىرقاتار ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمداردىڭ تابىلۋى ياسى قالاسىنىڭ تاريحىن تاعى مىڭ جارىم جىلعا ۇزارتىپ, ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن اسپەكتىلەردى قايتا قاراۋعا الىپ كەلدى. 2017 جىلى نىسان عالىمداردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتىپ, قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعىمەن شاعىن عىلىمي جوبا اياسىندا قولعا الىندى. ال بىلتىردان بەرى «ERG»-ءدىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن قالاشىق تولىققاندى زەرتتەلە باستادى.
