ءدال مۇنداي سوراقىلىق حالقىمىزدىڭ اتا سالتىندا دا, اسىل دىنىندە دە بولعان جوق ەدى. «جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان» ۇلتىمىز ايەلگە ەڭ الدىمەن انا دەپ قاراپ, بالانى ەلدىڭ ەرتەڭى باعالادى. قوناق دەپ قىزىن تورگە وتىرعىزىپ, سوڭىمداعى ءىزىم دەپ بالدىرعاندى تىزەسىنە جايعاستىردى. سول سانا, سول تۇسىنىك, سول ۇستانىمنان قاشان ايىرىلىپ قالدىق ەكەن. ەندى كەلىپ قىز زورلاعان, پەدوفيلدەر جايلاعان ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ء«بىز شامادان تىس قۋدالاۋ شارالارى مەن سوت تورەلىگىنىڭ قاتاڭ جازالاۋ تəجىريبەسىنەن باس تارتتىق. الايدا ەلىمىزدە اۋىر قىلمىستاردىڭ سانى ازايماي تۇر. ءبىز زاڭنامامىزدى ىزگىلەندىرۋ ىسىنە كوبىرەك مəن بەرىپ, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن نازاردان تىس قالدىردىق. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, ەسىرتكى تاراتۋ, ادام ساۋداسى, əيەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جəنە باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا, əسىرەسە بالالارعا قاتىستى قىلمىستارعا قولدانىلاتىن جازانى شۇعىل تۇردە قاتايتۋ قاجەت. بۇل مəسەلەنى شەشۋدى پارلامەنتكە جəنە ۇكىمەتكە تاپسىرامىن», دەدى.
راس, ەلىمىزدە بۇعان دەيىن زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى حالىققا جولداۋىندا «ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتى نىعايتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت», دەگەن ەدى. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا تاراپتاردى تاتۋلاستىرۋعا, ءزابىر كورسەتۋشى بارلىق تالاپتاردى ورىنداعاننان كەيىن ونى جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋعا زور كۇش سالىندى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 262-بابىنا, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 45-بابىنا جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 9-بابىنا بىرقاتار وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. قوعامدى ىزگىلەندىرۋ شارالارىنا 2 مىڭعا جۋىق ادام تارتىلىپ, باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ سانى 30 مىڭعا ازايدى.
بىراق بۇل ىزگىلەندىرۋ ءىسى اۋىر قىلمىس سانالاتىن كىسى ولتىرگەندەر مەن زورلاعاندارعا, ازاپتاعاندارعا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە بارعاندارعا, قىلمىستىڭ ۇيىمداستىرىلعان تۇرلەرىن جاساعاندارعا قولدانىلعان جوق. سوعان قاراماستان ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق-قۇقىقتىق ساياساتىن جازالاۋشىدان قۇقىق قورعاۋشى قىزمەتكە قاراي بۇرۋ جۇمىسى قوردالانعان ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشە المادى. پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى جولداۋىنداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ايتىلعان ء«بىز زاڭنامامىزدى ىزگىلەندىرۋ ىسىنە كوبىرەك مəن بەرىپ, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن نازاردان تىس قالدىردىق», دەگەن ءسوزى وسى ويىمىزدى ۇشتاي تۇسەتىنى انىق. ەندىگى ماسەلە – ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن نازارعا الۋ ەدى.
پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسى اياقاستى قالعان جوق. زاڭعا ەنگىزىلەتىن بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ازىرلەندى. وسىلايشا وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە جەكە ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سونىڭ ناتيجەسىندە زورلاۋ جəنە نəپسىقۇمارلىق سيپاتتاعى كۇش قولدانۋ əرەكەتتەرى ورتاشادان اۋىر قىلمىس ساناتىنا اۋىستىرىلدى. سونداي-اق جاس بالاعا قاتىستى زورلاۋ نەمەسە نəپسىقۇمارلىق سيپاتتاعى كۇش قولدانۋ əرەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىسكەر 20 جىلعا نەمەسە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولدى. بۇدان بولەك, پەدوفيليا فاكتىلەرىن حابارلاماعانى, جاسىرعانى جəنە بۇرمالاعانى ءۇشىن جازانىڭ ەڭ جوعارى مەرزىمى رەتىندە سوتتالۋشى 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. باستىسى, قىلمىستىڭ وسى ءتۇرىن جاسالعان كەزدە تاراپتاردىڭ ىمىرالاسۋىنا جول بەرىلمەيدى.
سولاي بولا تۇرا قىلمىستىق جازا قاتاڭدادى ەكەن دەپ قىلمىس سانى ازايا قويعان جوق. ماسەلەن, بيىلعى ماۋسىم ايىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ باق وكىلدەرىنە بەرگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا «جىل باسىنان بەرى زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, بالالارعا قاتىستى قىلمىس ءۇشىن زاڭ قاتايدى. جىل سايىن ەلىمىزدە وسى سيپاتتا 2 مىڭعا جۋىق قىلمىس جاسالادى. مۇنداي قىلمىستىڭ قاتارىندا بالالاردى – ازاپتاۋ, ۇرىپ-سوعۋ, بوپسالاۋ, قاۋىپ-قاتەرلى جاعدايدا قالدىرۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. سونداي-اق جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ ۇشتەن ءبىرى زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر», دەدى. سوراقىلىق ەمەي نەمەنە, ءبىر جىلدا 2 مىڭ ادامنىڭ ءومىرى وزگەرىپ, قايتا قالپىنا كەلە قويارى كۇماندى پسيحولوگيالىق, فيزيولوگيالىق زارداپ شەگەدى.
جۋىردا وسى ۆەدومستۆو «بالالارعا قامقورلىق جاساڭىز» اتتى ءفيلمدى جارىققا شىعاردى. بۇل فيلمدە كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر. وندا كەلتىرگەن رەسمي ستاتيستيكاعا سەنسەك, بيىلعى قاڭتار-تامىز ارالىعىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق سيپاتىنداعى 550 قىلمىس جاسالىپتى. سونىڭ 250-ءى – كۇش قولدانۋ, بوپسالاۋ, قورقىتۋ نەمەسە بالانىڭ دارمەنسىزدىگىن پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان ايۋاندىق. جاسالعان قىلمىستىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبىندە بالانىڭ جاسى 14 جاستان اسپايدى (14 جاسقا دەيىن – 61,3%, 14-18 جاس ارالىعىندا – 38,7%). ءتىپتى, كەي جاعدايدا بالانىڭ اناسى كۇيەۋىنەن نە بولماسا بىرگە تۇرىپ جاتقان ازاماتىنان ايىرىلىپ قالۋدان قورقىپ, مۇنداي زورلىق-زومبىلىق وقيعالارىن جىلى بۇركەپ جاۋىپ قويۋدان دا تارتىنبايدى. مۇنداي زورلىقتى 40,6% جاعدايدا بالاعا بەيتانىس ادام جاسايتىن بولسا, 26,4%-دا – تانىسى, 17%-دا – وگەي اكەسى نەمەسە اناسىنىڭ بىرگە تۇرىپ جاتقان ازاماتى, 7,5%-دا – تۋىسى, 6,6%-دا – اكەسى, 1,9%-دا كورشىسى جاسايتىن كورىنەدى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى يۋۆەنالدى پوليتسيا ينسپەكتورى گۇلسايا انۋاربەك بىلاي دەيدى: «بالالارعا جاسالاتىن زورلىق-زومبىلىقتىڭ قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى سالدارى بولادى. بالا ەسەيگەن كەزىندە دە بويىندا پسيحو-پاتولوگيا داميدى. ونداي بالالار وتە تۇيىق كەلەدى. قوعامنىڭ وزىنە دەگەن قارىم-قاتىناسىنان جاسقانادى. كەي كەزدە ءبىز وسىنداي ولقىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پسيحولوگتاردىڭ, پەداگوگتەردىڭ, ودان وزگە دە ارنايى مامانداردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەمىز».
بۇل ماسەلە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ دا ۇنەمى نازارىندا. ماسەلەن, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن ادامدارعا اياۋشىلىق تا, راقىمشىلىق تا بولمايدى. «پەدوفيلدەرگە قاتىستى زاڭدى قاتاڭداتۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وتكەن جىلى پەدوفيلدەرگە قاتىستى سانكتسيانى كۇشەيتكەن بولاتىنبىز. ءتىپتى, مۇنداي قىلمىس جاساعان ادامداردى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ماسەلەسى دە قولعا الىندى. ەندى بۇدان بىلاي پەدوفيلدەر ءۇشىن راقىمشىلىق جاسالمايدى», دەيدى م.احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا بيىل بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق 8%-عا ءوسىپ وتىر. ونىڭ دا ءوز سەبەپتەرى بار. ماسەلەن, بيىل ءبىر جابىرلەنۋشىگە قاتىستى 60 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. بىلتىردان باستاپ جابىق مەكەمەلەردە, ينتەرناتتاردا بالالارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىن جاسىرعاندار دا جاۋاپقا تارتىلا باستادى. ول دا قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ سانىن ارتتىرىپ وتىر.
P.S. ەلىمىزدە بالاعا كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىق پەن پەدوفيلدەر تاراپىنان جاسالاتىن قىلمىستارعا قاتىستى مىسالدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. وزەكتى ورتەيتىن دە – وسى! اسىرەسە, پاندەمياعا بايلانىستى ساباعىنا بارماي ۇستازدىڭ دا, اتا-انانىڭ دا قاداعالاۋىنسىز قالعان, اۋلا-اۋلادا ۋلاپ-شۋلاپ جۇرگەن بالالاردى كورگەندە ويعا باتاتىن بولدىق. ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا جوق». ىندەتتەن قورعايمىز دەپ ءجۇرىپ, بالانى ءجۇزى قارانىڭ قۇرىعىنا ءىلىندىرىپ الماساق جارار ەدى. ويلانارلىق جاعداي...
