قوعام • 14 قىركۇيەك، 2020

قوش بول، سوۆەت ادامى

48 رەت كورسەتىلدى

بالكىم، ەدگار پونىڭ كەيىپكەرى («چەلوۆەك تولپى») سەكىلدى اعىلىپ ءوتىپ جات­قان ادامدار نوپىرىنە ق ۇلىقسىز يا قىزىعۋ­شىلىقپەن كوز سالىپ وتىراتىن كۇي ءاربىر ادامدا بولاتىن شىعار. بولادى عوي، ادام بولعان سوڭ. قوعام كوشەسىندەگى قىم-قۋىت قاربالاس قاي ساتتە دە نازار اۋدارتادى. كىمدى كورەسىز؟ نەنى اڭعاراسىز؟

 

ساپىرىلىسقان سان الۋان ادام. نەمەرەسىن جەتەكتەگەن قاريا، جۇمىسقا اسىعىپ بارا جاتقان ازامات، جۇرەگىندە ماحابباتتىڭ اياۋلى گ ۇلى ءبۇر جارعان جاستار. ارمانشىل جۇرەكتەر. وز­گەرگەن الەممەن، جاڭارعان قوعاممەن بىرگە وزگەرگەن، وزگەرمەگەن نەمەسە وزگەرۋگە تال­پىن­عان جانە وزگەرۋگە ۇمتىلمايتىن ادامدار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جول­داۋىندا «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ، تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ. قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ. سونداي-اق ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ. جاڭعىرعان قوعام جات ادەتتەردەن بىرتىندەپ ارىلۋى كەرەك» دەدى. قوعامدىق سانانى وزگەرتۋدىڭ العىشارتى ۇلت بولمىسىن جاڭارتۋ جانە جاڭعىرتۋدا ەكەنى ايتىلىپ وتىر.

قوعامدىق سانا، دەگەنىمىزدى قوعامدىق بولمىستىڭ (بىتيە) كورىنىسى دەپ ءجۇرمىز عوي. قوعامدىق سانانىڭ التى فورماسى نەمەسە تىرەگى دەپ ونەر (كوركەمدىك سانا)، عىلىم، مورال، قۇقىقتىق سانا، ءدىن، يدەولوگيانى (ساياسي سانا) سانايمىز.

كوركەمدىك سانا ياعني ادەبيەت، مۋزىكا، جيۆوپيس ت.ب. جىلىمىق جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارى بىرنەشە كۇردەلى وزگەرۋ كەزەڭدەرىن باسىنان وتكەردى. ساياسي تسەنزۋرا جانە سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسىنىڭ قۇرساۋىنان شىققان ونەردىڭ شەكسىز ەركىندىككە ۇمسىنۋى، ەلىكتەۋ-سولىقتاۋعا ۇرىنۋى دا، سان الۋان ەكسپەريمەنتتەرگە بارۋى دا ونەردىڭ ءوزىنىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنان تۋعان جاعدايات ەدى. كوركەمدىك سانا ءوزىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىنە ۇمتىلدى. عىلىم دا جاڭا تەحنولوگيالار­عا، جاڭا زامان سۇرانىستارىنا قاراي بەيىم­دەلۋ ۇستىندە. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن تازا قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ساردارىنا اينالعان سوۆەتتىك عىلىمنان ءوز ەنشىسىن العان قازاق عىلىمى كۇلدەن قايتا جارالعانداي كۇي كەشكەنىن كورەمىز. جالپى، عىلىم سوعىسقا جۇمىس ىستەمەۋى كەرەك. جاڭا زامانداعى قازاق عى­لىمىنان ءبىزدىڭ كۇتەرىمىز بەك كوپ. قوعامدىق سا­نا­نىڭ التى فورماسىنىڭ وزگەرۋى، قۇبىلۋى، جاڭا زامانعا بەيىمدەلۋى ارقىلى عانا ۇلت بول­مى­سى­نىڭ جاڭا قاعيداتتارىن قالىپتاستىرا الامىز عوي. وسىنىڭ ءبىرى كەمشىن بولسا، ءبارى كەمشىن.

وتكەن عاسىردا سوۆەت وداعى كەڭىستىگىندە جانە باتىس الەمىندە «حومو سوۆەتيكۋس» دەگەن ۇعىم پايدا بولىپ، قالىپتاستى. ياعني «سوۆەت ادامى». بۇل – الەۋمەتتىك تيپ. سانادا بەرىك ورنىققان سوۆەتتىك يدەولوگيا. ەندى ءبىز جوعارىدا ايتقان ادامداردىڭ نەمەسە ءۇش بۋىننىڭ قايسىسى «حومو سوۆەتيكۋس»؟ ەشقايسىسى جانە ءبارى. «حومو سوۆەتيكۋس» جەكە الەۋمەتتىك تيپ رەتىندە قازىر ءومىر سۇرمەيدى، بىراق ونىڭ جاقسى جانە جامان داعدىلارى مەن ادەتتەرى، پسيحولوگياسى مەن قۇندىلىقتارى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ بو­يىمىزدا بار. ءبىز ءوز ساياسي-الەۋمەتتىك جانە فيلوسوفيالىق، پسي­حولوگيالىق ەۆوليۋتسيامىزدى وتكەرۋدەمىز. كونەرگەن داستۇرلەر، ەسكىرگەن داعدىلار، جاڭا زامانعا بەيىمدەلۋى قيىن مىنەز-ق ۇلىق بىرىنەن بىرىنە بەرىلىپ، بىرىنەن قايتا ءبۇر جارىپ، ءبىرىنىڭ بويىنان مۇلدە جويىلىپ جاتقانداي. جارتىلاي وتىرىقشى جارتىلاي كوشپەلى بولعان بابالارىمىز سەكىلدى ءبىز دە قازىر جارتىلاي سوۆەت ادامى-جارتىلاي تاۋەلسىزدىك زامان ادامى بولىپ وتىرمىز.  ينتەرناتسيوناليزمنەن كوسموپوليتيزمگە ءوتىپ، ودان ءوزىمىزدىڭ التىن باستاۋىمىز – ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي» دەيتىن ۇلى گۋمانيستىك يدەياسىنا باس ۇرىپ، جالپىادامزاتتىق الترۋيزم­گە بەت الىپ بارامىز.

پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «جاس بۋىندى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە بەيىمدەۋ قاجەت» دەگەن سوز­دەن ادامداردىڭ كەيىنگى وتىز جىلدا ەڭبەكتى ەڭ باستى قۇندىلىق رەتىندە تانۋدان اداسىپ قالعانىمىزدى اڭعارامىز.

ەڭبەكتى جانە ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ – ەڭبەك قوعامىنىڭ ءمانى. بۇگىنگى ەڭبەك ادامى ول كەشەگى سوۆەتتىك شارۋا ەمەس. ونىڭ دا جاڭا فيلوسوفياسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك سەكىلدى. جاڭا وبرازى جاسالۋى كەرەك. ال جولداۋداعى «ىسىراپشىلدىق پەن داڭعازالىق قوعامنىڭ دا، ادامنىڭ دا ابىرويىن توگەدى. جاۋاپسىزدىق، نەمقۇرايدىلىق بۇكىل ەلدى قاسىرەتكە ۇشىراتادى. ال بوس سوزدىلىك پەن بوسپەلىك، ماقتانشاقتىق قوعامنىڭ دامۋىن تەجەيدى» دەگەن وي شىن مانىندە ويلاندىرادى. ءبىز وسى كەرتارپا قاسيەتتەردى تەك قانا سوۆەت زامانىنىڭ قالدىرعان مۇراسى دەي الامىز با؟ مەنىڭ پايىمداۋىمشا، بۇلاردىڭ ءبىر پاراسى توقسانىنشى جىلداردان باس­تاپ بىزگە جابىسقان دەرتتەر. بۇل – مۇناي ءداۋىرى­نىڭ، كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ مەن شەكسىز تەن­دەرلەردىڭ كەرى اسەرلەرى. ءبىز مۇنىڭ زاردابىن ءالى ۇزاق تارتامىز. اباي ءجاۋانمارتى مەن مۇناي «جۋانمارتتەرىنىڭ» اراسى الپىس ايشىلىق جول. وسى ارادان ءبىز ءوزىمىزدى تاۋىپ، جاڭارىپ جانە جاڭعىرۋىمىز كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:40

ء"تىل قورعاندارى" توبى قۇرىلدى

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

جۇرت جارمەڭكەنى كۇتۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 08:26

قىستان قىسىلماۋ ءۇشىن

قوعام • بۇگىن، 08:25

«بەتپەردەلى» پەندەلەر

رۋحانيات • بۇگىن، 08:05

شىنىقتىرۋدىڭ شەبەرى

قوعام • بۇگىن، 08:03

قازاقتىڭ پەيىلىنە قايران قالام!..

رۋحانيات • بۇگىن، 07:37

COVID-19: قاي ەلدەردە ساقتاندىرۋ بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 07:31

مۇراعاتتار مۇڭ شاعادى

قوعام • بۇگىن، 07:30

ساحنانىڭ ءسانى كىردى

ونەر • بۇگىن، 07:26

دياس جارىستان شىعىپ قالدى

تەننيس • بۇگىن، 07:22

يتالياعا بەت الدى

سپورت • بۇگىن، 07:21

ەستافەتا باعىتى جاريالاندى

سپورت • بۇگىن، 07:19

اۋىلدا پالما اعاشى وسەدى

وقيعا • بۇگىن، 07:14

قارامەڭدىدەگى قارتتار ورتالىعى

ايماقتار • بۇگىن، 07:13

العاشقى دەبات ءوتتى

الەم • بۇگىن، 07:12

«اقىلدى» ايماقتار

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:04

تسيفرلى دامۋدىڭ 5 باسىم باعىتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:02

زاڭى ۇستەم قوعام ىزگى

ساياسات • بۇگىن، 07:01

تاريحتىڭ تامىرشىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:59

27 جامبىلدىق باتىر اتانعان

تاريح • بۇگىن، 06:58

كوكتەمىردىڭ كوتەرىلىسىن كىم باسقاردى؟

ەڭ قىسقا اڭگىمە • بۇگىن، 06:56

توي تويعا ۇلاسىپ جاتىر؟!.

قوعام • بۇگىن، 06:50

«تيبەت ارۋىنىڭ» حيكايالارى

تانىم • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار