– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ماڭىزدى كوزى ءىرى كاسىپورىندار, شيكىزات سالاسىنداعى كومپانيالار ەكەنىن ايتتى. وسىعان قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى الداعى دامۋدىڭ باسىم باعىتتارىن تولىعىمەن ايقىندايدى. بۇرىننان ويدا جۇرگەن سۇراقتارىمىزدىڭ بارىنە ناقتى جاۋاپ الدىق. جاس عالىمدارعا ارنالعان 1 مىڭ گرانت ءبولۋ جانە ءوندىرۋشى سەكتور تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ارناۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس. پرەزيدەنت الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىندا جىل سايىن 500 عالىمنىڭ تاعىلىمدامادان ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە جاس عالىمدارعا قوسىمشا گرانتتار ءبولۋدى ۇكىمەتكە تاپسىردى. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى.
مەملەكەتتى بايىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – اۋىر يندۋستريانى دامىتۋ جانە ءاردايىم يننوۆاتسيا جەتىستىكتەرىمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ. باتىستا ونى «Scientific support» (عىلىمي قولداۋ) دەيدى. ارينە, بۇل سالادا تەمىردەي ءتارتىپ ورناپ, جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاپ, جويۋ كەرەك.
ەڭ جاڭا تەحنولوگيانى ساتىپ الۋ (ترانسفەرت) ءارى كەتسە 5 جىلدا تيىمدىلىك ۇستەمدىگىنەن ايىرىلادى. سوندىقتان كەز كەلگەن زاۋىتتى نەمەسە فابريكانى عىلىمي تۇرعىدان قولداۋ ارقىلى العى شەپتە تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. مىسالى, اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردە وڭدەۋ, تاۋار شىعارۋ ءوندىرىسى وسى قاعيدامەن جۇمىس ىستەيدى. ال كەرىسىنشە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنان جىل سايىن 4-5 رەت ءونىم الاتىنىنا قاراماستان كەدەيشىلىك ءومىر كەشۋدە, سەبەبى يندۋستريا دامىماعان. وعان جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جەتىلمەگەنى سەبەپ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمدى ۇنەمى قولداپ كەلەدى. بىلتىر 2023 جىلعا دەيىن عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنى, ءىجو-ءنىڭ ءبىر پايىزىنا جەتكىزۋدى ناقتىلاعان بولاتىن. ال بيىلعى جولداۋدا ۇكىمەتكە شيكىزات كومپانيالارى تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عىلىمعا بولگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى ورىندالعان كەزدە وتاندىق عىلىم شارىقتاپ وسەتىن بولادى.
مەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىن جاقسى بىلەمىن. ءبىر كەزدەرى ۇكىمەت مۇشەسى رەتىندە قىزمەتتەس بولدىق. تەرەڭ ءبىلىمدى, تەكتى, زيالى ازامات رەتىندە عىلىمعا ناقتى قولداۋ كورسەتەتىنىنە ەش كۇمانىم جوق. سوندىقتان پرەزيدەنت عىلىمعا زور كوڭىل ءبولىپ, تالاپتى جاستاردى عىلىمعا تارتاتىن جول اشىپ وتىر.
– عىلىم مەن ەكونوميكانى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا ءوندىرىس تاراپىنان عىلىمعا كەڭەس كەزىندەگىدەي سۇرانىس جوق, عىلىم جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ وتە سيرەك. نەگە؟
– ونىڭ نەگىزگى ەكى سەبەبىن اتاپ كەتكىم كەلەدى. ءبىرىنشىسى, كوپتەگەن ءىرى ءوندىرىس ورىندارى شەتەلدىك ينۆەستورلار قولىندا. ولاردىڭ ءوز ەلدەرىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار. عىلىمعا بولگەن قاراجاتى سوندا كەتەدى. ولار عىلىمسىز-اق تابىستى كۇرەپ تابادى, قورشاعان ورتانى دا اياماي ءبۇلدىرىپ جاتىر. ەكىنشى سەبەبى, عىلىمي لابوراتوريا مەن ءوندىرىس تسەحتارىن جالعاپ تۇرعان كوپىر بۇزىلعان. عالىمداردىڭ جاڭا ءارى وزىق تاسىلمەن گرامداپ العان زاتتارىن ءوندىرىس باسشىسى ءوز زاۋىتىنا ەنگىزۋ ءۇشىن توننالاپ بولماسا دا كيلوگرامداپ شىعارۋدى تالاپ ەتەدى. ونىسى دۇرىس, بىراق بۇل ءۇشىن جارتىلاي وندىرىستىك سىناق قوندىرعىسى كەرەك. بۇرىن ءىرى زاۋىتتاردا تاجىريبەلىك تسەحتار بولاتىن. ولار كەڭەس وكىمەتىمەن بىرگە جوق بولدى. سولاردى جوبالاپ, كونسترۋكتورلىق بولىمدەرمەن قوسىپ قايتا قۇرۋ قاجەت. بۇل – شىعىن, بىراق قاجەتتىلىك. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانساق, بۇل ماسەلەنى تولىق شەشۋگە بولادى.
ۇعا جارعىسىنا سايكەس كەزەكتى سايلاۋىمىزدى كەڭەس كەزىنەن بەرى وزگەرمەي كەلە جاتقان تارتىپپەن ءادىل, ويداعىداي وتكىزدىك. سايلاۋ قورىتىندىسى رەسپۋبليكالىق گازەتتەر مەن ۇعا-نىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاندى. بۇرىن سايلاۋ كەزىندە ۇمىتكەرلەردىڭ جاسىنا شەك قويىلمايتىن, كەيىنگى ەكى سايلاۋدا شەك قويا باستادىق. سەبەبى جاس عالىمداردى كونكۋرس ارقىلى ەرتەرەك ۇلكەن عىلىمعا تارتۋدى دۇرىس كوردىك. كەيىنگى جيىندا كوررەسپوندەنت-مۇشەلەردى 55-58 جاسقا دەيىن, ال اكادەميكتەردى 63 جاسپەن شەكتەپ وتىرمىز. قازىر تالانتتى جاس عالىمدار كوپ, ءبارى كونكۋرسقا قاتىسادى. ءبىز جاڭا مۇشەلەردى قابىلداعان كەزدە كەڭەس كەزىندەگى سايلاۋ ءتارتىبىن ساقتاپ قالعان جالعىز اكادەميامىز. بۇل ءبىزدىڭ ماقتانىش ەتەتىن ەرەكشەلىگىمىز. وسىنداي ءادىل جۇيە ورناتقانىمىز ءۇشىن ءبىزدى بارلىق اكادەميالار جوعارى باعالاپ, ءوز قاتارىنا قوسىپ وتىر.
– ۇعا-نىڭ الداعى جوسپارى قانداي؟
– نارىق زامانىندا ماسەلەنىڭ شەشىمى قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنى بەلگىلى. تمد-دا قازاقستاندا عانا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى «قوعامدىق بىرلەستىك» مارتەبەسىنە اۋىستى. ءبىزدىڭ ۇعا كەڭەستىك مودەلدەن باتىس مودەلىنە كوشتى. بۇل جاڭا, بىراق سوقپاقتارى بەلگىسىز, قيىن جول بولىپ شىقتى. كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ءتارتىپ بويىنشا (5-باپ) مەملەكەت قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسىنا ارالاسپايدى, ياعني تىكەلەي قارجى دا بولە المايدى. مىسالى, ۇعا بۇرىن فۋندامەنتالدى عىلىمدارعا كونكۋرس وتكىزىپ قارجىلاندىردى, ەكسپەرتيزا جاساۋ جانە باسقا جۇمىستاردى دا اتقاردى. قازىر بۇل مۇمكىن ەمەس.
– الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارىندە ۇعا مەملەكەتتىك مەنشىكتە ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. سوندا ولار قانداي زاڭمەن ءومىر سۇرەدى؟
– ولاردىڭ زاڭى بىزدەگىدەن مۇلدە باسقا. وندا ۇعا ۇكىمەتكە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن عانا مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىم مارتەبەسىن ساقتاپ وتىر. مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكەمەلەردىڭ قۇقىعى بىردەي. ولارعا قوعام كوزقاراسى دا بىردەي. عىلىمعا جۇمسالعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمسىز قالمايتىنى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان اقيقات. مىسالى, اقش-تا عىلىمنىڭ دا, عالىمداردىڭ دا ابىروي-بەدەلى وتە جوعارى. ونىڭ ءبىر ايقىن كورىنىسى اقش-تا باراك وباما پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاندا كورىندى. ب.وباما اقش-تىڭ بولاشاعى تۋرالى بايانداماسىن كونگرەستە نە سەناتتا ەمەس, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا بارىپ جاسادى. پرەزيدەنتتىڭ عالىمداردىڭ الدىنا بارعانى اكادەميانىڭ ابىرويى قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن كورسەتتى.
قازاقستان – تابيعي بايلىعى مول, حالقى ءبىلىمدى, عىلىمى دامىعان مەملەكەت رەتىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ نازارىندا. مۇناي, گاز, مىس, مىرىش, تيتان, اليۋميني سەكىلدى مەتالدار عانا ەمەس, سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر, ۋران وتىنى الەمدە سۇرانىسقا يە. وسى قوردى ءوزىمىز يگەرىپ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق ءوندىرىس قۇرىپ, شيكىزاتتى تاۋارعا اينالدىرىپ, ەكسپورتقا شىعارساق, ونىڭ قارجىسى ءبىزدى باقۋاتتى ەلگە اينالدىرار ەدى. بۇل رەتتە ۇعا-نىڭ مارتەبەسىن ەرەكشەلەيتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىز. بۇل عىلىمنىڭ ەكونوميكامەن, بيزنەسپەن ينتەگراتسيالانۋىن جەدەلدەتەدى.
– ءسىز ۇعا-عا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەنىن قالاپ وتىرسىز با؟
– جوق, قازىر بىردەن وتكەنگە ورالۋ مۇمكىن بولا قويماس. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوپ جايت وزگەردى. اكادەميانىڭ 45 ينستيتۋتى 5-6 مينيسترلىك پەن كومپانييالارعا ءبولىنىپ, ءبىرازى جەكەگە ساتىلىپ كەتتى. ۇعا-عا پرەزيدەنتكە نەمەسە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بايلانىسى بار مارتەبە بەرىلگەنىن قالايمىن. مىسالى, اكادەميا ءوزىنىڭ 50 پايىزدىق ۇلەسىن «عىلىم قورى» اق-عا وتكىزىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە تەڭەسسە («عىلىم تۋرالى» زاڭ, 8-باپ), ۇكىمەت تاراپىنان تىكەلەي تاپسىرىس الىپ, قارجى بولىنەتىن قىزمەت اتقارا الار ەدى.
بىزگە تەك جىل سايىنعى عىلىم جونىندەگى ۇلتتىق بايانداما دايىنداپ شىعارۋ ءۇشىن عانا قارجى بولىنەدى. شتاتتاعى 14 ادام بۇرىنعى 50-60 ماماننىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. وعان قوسا 1946 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جاتقان, 73 مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا جىبەرىلەتىن 8 عىلىمي جۋرنالىمىز بار. ونىڭ تورتەۋى ەڭ ءىرى حالىقارالىق «Scopus», «Web of Science» دەرەكقورىنا ەنگەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ بىردە-ءبىر جۋرنالى حالىقارالىق (Scopus, Web of Science) قورلارعا كىرمەيدى. ولاردىڭ اكادەميالارى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە, ارقايسىسىندا 150-200 قىزمەتكەر بار. ءبىزدىڭ اكادەميانىڭ بارلىق 6 سالالىق بولىمشەسى ارنايى قارجى بولىنبەگەندىكتەن, مەنىڭ وتىنىشىممەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ورنالاستىرىلعان. ولاردىڭ توراعالارى مەن بارلىق ۆيتسە-پرەزيدەنتتەر, ايماقتىق بولىمشەلەردىڭ توراعالارى ايلىقسىز, قوعامدىق باستامالار رەتىندە قىزمەت اتقارادى.
كەلەر جىلى اكادەميامىزعا 75 جىل تولماق. سول مەرەيتويدى بۇعان دەيىنگى 60 جانە 70 جىلدىق مەرەيتويلار سياقتى پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ جوسپارىمىزدا بار.
– ۇعا-نىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورنى, جالپى قازاق عىلىمىنىڭ الەمدەگى ورنى قانداي؟
– قازاقستان عىلىمى كەڭەس كەزىندە وزىق بولدى, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى 3-ورىندا تۇردى. وكىنىشكە قاراي, قازىر تمد-دا ەشكىم سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزبەيدى, بىراق ءالى الدىڭعى قاتاردامىز. ەڭ باستىسى, ەلىمىزدەگى 45 اكادەميالىق ينستيتۋتتىڭ ءبارى ورنىن ساقتاپ قالدى ءارى جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردى قارجىلاندىرۋ تەك قازاقستان تاراپىنان عانا ەمەس, حالىقارالىق ناتو, منتي, ينتاس سياقتى قورلاردان دا كونكۋرس ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ارينە, قازىرگى عالىمداردىڭ بۇرىنعىداي جاعدايى جوق. توقىراۋ بولدى, عىلىم سالاسىنداعى دامۋ ءبىراز باياۋلاپ قالعانى راس. ونىڭ ءبارى قارجىعا بايلانىستى. قازىر عىلىمعا بولىنەتىن قارجى ءىجو-ءنىڭ 0,12 پايىزىنان (2018 ج.) 3 ەسە كوبەيدى, 2023 جىلى ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا جەتەتىن بولادى.
ءيا, عىلىم الەمى – ەكستەرريتوريالىق دۇنيە. سوندىقتان كەرىسىنشە, ءار ەلدىڭ عالىمدارى اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتىپ, دوستىق كوپىرىن قايتا قۇرۋعا ىقپال ەتەدى. بارلىق ەلدە زيالى قاۋىمنىڭ الدىڭعى شەبىندە ءىرى عالىمدار تۇرعاندىقتان, ولاردىڭ پىكىرى بۇقارادان زور قولداۋ تابادى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن ىنتىماقتاستىق وڭالادى. عىلىمي ديپلوماتيانىڭ بۇدان باسقا دا كوپتەگەن ءتيىمدى جاعى كوپ. مەنىڭ ۇسىنىسىممەن بەيجىڭدەگى 54 مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ۇلتتىق اكادەميالار اليانسى – ANSO-نىڭ پرەزيديۋم مۇشەلەرىنىڭ جانە كىندىك ازيا مەن كاۆكاز, رەسەي اكادەميالارى پرەزيدەنتتەرىنىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى وتكەن كونكۋرستا وزبەكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان باسىم ءتۇسىپ, قازاقستان ۇعا-سى ANSO-نىڭ كىندىك ازيا ايماقتىق ءبولىمى الماتىدا اشىلدى. بۇل ءبىزدىڭ اكادەميانىڭ حالىقارالىق ارەنادا جوعارى بەدەلى بار ەكەنىن انىق كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە الماتىداعى ANSO ءبولىمى ارقىلى كىندىك ازيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى ANSO قارجىلاندىراتىن ەكولوگيا, نانوتەحنولوگيا, ينجەنەرلىك گەنەتيكا, تاريح, ارحەولوگيا سالالارىنداعى مەگاجوبالارعا قاتىسادى. بۇل ءبىزدىڭ عالىمدارعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ءار مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلى ونىڭ ىشكى تۇتاستىعىندا, بىرەگەيلىگى مەن اۋىزبىرلىگىندە. بۇل جەردە دە جەتەكشى عالىمدارىمىزدىڭ ءرولى ەرەكشە. ولارعا حالىق سەنەدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى كوز الدىندا. ىستەگەن ىستەرى دە, سوزدەرى مەن پىكىرلەرى دە شىنايى, ادال.
– بيىل دۇنيەجۇزىن COVID-19 ۆيرۋسى جايلادى. ۇعا پرەزيدەنتى رەتىندە وسى ىندەت تۋرالى نە ايتاسىز؟
– رەسپۋبليكادا پاندەميانى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ناقتى شارالار دەر كەزىندە قابىلداندى. ۇكىمەتتىڭ شەشىمدەرىن قولداي وتىرىپ, ۇعا وتانداستارىمىزعا مالىمدەمە جاسادى («EQ», 10 ءساۋىر). وندا قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن قاتار, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا جاسالاتىن ءىس-شارالارعا نازار اۋداردى. COVID-19 پاندەمياسىنىڭ قاۋىپتى ەكەنى, الايدا بۇل جايت قورقىنىشقا سەبەپ بولماۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. ويتكەنى عالىمدار بەلگىلى دارىلەردەن تۇراتىن ءتيىمدى كومبيناتسيالار جاسادى جانە ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى تەراپەۆتىك ادىستەمەلەرىن ازىرلەدى. ءبىزدىڭ دارىگەرلەر جالپى كلينيكالىق جانە دە يمۋنيتەتتى كوتەرەتىن ادىستەردى كاسىبي تۇردە مەڭگەرگەن, ونىڭ اسەرىن ەل سەزىپ جاتىر. پاندەميا – ءار ەلگە سىناق. مۇنداي جاعدايدا ەل ىشىندە اۋىزبىرلىك پەن ەرتەڭگە دەگەن سەنىم مىقتى بولۋى كەرەك.
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اقش پەن جاپونيا عالىمدارى ازىرلەگەن انتيۆيرۋستىق سانيتايزەرلەردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كەيبىر حيميالىق زاتتار قازاقستاندا تاپشى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلگەنى تۋرالى وزىڭىزدەن ەستىسەك دەيمىز.
– ولاردى بيولوگيالىق انتيۆيرۋستىق بەلسەندىلىگىن ساقتاي وتىرىپ, قولجەتىمدى باسقا حيميكاتتارعا اۋىستىرۋ كەرەك بولدى. بۇل تاپسىرمانى د.سوكولسكي اتىنداعى جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكترحيميا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى مەنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىممەن قولعا الىپ, ءوز قاراجاتىمىزعا ونداعان ءتۇرلى حيمرەاكتيۆتەردى سىناپ, انتيۆيرۋستىق سانيتايزەرلەردىڭ ءارتۇرلى ءتيىمدى قۇرامىن جاسادى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن ءبىز ونى نۇر-سۇلتانداعى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالىق ورتالىقتا, سونىمەن قاتار الماتىداعى ۆيرۋسولوگيا جانە ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىندا سىناقتان وتكىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, حيميالىق-بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ددۇ سانيتايزەرلەرىنەن ەش كەم ەمەس, اسا ءتيىمدى, قولجەتىمدى جاڭا انتيۆيرۋستىق سانيتايزەرلەر جاسالدى, ونى ۇعا سايتىندا جاريالادىق. ال قازىر كەڭەيتىلگەن انتيۆيرۋستىق قاسيەتى مول ءدارى جاساۋدى قولعا الدىق. مەنىڭ لابوراتوريامدا ەرتەرەكتە زەرتتەلگەن ءبىر الكالويدتىڭ وسى COVID-19 ۆيرۋسىنا قارسى اسەرى وتە ءتيىمدى بولىپ تۇر, سودان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز.
– 2019 جىلى «تيتاننىڭ سۋ قىشقىل ەرىتىندىلەرىندە ەلەكتروليزدەن كەيىنگى حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن ماسكەۋدەگى حالىقارالىق اكادەميانىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالىپ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك پەتر كاپيتسانىڭ التىن مەدالىن الدىڭىزدار. بۇل جوبانىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– قازىرگى تاڭدا الدىڭعى قاتارلى عىلىمي زەرتتەۋلەر حيميا سالاسىنىڭ دامۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋدا. اتىراۋدا جاڭا مۇناي حيمياسى – پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن شىعاراتىن زاۋىتتار اشىلادى. بىرەگەي ەرەكشەلىكتەرگە يە كومپوزيتتى ماتەريالدار, نانوماتەريالدار باسقا دا جاڭا ءونىم توپتاماسىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «جاسىل» حيميا تالاپتارىنا ساي تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى بولاشاققا جول اشادى. 2019 جىلى ءوزىمنىڭ شاكىرتتەرىم مەن لابوراتوريامدا ىستەيتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەرىممەن «تيتاننىڭ قىشقىل سۋ ەرىتىندىلەرىندەگى پوستەلەكتروليزدىك حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» دەگەن دۇنيەجۇزىلىك عالىمدار مويىنداعان عىلىمي جاڭالىق اشتىق. تيتاننىڭ نانوكريستال ديوكسيدى كۇن ساۋلەسىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ پروتسەسىن جاقسارتىپ, ۇلكەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىك بەرەدى. بۇل – وسىعان دەيىن ادامزاتقا بەيمالىم بولعان قۇبىلىس, حيميا سالاسى بويىنشا قازاقستاندا اشىلعان تۇڭعىش عىلىمي جاڭالىق. تيتان – ەڭ تۇراقتى مەتالداردىڭ ءبىرى. قازاقستاندا ونىڭ وتە كوپ قورى بار. تيتاننان حيميالىق رەاكتورلار, تىكۇشاق, ۇشاق, كەمەلەردىڭ نەگىزگى بولشەكتەرى جاسالادى. ونىڭ كەرەمەت انتيكورروزيالىق ارتىقشىلىعى – تەڭىز سۋىندا 200 جىل جاتسا دا, شىرىمەيدى. بىراق سول تيتاننان جاسالعان قۇرالدار توزعان كەزدە ونى ەشقايدا قولدانا المايتىنبىز. سەبەبى ونى قايتادان بالقىتۋ قيىن, ال ەرىتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىز سونى وڭاي جولمەن ەرىتۋدىڭ ءادىسىن تاپتىق. مۇنداي پايداسى مول عىلىمي جاڭالىقتار ادەتتە ايگىلى نوبەل سىيلىعىنان كەيىن جۇرەتىن ۇلكەن عىلىمي حالىقارالىق دارەجە. مەنىڭ اتىما كوپتەگەن ەلدىڭ ءىرى عالىمدارىنان, سونىڭ ىشىندە رەسەي, قىتاي, ۋكراينا, بەلارۋس, مولدوۆا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق اكادەميالارىنىڭ پرەزيدەنتتەرىنەن قۇتتىقتاۋلار كەلىپ ءتۇستى. وسى جاڭالىقتىڭ نەگىزىندە قىتايدىڭ شەنسي پروۆينتسياسىنداعى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى بواتسزي تيتان كورپوراتسياسى بىزبەن 3 ملن دوللار تۇراتىن شارۋاشىلىق كەلىسىمشارت جاساۋعا ىنتالى بولىپ وتىر. پاندەميادان كەيىن شەكارا اشىلعان سوڭ كەلىسسوزدەر جالعاسادى.
– بىزدە وسكەمەندە تيتان زاۋىتى بار عوي. بۇل ۇسىنىسقا ولار قالاي قارادى؟
– ءبىز الدىمەن سول زاۋىتقا ۇسىنىس جاسادىق, بىراق قىزىعۋشىلىق تانىتپادى. ءبىزدىڭ زاۋىتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەتەلدىڭ دايىن تەحنولوگياسىن الادى دا, وندىرىسكە ەنگىزە سالادى. مىسالى, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ءبىر كاتاليزاتورىن جارتى ملن دوللارعا قىتايدىڭ فۋشۋن مۇناي زاۋىتى قۋانا-قۋانا ساتىپ الىپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ جىبەردى. قازىر بۇل ماسەلە ەلىمىزدە وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ عالىمدار پاۆلودار, شىمكەنت, اتىراۋداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمەن 5 جىلعا كەلىسىمشارتقا وتىردى. جۇمىس جاقسى ءجۇرىپ جاتىر.
– جالپى وتاندىق عىلىمنىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ادەتتە عىلىمنىڭ دامۋى سول مەملەكەتتەگى دامىعان ءوندىرىس سالالارىنا بايلانىستى بولادى. ويتكەنى ەكونوميكا, تابىس كوزى كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاقستانداعى تابيعي بايلىقتارعا بايلانىستى گەولوگيا, مەتاللۋرگيا, حيميالىق تەحنولوگيا, اگرارلىق سەكتور جانە فۋندامەنتالدى جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالالارىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى وتە جاقسى ىلگەرىلەپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ونىڭ عىلىم كوميتەتىنىڭ جاڭا باسشىلارى, بۇرىن عىلىم سالاسىندا بولعان كوررۋپتسيانى اۋىزدىقتاپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ناقتى قادام جاساپ, ارنايى اشىق كونكۋرستار وتكىزىپ جاتىر, قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ دا جاڭا ءتارتىبىن ەنگىزدى. بۇرىن ءۇش جىلدا ءبىر رەت كونكۋرس جاريالايتىن بولسا, قازىر جىل سايىن جاريالانادى. بۇل عالىمدارىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتادى, عىلىم بەدەلى كوتەرىلەدى.
– كەز كەلگەن سالادا جەتىستىككە جەتۋدىڭ كىلتى كادردىڭ قولىندا, بۇل اسىرەسە عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قاتىستى. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ بەدەلى كۇرت تومەندەدى, عالىمداردىڭ قارتايۋى, جاس مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن قانداي؟
– جاستاردى عىلىمعا تارتۋ تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرىندەگى وزەكتى ماسەلە. اعا بۋىننىڭ عىلىمداعى ورنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ولار ءوز مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ كەتتى. بىزدەگى كەمشىلىك – عىلىمداعى ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ناشارلىعى. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, 1990 جىلدارى عىلىمداعى جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارجى تاپشىلىعىنان بيزنەسكە اۋىسىپ كەتتى. تالانتتى جانە بولاشاقتى باعامداي الاتىن جاستار نارىق زاڭدىلىعىنا تەز بەيىمدەلدى. ولاردى قازىر عىلىمعا قايتارۋ مۇمكىن ەمەس. ەندى بىزگە عىلىمعا جاستاردى تارتىپ, ولاردىڭ ايلىعىن كوبەيتىپ, ۇيىمداستىرا بىلەتىن تالانتتى باسشىلار كەرەك. ولاردى تاۋىپ, تاڭداپ الۋدىڭ دامىعان ەلدەردە قولدانىلاتىن ءبىر-اق جولى بار, ول – ۇجىمنىڭ جابىق داۋىس بەرۋى ارقىلى وتكىزىلەتىن سايلاۋ.
– ءسىز پرەمەر-ءمينيستردىڭ كەڭەسشىسى بولدىڭىز. ۇكىمەت قۇرامىندا قىزمەت اتقاردىڭىز. قازاقستاندا قولدانبالى عىلىمدى وندىرىسكە ەنگىزىپ, ەل ەكونوميكاسىنا پايداسىن تيگىزۋدىڭ قانداي ءتيىمدى جولدارى بار؟
– قازاق عىلىمى جاسارۋى كەرەك. قازىر عىلىمعا مويىن بۇرعان جاستار كوبەيە باستادى, سەبەبى ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارىپ جاتىر. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, مەملەكەتتىك گرانتتار, ستيپەنديالار ارقىلى جاستارعا ءجيى قولداۋ ءبىلدىرۋ كەرەك. بۇل ماسەلە ءوندىرىس پەن عىلىمدى دامىتۋ, قارجىلاندىرۋمەن قوسا جۇرگەندە عانا ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتوريالارىنىڭ دا قۇرال-جابدىقتارىن جاڭارتۋ كەرەك.
سوڭعى 28 جىلدا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جوبالارىنا دەگەن سۇرانىس, مەملەكەتتىك تاپسىرىس ازايىپ كەتتى. بۇعان عالىمداردىڭ بىلىگى تومەندەگەنى ەمەس, عىلىمي جوبالاردى زەرتحانالىق دەڭگەيدە سىناقتان وتكىزەتىن نۇكتەلەردىڭ ازدىعى سەبەپ.
عىلىمي جاڭالىقتىڭ مارەگە جەتىپ, ىسكە قوسىلۋى وڭاي ەمەس. جاس عالىمداردىڭ اراسىندا ىسكەر مەنەدجەرلەر, حالىقارالىق قۇقىق ماماندارى كوپ بولۋى كەرەك. سوندا عانا شەتەلدىك ماماندارمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەندە ۇتىلمايمىز. ول ءۇشىن عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تۋعىزۋ كەرەك. پرەزيدەنت جولداۋىنداعى عىلىمعا دەگەن جاڭا كوزقاراس, قولداۋ, جاس عالىمدارعا ارنالعان قامقورلىق, ەسەلەپ كوبەيتىلگەن قارجىلاندىرۋ تەز ارادا ناتيجە بەرەدى. ءبىزدىڭ اعا بۋىن, ۇعا عالىمدارى وسى ۇلى ۇردىسكە بەلسەنە قاتىسىپ, قازاقستان عىلىمىن ەڭ بيىك ساتىعا كوتەرىپ, ەلىمىزدە رۋحاني جاڭعىرۋدى ۇلت جاڭعىرۋىمەن ۇشتاستىرۋعا ايانباي ەڭبەك ەتۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
