ابىلاي حان الاڭى
ابىلاي حان الاڭى – كوكشەتاۋ تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان تابيعاتتىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى. 1991 جىلى ابىلاي حان الاڭىنا ۇستىن ورناتىلىپ, «ابىلاي حان» ەكسپوزيتسيالىق كەشەنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشقان بولاتىن. «ابىلاي حان الاڭىندا» اشىلعان مۇراجايدىڭ اۋماعى 288 شارشى مەتردى قۇرايدى. وندا قازاق حانى ابىلايدىڭ رەسەي, قىتاي, بۇحارا حاندىقتارىنىڭ ەلشىلەرىن قابىلداۋى كورىنىس تاپقان. ۇلى حاننىڭ قولباسشىلىعىمەن بولعان جورىقتا, تاريحتا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتاۋمەن قالعان وقيعا بارىسى مۇراجايدىڭ ءبىر قابىرعاسىنا تولىعىمەن بەزەندىرىلگەن. ال ءدال ورتادا ۇلى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ قولباسشىلىعىمەن ساپ تۇزەگەن ساربازداردىڭ بەينەسى نەگىزىندە «اسكەري كەڭەس» اتتى مۇسىندىك كومپوزيتسيا سومدالعان. وسى مۇسىندىك كومپوزيتسيانى اينالا ورناتىلعان باعانالاردا حان ابىلايعا قاتىستى دەرەكتەر توپتاماسى جازىلعان.
XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا قازىرگى ابىلاي حان الاڭىندا ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەرى مەن يگى جاقسىلارى قۇرىلتاي وتكىزىپ, ابىلايدى اق كيىزگە كوتەرىپ, حان سايلايدى. سوندا ابىلاي تۇرىپ: «تاقتا وزدەرىڭىز بولىڭىزدار, مەن ءوزىمنىڭ ساربازدارىما بارامىن. ال مىناداي تابيعاتى كوركەم جەر تەك قانا ويىن-ساۋىق وتكىزەتىن ورىن ەكەن», دەيدى. ال حاننىڭ ۇلكەن الاڭى «حاننىڭ قىزىل اعاشى» دەگەن جەردە. بۇگىنگى ابىلاي حاننىڭ كىشى الاڭى جەر-جەردەن كەلگەن تۋريستەردىڭ كوپ جينالاتىن ورنى. بۇل الاڭنىڭ ورتاسىندا بيىكتىگى 37 مەترلىك ۇستىن تۇر. ونى اق ءمارماردان قاراعاندىلىق سۋرەتشى ەرلان ايتۋاروۆ باستاعان ساۋلەتشىلەر سالىپتى. سەگىز قىرلى مونۋمەنت دوڭگەلەك ىشىندە تۇر. قازاقستان حالقىنىڭ مادەنيەتىندە سەگىز قىرلى ءپىشىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ بولىكتەرىن عانا بىلدىرمەي, سونىمەن قاتار بۇكىل باعىتتارعا تاراتاتىن بەرەكەنى دە بىلدىرەدى. دوڭگەلەكپەن بىرگە ول وسى بەرەكەنى ماڭگىلىككە بەكىتەدى. مونۋمەنتتە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك زاڭدارىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى كورىنەدى. ەسكەرتكىشتىڭ قىرلارى جەبە ۇشتىقتارى تۇرىندەگى التىن ويۋمەن بەزەندىرىلگەن. ال 2009 جىلى «ابىلاي حان ورداسى» ەكسپوزيتسيالىق كەشەنى اشىلدى. بۇل ۇلكەن مۇراجاي كەلىپ-كەتۋشى مەيماندارعا ابىلاي حان ءداۋىرى تۋرالى كوپتەگەن قۇندى مالىمەت بەرەدى.
ەكسپوزيتسيالىق كەشەنگە نەگىزگى ءۇش نىسان كىرەدى: ابىلاي حان قۇلپىتاسى, تاريح زالى جانە قىمىزحانا. كەشەننىڭ ەڭ تانىمال نىساندارىنىڭ ءبىرى – ابىلاي حاننىڭ تاعى. ول تابيعي تۇردە پايدا بولعان اق ءتۇستى تاس. مۇندا كەلۋشىلەر حان تاعىن كيەلى ساناپ, ونى جەتى رەت اينالىپ ءوتىپ جاتادى. ابىلاي حاننىڭ الاڭى ەرەكشە ميكروكليماتىمەن سيپاتتالاتىن ءتىرى تابيعات ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. وسىندا كۇن كوزىنىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىگى, بيولوگياسى جاعىنان ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەرىنىڭ مولدىعى اسەرىنەن ادام اعزاسى جاسارادى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.
كەنەسارى ۇڭگىرى
كوپ نازارىن اۋداراتىن كەنەسارى ۇڭگىرى – بۋراباي كولىنەن وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي جارتى شاقىرىمداي جەردە. ۇڭگىر كوكشەتاۋ قىراتىنىڭ گرانيتتى سىلەمىنىڭ ۇگىلۋىنەن پايدا بولعان جانە ول الاسا شوقىنىڭ ۇستىندە جاتىر. ۇڭگىرگە كىرە بەرىستەگى قۋىستىڭ بيىكتىگى ءۇش مەتر. ول ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردى ءبىر-بىرىمەن تار قۋىس جالعاستىرادى. ەكىنشى بولىكتەن سىرتقا شىعاتىن اۋىز بار. كەنەسارى ۇڭگىرى – تۋريستەر كوپ باراتىن ورىنداردىڭ ءبىرى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ 1822-1824 جىلدارى ورتا ءجۇز بەن كىشى جۇزدە ەنگىزگەن باسقارۋ ەرەجەلەرى قازاق ۇلتىنىڭ ءداستۇرلى باسقارۋ جانە قۇقىق جۇيەسىن جويىپ, ونىڭ ورنىنا وكرۋگتىك جانە شەكارالىق ورىس باسقارۋ مەكەمەلەرىن اشتى. كەلىمسەكتەر قازاق جەرىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الىپ, ونىڭ ءار وڭىرىنە اسكەري بەكىنىستەرىن سالا باستادى.
ۇلتتىق ازاتتىقتى اڭساعان كەنەسارىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسى 1837-1847 جىلدارى ارالىعىندا ون جىلعا سوزىلعان. وسى ۇڭگىردى ەل كوتەرىلىستىڭ بەسىگى بولعان قاسيەتتى جەر سانايدى.
باۋبەك باتىر كەسەنەسى
باۋبەك باتىر كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ اسكەرى قاتارىندا تالاي قىرعىن سوعىستى باسىنان وتكەرگەن, كەيىننەن وزىمەن اتالاس تۋىس-تۋعاندارىن جارتىلاي بولسا دا وتىرىقشىلىققا بەيىمدەگەن بەلگىلى تۇلعا.
اكە-شەشەسى 9 جاسىندا قايتىس بولعان بالا, كەنەسارىنىڭ بايبىشەسى كۇنىمجاننىڭ قولبالاسى بولىپ وسەدى. ۋاقىت وتە كەلە باۋبەك جورىقتارعا قاتىسىپ, كوزگە تۇسەدى.
باۋبەك باتىر تۋرالى رەسمي تۇردە العاش جازعان ۇلتجاندى ازامات, تاريحشى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆ بولدى. 1995 جىلى جۋرناليست احمەتجان بايجاننىڭ «بەكتاۋىل باۋبەك باتىر» اتتى كىتابى جارىق كورگەن. وندا باۋبەك باتىردىڭ ءومىرى مەن كەنەسارى قوزعالىسىنا قاتىسقان كەزەڭى جايىندا جان-جاقتى ايتىلادى. باۋبەك باتىر كەنەسارى قوزعالىسىنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ, قىرعىز جەرىندە حان قازاعا ۇشىراعان ۋاقىتتا قىرعىزداردىڭ قولىندا تۇتقىندا بولادى.
باۋبەك باتىر ەلىنە كەلگەن سوڭ تەرىساققان وزەنىنىڭ بويىن جايلاپ, بەيبىت ءومىر كەشەدى. دەگەنمەن كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان, ەل الدىندا ۇلكەن بەدەلى بار باۋبەك باتىردى پاتشا شەنەۋنىكتەرى تىنىش قويمايدى. كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن سىبىرگە, تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارادى. تۋعان جەرىنەن كەتىپ بارا جاتىپ باتىر «ەندى قايتىپ كەلە الماسام, وندا دەنەم تۋعان جەردە قالسىن» دەپ, ءوز شىناشاعىن ءوزى شاۋىپ, جەرگە كومىپ كەتىپتى دەيدى. كەيىن تۇمەن جەرىندە باتىردىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن بالالارى اكەلەرىنىڭ شىناشاعىن كومگەن جەرگە زيرات ورناتادى.
جاقسى اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي, ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بۇرىن قىزىلتۋ اۋىلى بولىپ اتالعان جەر 1993 جىلدان بەرى باۋبەك باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. كەسەنەسى ەسىل وزەنىنىڭ بيىك جاعاسىندا.
بەسپاقىر كeceنeci
XIX عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان بەسپاقىر كەسەنەسى ءدىني-ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ سانالادى. قورعالجىن اۋدانىنىڭ اباي اۋىلىنان شىعىس-وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي سەگىز شاقىرىم شاماسىنداعى قاشىقتىقتا, قورعالجىن-استانا تاس جولى بويىنداعى اباي اۋىلىنان بۇرىلىستان شىعىسقا قاراي 11 شاقىرىم جەردە, اشىق دالادا, ەسكى مولانىڭ قورشالعان اۋماعىندا, نۇرا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان. اڭىز بويىنشا كەسەنە XIX عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە ەرلىك كورسەتكەن بەس باتىردىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. بەسپاقىر كەسەنەسى شيكى وڭدەلگەن كىرپىشتەن قالانعان. مازار سالىنعان كىرپىش قۇرامى – قويدىڭ ءسۇتى, ءجۇنى, اتتىڭ جالى مەن ساز بالشىقتان تۇرادى. كىرۋ ەسىگى كولەمى كۇمبەزىنىڭ ۇستىڭگى بولىگى وپىرىلعان, كىرۋ اركاسىنىڭ جان-جاعىنداعى قابىرعادا بۇزىلعان جەرلەرى بار, كۇمبەزدى ەسىگى بار ساعانا تۇرىندە ورىندالعان مازاردىڭ وزگەشەلىك ءتيپىن سيپاتتايدى. ەكى بولمەلى كومپوزيتسيا كولدەنەڭ وسىندە شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلعان. شاعىن كولەم پروپورتسياسى قاسبەت قابىرعالارىنىڭ بىرقالىپتى فورمالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىعىس جاعىنداعى الاسا اركالارى ەسىك ديامەترى 2,8 مەتر دەڭگەيىندە سوپاق بولمەنىڭ ىشىنە اپارادى. قابىرعالارىنىڭ بيىكتىگى 3 مەتر شاماسىندا. زەرتتەۋ العاش 1987 جىلى جۇرگىزىلگەن.
XIX عاسىردىڭ قازاق حالقى ءۇشىن اۋىر كەزەڭىندە حالىق اراسىنان شىعىپ, ەل قامىن ويلاعان باتىرلار از ەمەس. قانشا ۋاقىت وتسە دە ولاردىڭ ەرلىگىن قالىڭ ەل قۇرمەت تۇتادى.
بوتاعاي كeceنeci
بوتاعاي كەسەنەسى ءحى-ءحىى عاسىرلاردىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. كەسەنە نۇرا وزەنىنىڭ سول جاعاسىندا, قورعالجىن اۋىلىنان شىعىسقا قاراي ەكى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بوتاعاي – ورتاعاسىرلىق كۇمبەزدىك كەسەنە. ەرەكشەلىكتەرىنە وراي قازاقستانداعى جالعىز ورتاعاسىرلىق كەسەنە. 1862 جىلى بوتاعاي كەسەنەسىنىڭ سۋرەتىن قازاقتىڭ ۇلى ەتنوگراف عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ سالىپتى. كوپتەگەن ساياحاتشىنىڭ سىزبالارى مەن سيپاتتامالارىنا قاراعاندا, بوتاعاي – قازاقستاننىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەسەنە ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان.
بوتاعاي العاش رەت رەسەي كارتاسىنا 1694 جىلى ءتۇسىرىلدى. زامانىندا تاۋكە حانعا رەسەيدەن كەلگەن ەلشىلەر ف.سكيبين مەن م.تروشين سىزعان. سىزبا 20 پاراقتان تۇراتىن «قازاق ورداسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان. وندا قورعالجىن كولى مەن حان ورداسى اراسىندا نۇرا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا بىتىعاي قالاسى ورنالاسقانى تۋرالى ايتىلعان. ەلسىز جەر ەمەس ەدى. بۇل جەردە ۇلى جىبەك جولىمەن جۇرەتىن كوپتەگەن كەرۋەن جولى تۇيىسەتىن. 1762 جىلى پەتەربوردا «يمپەراتورلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ القالىق كەڭەسشىسى پەتر رىچكوۆتىڭ شىعارماسى» اتتى كىتاپ جارىق كورەدى. قازاق جەرىن ارالاپ وتكەن ورىس عالىمى بىتىعاي تۋرالى مىناداي دەرەكتەردى كەلتىرەدى: «بىتىعاي – قورعالجىن كولىنە قۇياتىن نۇرا وزەنىندەگى قىرعىز-قايساق ورداسىنداعى ۇلى قالانىڭ جۇقاناسى. سيپاتتارى بويىنشا بۇل قالا ون شاقىرىم جەردە ورنالاسقان جانە بۇل جەردەگى ساراي تۇرىندەگى ءتورت بۇرىشتى قۇرىلىستاردىڭ ۇلكەندىگى سونشالىقتى, ءۇش ءجۇز ساجىنداي بولادى. بۇل جەردە ءبىر مەشىت جانە كوپتەگەن قيراعان تاس قۇرىلىستار بار». تاۋكە حان ولگەن سوڭ بىتىعاي قاڭىراپ بوس قالىپ, قيراۋعا شاق قالدى.
1816 جىلى ي.پ.شانگين كەسەنەنى قاراپ شىعىپ, قىسقاشا سيپاتتاما بەردى, عيماراتتىڭ جوسپارى مەن كەسەنەنىڭ الدىڭعى جاق سۋرەتتەمەسىن جاسادى. 1825 جىلى ءسىبىر جانە ورىنبور شەكارا شەبىن قازاقستانعا كوشىرۋ تۋرالى
I الەكساندردىڭ اتىنا جازعان جازباسىندا القالىق كەڭەسشى دەميدوۆ وسى ەسكەرتكىش تۋرالى جازىپ وتكەن. «تۇزدى كولدەردىڭ ىشىندە ماڭايى 300 شاقىرىم بولاتىن قورعالجىن وزەنى – ەڭ ۇلكەنى. بۇرىن ەسىل وزەنىنە اعاتىن نۇرا وزەنى قازىر وسى كولگە قۇيادى. وسى وزەننەن الىس ەمەس جەردە بۇل ەلدىڭ قۇنارلىعىن دالەلدەيتىن ەسكى ەگىندىكتىڭ اۋماعى كورىنەدى, ال 15 شاقىرىم ايماقتى الىپ جاتقان اجەپتاۋىر ساۋلەت ونەرىنەن حابار بەرەتىن ەسكى قالانىڭ قيراۋىنان پايدا بولعان كىرپىش ۇيىندىلەرى بۇل ەلدى قاڭعىرىپ جۇرگەن كوشپەندىلەر ەمەس, ءبىلىمدى, ساۋاتتى حالىق مەكەن ەتكەنىن دالەلدەيدى».
مىنە, وسىنداي دەرەكتەردەن كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ قازىناسى قىلاڭ بەرەدى. تاريحي دەرەكتەردەن ەلىمىزدىڭ مايەكتى مادەنيەتىن, ادەمى دە اجارلى, مازمۇندى دا ماعىنالى ادەت-عۇرپىن كورۋگە بولادى. ەسكىنىڭ ەستى ەستەلىگى ارقىلى بۇگىنگى تولقىننىڭ رۋحاني جاڭعىرىپ, كەمەلدەنۋىنە مۇمكىندىك مول. اتادان ميراس بولىپ قالعان جادىگەرلەر جانىمىزعا نۇر قۇيىپ, سانامىزعا ساۋلەسىن قۇيىپ ءالى تۇر, ماڭگىلىك تۇرا بەرمەك!..
اقمولا وبلىسى
