ايماقتار • 09 قىركۇيەك، 2020

قازىنالى كوكشەتاۋ، قاسيەتتى قاراوتكەل

48 رەت كورسەتىلدى

تابيعاتى تالايدى تامساندىرعان ولكەنىڭ تاريحى دا قاتپار-قاتپار. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى وتكەننىڭ ومىرشەڭ تاريحىن جاڭعىرتىپ، جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە تاماشا سەپتىگىن تيگىزۋدە. بۇگىن وقىرمان نازارىنا وڭىردەگى كيەلى جەرلەردىڭ تاريحىن تام-تۇمداپ ۇسىنساق، جالپاق جۇرتقا ورتاق قازىنانىڭ جۇقاناسى سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.

 

 

ابىلاي حان الاڭى

ابىلاي حان الاڭى – كوكشەتاۋ تاۋى­نىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان تابيعاتتىڭ بىرە­گەي ەسكەرتكىشى. 1991 جىلى ابىلاي حان الا­ڭىنا ۇستىن ورناتىلىپ، «ابىلاي حان» ەكسپوزيتسيالىق كەشەنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشقان بولاتىن. «ابى­لاي حان الاڭىندا» اشىلعان مۇرا­جاي­دىڭ اۋماعى 288 شارشى مەتردى قۇراي­­دى. وندا قازاق حانى ابىلايدىڭ رەسەي، قىتاي، بۇحارا حاندىقتارىنىڭ ەلشى­لەرىن قابىلداۋى كورىنىس تاپقان. ۇلى حان­نىڭ قولباسشىلىعىمەن بولعان جورىق­تا، تاريحتا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتاۋ­مەن قالعان وقيعا بارىسى مۇراجاي­دىڭ­ ءبىر قابىرعاسىنا تولىعىمەن بەزەندى­رىل­گەن. ال ءدال ورتادا ۇلى مەملەكەت قاي­­راتكەرىنىڭ قولباسشىلىعىمەن ساپ تۇزە­­گەن ساربازداردىڭ بەينەسى نەگىزىندە «اس­كە­ري كەڭەس» اتتى مۇسىندىك كومپوزيتسيا سوم­دالعان. وسى مۇسىندىك كومپوزيتسيا­نى اينالا ورناتىلعان باعانالاردا حان ابى­لايعا قاتىستى دەرەكتەر توپتاماسى جازىلعان.

XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا قازىرگى ابىلاي حان الاڭىندا ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەرى مەن يگى جاقسىلارى قۇرىلتاي وتكىزىپ، ابى­لايدى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاي­دى. سون­دا ابىلاي تۇرىپ: «تاقتا وزدەرىڭىز بو­لىڭىزدار، مەن ءوزىمنىڭ ساربازدارىما بارامىن. ال مىناداي تابيعاتى كوركەم جەر تەك قانا ويىن-ساۋىق وتكىزەتىن ورىن ەكەن»، دەيدى. ال حاننىڭ ۇلكەن الاڭى «حان­نىڭ قىزىل اعاشى» دەگەن جەردە. بۇ­گىنگى ابىلاي حاننىڭ كىشى الاڭى جەر-جەر­دەن كەلگەن تۋريستەردىڭ كوپ جينالاتىن ورنى. بۇل الاڭنىڭ ورتاسىندا بيىك­تىگى 37 مەترلىك ۇستىن تۇر. ونى اق ءمار­ماردان قاراعاندىلىق سۋرەتشى ەرلان ايتۋاروۆ باستاعان ساۋلەتشىلەر سا­لىپتى. سەگىز قىرلى مونۋمەنت دوڭگەلەك ىشىن­دە تۇر. قازاقستان حالقىنىڭ مادە­نيەتىندە سەگىز قىرلى ءپىشىن دۇنيە ءجۇزى­نىڭ بولىكتەرىن عانا بىلدىرمەي، سونىمەن قاتار بۇكىل باعىتتارعا تاراتاتىن بە­رە­كەنى دە بىلدىرەدى. دوڭگەلەكپەن بىرگە ول وسى بەرەكەنى ماڭگىلىككە بەكىتەدى. مونۋ­مەنتتە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك زاڭ­دارى­نىڭ تاريحي ساباقتاستىعى كورى­نەدى. ەس­كەرتكىشتىڭ قىرلارى جەبە ۇشتىق­تارى تۇرىندەگى التىن ويۋمەن بەزەن­دى­رىلگەن. ال 2009 جىلى «ابىلاي حان ور­داسى» ەكسپو­زيتسيا­لىق كەشەنى اشىلدى. بۇل ۇلكەن مۇراجاي كەلىپ-كەتۋشى مەي­ماندارعا ابى­لاي حان ءداۋىرى تۋرالى كوپتەگەن قۇندى مالىمەت بەرەدى.

ەكسپوزيتسيالىق كەشەنگە نەگىزگى ءۇش نىسان كىرەدى: ابىلاي حان قۇلپىتاسى، تاريح ­زالى جانە قىمىزحانا. كەشەننىڭ ەڭ تانى­مال نىساندارىنىڭ ءبىرى – ابىلاي حان­نىڭ تاعى. ول تابيعي تۇردە پايدا بولعان اق ءتۇستى تاس. مۇندا كەلۋ­شىلەر حان تاعىن كيەلى ساناپ، ونى جەتى­ رەت اينالىپ ءوتىپ جاتادى. ابىلاي حان­نىڭ الاڭى ەرەكشە ميكروكليماتىمەن سي­پاتتالاتىن ءتىرى تابيعات ەسكەرتكىشى بولىپ­ تابىلادى. وسىندا كۇن كوزىنىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىگى، بيولوگياسى جاعىنان ۋلترا­كۇلگىن ساۋلەلەرىنىڭ مولدىعى اسە­رى­نەن ادام اعزاسى جاسارادى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.

 

كەنەسارى ۇڭگىرى

كوپ نازارىن اۋداراتىن كەنەسارى ۇڭگىرى – بۋراباي كولىنەن وڭتۇستىك-با­تىسقا قاراي جارتى شاقىرىمداي جەر­دە. ۇڭگىر كوكشەتاۋ قىراتىنىڭ گرانيت­تى سىلەمىنىڭ ۇگىلۋىنەن پايدا بولعان جانە ول الاسا شوقىنىڭ ۇستىندە جاتىر. ۇڭگىرگە كىرە بەرىستەگى قۋىستىڭ بيىكتىگى ءۇش مەتر. ول ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردى ءبىر-بىرىمەن تار قۋىس جالعاستىرادى. ەكىنشى بولىكتەن سىرتقا شىعاتىن اۋىز بار. كەنەسارى ۇڭگىرى – تۋريستەر كوپ باراتىن ورىنداردىڭ ءبىرى.

پاتشا وكىمەتىنىڭ 1822-1824 جىلدارى ورتا ءجۇز بەن كىشى جۇزدە ەنگىزگەن باسقارۋ ەرەجەلەرى قازاق ۇلتىنىڭ ءداس­تۇرلى باسقارۋ جانە قۇقىق جۇيەسىن جو­يىپ، ونىڭ ورنىنا وكرۋگتىك جانە شەكارالىق ورىس باسقارۋ مەكەمەلەرىن اشتى. كەلىمسەكتەر قازاق جەرىنىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الىپ، ونىڭ ءار وڭىرىنە اسكەري بەكىنىستەرىن سالا باستادى.

ۇلتتىق ازاتتىقتى اڭساعان كەنەسارى­نىڭ وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسى 1837-1847 جىلدارى ارالىعىندا ون جىلعا سوزىلعان. وسى ۇڭگىردى ەل كوتەرىلىستىڭ بەسىگى بولعان قاسيەتتى جەر سانايدى.

 

باۋبەك باتىر كەسەنەسى

باۋبەك باتىر كەنە­سارى قاسىم ۇلى­نىڭ اسكەرى قاتارىن­دا تالاي قىرعىن سوعىستى باسىنان وت­كەرگەن، كەيىننەن وزىمەن اتالاس تۋىس-تۋعاندارىن جارتىلاي بولسا دا وتىرىق­شىلىققا بەيىمدەگەن بەلگىلى تۇلعا.

اكە-شەشەسى 9 جاسىندا قايتىس بول­عان بالا، كەنەسارىنىڭ بايبىشەسى كۇنىم­جاننىڭ قولبالاسى بولىپ وسەدى. ۋاقىت وتە كەلە باۋبەك جورىقتارعا قاتىسىپ، كوز­گە تۇسەدى.

باۋبەك باتىر تۋرالى رەسمي تۇردە ال­عاش جازعان ۇلتجاندى ازامات، تاريحشى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆ بولدى. 1995 جىلى جۋرناليست احمەتجان بايجاننىڭ «بەكتاۋىل باۋبەك باتىر» اتتى كىتابى جا­رىق كورگەن. وندا باۋبەك باتىردىڭ ءومىرى مەن كەنەسارى قوزعالىسىنا قاتىسقان كە­زەڭى جايىندا جان-جاقتى ايتىلادى. باۋبەك باتىر كەنەسارى قوزعالىسىنىڭ با­سىنان اياعىنا دەيىن قاتىسىپ، قىرعىز جە­رىندە حان قازاعا ۇشىراعان ۋاقىتتا قىر­عىزداردىڭ قولىندا تۇتقىندا بولادى.

باۋبەك باتىر ەلىنە كەلگەن سوڭ تەرىساق­قان وزەنىنىڭ بويىن جايلاپ، بەيبىت ءومىر كەشەدى. دەگەنمەن كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان، ەل الدىندا ۇلكەن بەدەلى بار باۋبەك باتىردى پاتشا شەنەۋنىكتەرى تىنىش قويمايدى. كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن سىبىرگە، تۇمەن وبلىسىنا جەر اۋدارادى. تۋعان جەرىنەن كەتىپ بارا جاتىپ باتىر «ەندى قايتىپ كەلە الماسام، وندا دەنەم تۋعان جەردە قالسىن» دەپ، ءوز شىناشاعىن ءوزى شاۋىپ، جەرگە كومىپ كەتىپتى دەيدى. كەيىن تۇمەن جەرىندە باتىردىڭ قايتىس بول­عانىن ەستىگەن بالالارى اكەلەرىنىڭ شى­ناشاعىن كومگەن جەرگە زيرات ورناتادى.

جاقسى اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي، ەسىل وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان بۇرىن قىزىلتۋ اۋىلى بولىپ اتالعان جەر 1993 جىلدان بەرى باۋبەك باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى. كەسەنەسى ەسىل وزەنىنىڭ بيىك جاعاسىندا.

1

 

بەسپاقىر كeceنeci

XIX عاسىردىڭ سوڭىندا سالىنعان بەسپاقىر كەسەنەسى ءدىني-ساۋلەت ەس­كەرت­­كىشى بولىپ سانالادى. قورعالجىن اۋدا­نىنىڭ اباي اۋىلىنان شىعىس-وڭ­تۇس­تىك-شىعىسقا قاراي سەگىز شاقىرىم شا­ماسىنداعى قاشىقتىقتا، قورعالجىن-استانا تاس جولى بويىنداعى اباي اۋى­لىنان بۇ­رىلىستان شىعىسقا قاراي 11 شا­قى­­رىم جەردە، اشىق دالادا، ەسكى مولانىڭ قورشالعان اۋماعىندا، نۇرا وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان. اڭىز بويىن­شا كەسەنە XIX عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە ەرلىك كور­سەت­كەن بەس باتىردىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىل­عان. بەسپاقىر كەسەنەسى شيكى وڭدەلگەن كىرپىشتەن قالانعان. مازار سالىنعان كىرپىش قۇرامى – قويدىڭ ءسۇتى، ءجۇنى، ات­تىڭ جالى مەن ساز بالشىقتان تۇرادى. كىرۋ ەسىگى كولەمى كۇمبەزىنىڭ ۇستىڭگى بو­لىگى وپىرىلعان، كىرۋ اركاسىنىڭ جان-جاعىنداعى قابىرعادا بۇزىلعان جەرلەرى بار، كۇمبەزدى ەسىگى بار ساعانا تۇرىندە ورىندالعان مازاردىڭ وزگەشەلىك ءتيپىن سيپاتتايدى. ەكى بولمەلى كومپوزيتسيا كولدەنەڭ وسىندە شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلعان. شاعىن كولەم پروپورتسيا­سى قاسبەت قابىرعالارىنىڭ بىرقالىپتى فورمالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. شىعىس جاعىنداعى الاسا اركالارى ەسىك ديامەترى 2،8 مەتر دەڭگەيىندە  سوپاق بولمەنىڭ ىشىنە اپارادى. قابىرعالارىنىڭ بيىكتىگى 3 مەتر شاماسىندا. زەرتتەۋ العاش 1987 جىلى جۇرگىزىلگەن.

XIX عاسىردىڭ قازاق حالقى ءۇشىن اۋىر كەزەڭىندە حالىق اراسىنان شىعىپ، ەل قامىن ويلاعان باتىرلار از ەمەس. قانشا ۋاقىت وتسە دە ولاردىڭ ەرلىگىن قالىڭ ەل قۇرمەت تۇتادى.

 

بوتاعاي كeceنeci

بوتاعاي كەسەنەسى ءحى-ءحىى عاسىرلار­دىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. كەسەنە نۇرا وزەنىنىڭ سول جاعاسىندا، قورعالجىن اۋىلىنان شىعىسقا قاراي ەكى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بوتا­عاي – ورتاعاسىرلىق كۇمبەزدىك كەسەنە. ەرەك­شەلىكتەرىنە وراي قازاقستانداعى جالعىز ورتاعاسىرلىق كەسەنە. 1862 جىلى بوتاعاي كەسەنەسىنىڭ سۋرەتىن قازاقتىڭ ۇلى ەتنوگراف عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ سالىپتى. كوپتەگەن ساياحاتشىنىڭ سىزبالارى مەن سيپاتتامالارىنا قاراعاندا، بوتاعاي – قازاقستاننىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. XIX عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەسەنە ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان. 

بوتاعاي العاش رەت رەسەي كارتاسىنا 1694 جىلى ءتۇسىرىلدى. زامانىندا تاۋكە حانعا رەسەيدەن كەلگەن ەلشىلەر ف.سكيبين مەن م.تروشين سىزعان. سىزبا 20 پاراقتان تۇراتىن «قازاق ورداسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان. وندا قورعالجىن كولى مەن حان ورداسى اراسىندا نۇرا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا بىتىعاي قالاسى ورنالاسقانى تۋرالى ايتىلعان. ەلسىز جەر ەمەس ەدى. بۇل جەردە ۇلى جىبەك جولىمەن جۇرەتىن كوپتەگەن كەرۋەن جولى تۇيىسەتىن. 1762 جىلى پەتەربوردا «يمپەراتورلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ القالىق كەڭەسشىسى پەتر رىچكوۆتىڭ شىعارماسى» اتتى كىتاپ جارىق كورەدى. قازاق جەرىن ارالاپ وتكەن ورىس عالىمى بىتىعاي تۋرالى مىناداي دەرەكتەردى كەلتىرەدى: «بىتىعاي – قورعالجىن كولىنە قۇياتىن نۇرا وزەنىندەگى قىرعىز-قايساق ورداسىنداعى ۇلى قالانىڭ جۇقاناسى. سيپاتتارى بويىنشا بۇل قالا ون شاقى­رىم جەردە ورنالاسقان جانە بۇل جەر­دەگى ساراي تۇرىندەگى ءتورت بۇرىشتى قۇرى­لىس­تاردىڭ ۇلكەندىگى سونشالىقتى، ءۇش ءجۇز ساجىنداي بولادى. بۇل جەردە ءبىر مەشىت جانە كوپتەگەن قيراعان تاس قۇرىلىستار بار». تاۋكە حان ولگەن سوڭ بىتىعاي قاڭى­راپ بوس قالىپ، قيراۋعا شاق قالدى.

1816 جىلى ي.پ.شانگين كەسەنەنى قاراپ شىعىپ، قىسقاشا سيپاتتاما بەر­دى، عيماراتتىڭ جوسپارى مەن كەسەنەنىڭ الدىڭعى جاق سۋرەتتەمەسىن جاسادى. 1825 جىلى ءسىبىر جانە ورىنبور شە­كارا شەبىن قازاقستانعا كوشىرۋ تۋرالى
I الەك­ساندردىڭ اتىنا جازعان جازباسىندا القالىق كەڭەسشى دەميدوۆ وسى ەسكەرتكىش تۋرالى جازىپ وتكەن. «تۇزدى كولدەردىڭ ىشىندە ماڭايى 300 شاقىرىم بولاتىن قورعالجىن وزەنى – ەڭ ۇلكەنى. بۇرىن ەسىل وزەنىنە اعاتىن نۇرا وزەنى قازىر وسى كولگە قۇيادى. وسى وزەننەن الىس ەمەس جەردە بۇل ەلدىڭ قۇنارلىعىن دالەلدەيتىن ەسكى ەگىندىكتىڭ اۋماعى كو­رىنەدى، ال 15 شاقىرىم ايماقتى الىپ جاتقان اجەپتاۋىر ساۋلەت ونەرىنەن حابار بەرەتىن ەسكى قالانىڭ قيراۋىنان پايدا بولعان كىرپىش ۇيىندىلەرى بۇل ەلدى قاڭعىرىپ جۇرگەن كوشپەندىلەر ەمەس، ءبىلىمدى، ساۋاتتى حالىق مەكەن ەتكەنىن دالەلدەيدى».

مىنە، وسىنداي دەرەكتەردەن كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ اراسىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ قازىناسى قىلاڭ بەرەدى. تاريحي دەرەكتەردەن ەلىمىزدىڭ مايەكتى مادەنيەتىن، ادەمى دە اجارلى، مازمۇن­دى دا ماعىنالى ادەت-عۇرپىن كورۋگە بولادى. ەسكىنىڭ ەستى ەستەلىگى ارقىلى بۇگىنگى تولقىننىڭ رۋحاني جاڭعىرىپ، كەمەلدەنۋىنە مۇمكىندىك مول. اتادان ميراس بولىپ قالعان جادىگەرلەر جانىمىزعا نۇر قۇيىپ، سانامىزعا ساۋلەسىن قۇيىپ ءالى تۇر، ماڭگىلىك تۇرا بەرمەك!..

 1

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ساقتانساڭ – ساۋ بولارسىڭ

ايماقتار • بۇگىن، 23:00

تسيرك - الەم نازارىندا

قازاقستان • بۇگىن، 20:51

ۇقساس جاڭالىقتار