قوس بەكەتتىڭ بىرەۋى – جاڭا, ەكىنشىسى – وتە ەسكى, نيكولاي ءىى زامانىنىڭ كۋاسى. 1904 جىلى كىندىك ازيانى رەسەيمەن جالعاستىراتىن ورىنبور-تاشكەنت تەمىر جولى رەلستەرى توسەلە باستاعاندا, جول بويىندا شاعىن بەكەتتەر, پوشتا كەڭسەلەرى, سۋ جينايتىن مۇنارالار دا بوي كوتەردى. بۇگىندە ەسكى تەمىر جول بەكەتىنىڭ قابىرعا تاستارى كونەرىپ, قىزىل تەمىردەن جابىلعان شاتىرلارى ءشىرىپ قوڭىرقاي تارتىپ, «باروككو» ساۋلەت ۇلگىسىنە ەلىكتەپ سالىنعان تەرەزە اعاشتارى ۇگىتىلىپ كەتەردەي بولىپ تۇر. سوندا دا پاتشا ينجەنەرلەرى جوبالاۋىمەن ساپالى سالىنعان قۇرىلىس توزسا دا, ۋاقىتتان جەڭىلگىسى كەلمەي قاسقايىپ تۇر. وسى عيماراتتاردىڭ ىرگەتاسى بيىك, قابىرعاسى قالىڭ ءارى كىرپىشتەرى وتە دالدىكپەن قالانعان, اراسىندا ساڭىلاۋ جوق. ەسكى بەكەتتەن 300 قادام جەردە, بوقتىباي جوتاسىنىڭ باۋىرىندا تاۋ تاسىمەن ورىلگەن دۋال دىڭگەكتەرى مەن ورنەكتى ەسكى قورشاۋى بار شيپاجاي ورنالاسقان. بۇل – ۋكراين كوپەسى نيكولاي گلۋشەنكو 1860 جىلى سالدىرعان, كەزىندە ىشكى رەسەيدەن تۋبەركۋلەزبەن اۋىرىپ كەلگەندەردى 3-4 اي جىلقى ەتى مەن قىمىزبەن, مۇعالجاردىڭ ساف اۋاسىمەن ەمدەگەن ەسكى ەمدەۋ مەكەمەسى.
بۇگىندە شيپاجاي اقتوبە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ مەنشىگىندە. بىراق وتە كۇتىمسىز جاعدايدا, قاراۋسىز قالعان. قازىر بۇل جەرگە تۇرمەدە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرىپ, ەمدەۋ كۋرسىنان وتكەندەر ساۋىقتىرىلادى.
جاقىندا بەرشۇگىر شيپاجايى جابىلادى دەگەن حاباردى ەستىگەن شالقار اۋدانىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىنى بىزگە حابارلاسىپ, شيپاجاي جابىلسا, ەسكى قۇرىلىستار جويىلادى دەيدى. سەبەبى ءوز زامانىندا ەرەكشە تالعاممەن سالىنعان ەمدەۋ مەكەمەسى وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا تىزىمىنە كىرمەگەن. سوڭعى 30 جىلدا مۇمكىندىگى تولىق پايدالانىلماعان شيپاجايعا جاقسى قوجايىن تابىلسا, قازاقتىڭ كيىز ءۇي ۇلگىسىمەن دوڭگەلەتە اعاشتان سالىنعان ۇيلەردى قايتا جاڭارتىپ, جاقسى دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋعا بولادى دەيدى اۋىل ازاماتتارى. ونداي جاعدايدا بەرشۇگىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا دا جۇمىس تابىلادى. الەمدى جايلاعان پاندەميا ازاماتتارىمىزدىڭ تابيعات ورتاسىندا دەنساۋلىعىن تۇزەتەتىن شاعىن شيپاجايلاردىڭ جەتپەيتىنىن كورسەتتى.
1950 جىلدارى شيپاجاي كسرو جول-قاتىناس مينيسترلىگىنە قاراپ, وداقتىق دارەجەدە بولعاندا, وكپەسى اۋىرعان تەمىر جولشىلار كەلىپ دەمالاتىن. مەنشىك قۇقىعىنا يە بولعان اقتوبە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى 1996 جىلدان باستاپ ەمدەلۋشىلەردى قابىلداۋدان باس تارتقان سوڭ وسى ەمدەۋ مەكەمەسى ازىپ-توزا باستادى.
كيەۆ كوپەسى قازاق دالاسىنان نە ىزدەدى؟
اقتوبە وبلىستىق مۇراعاتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, بۇل شيپاجايدى كيەۆ كوپەسى نيكولاي گلۋشەنكو 1860 جىلى ۋكرايناداعى بۇكىل بيزنەسىن ساتىپ سالدىرعان. تەمىر جولى, ءدارىسى دە, دارىگەرى دە جوق قازاق دالاسىنىڭ ءبىر اۋىلىنا بۇكىل داۋلەتىن ساتىپ, دەمالىس ورنىن سالدىرۋىنا بالاسىنىڭ وكپە دەرتىنەن وسى جەردە ساۋىققانى سەبەپ بولعان. سوزىلمالى دەرت جابىسقان بالاسىن ەشبىر دارىگەر ەمدەپ جازا الماعاندا, فرانتسۋز دارىگەرلەرى وعان اۋاسى قۇرعاق, قىسى قاتالداۋ جەرگە اپارۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرەدى. كوپەس پەتەربۋرگتەگى ورىس گەوگرافيالىق قوعامى كەڭسەسىنە كەلىپ كەڭەس سۇراعاندا, بۇل جەردەگىلەر «مۇعالجار تاۋىنىڭ بەتكەيىندەگى بەرشۇگىر بايدىڭ يمەنيەسىنە اپارىڭىز», دەيدى.
وسى جىلدارى «ورىنبور-تاشكەنت» تەمىر جولى قۇرىلىسى ءالى باستالماعان. ال ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنداعى پاتشا شەنەۋنىگى, نە زەرتتەۋشىسى بۇل جاقتى وتە جاقسى بىلگەن سياقتى. قيانداعى قازاق دالاسىنا ات ارىتىپ, ازەر جەتكەن كيەۆ كوپەسىن بەرشۇگىر بي جاقسى قابىلدايدى. سەنگەندىگى سونشالىق, بالانى قازاقتاردىڭ اراسىنا تاستاپ كەتەدى. تازا اۋا, جىلقى مەن قوي ەتى, قىمىز بەن شۇبات كوپەس ۇلىنىڭ دەنساۋلىعىنا جاقسى اسەر ەتىپ, جوتەلى جوعالىپ, ءوڭى جاقسارىپ, ەكى-ءۇش ايدا سالماق قوسادى. كۇزدە كەلگەن گلۋشەنكو بالاسىنىڭ جاقسارعانىنا قاتتى قۋانىپ, فرانتسياعا دارىگەرلىك تەكسەرىسكە الىپ بارعاندا, دارىگەرلەر بالانىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە دەرتتەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەنىنە قاتتى تاڭعالعان. بۇل جايتتىڭ گلۋشەنكوعا ايرىقشا اسەر ەتكەنى سونشالىق, ول كيەۆتەگى بار مۇلكىن ساتىپ, بەرشۇگىر بيىمەن كەلىسە وتىرىپ, بوقتىباي تاۋىنىڭ ەتەگىندە شيپاجاي قۇرىلىسىن باستايدى. قۇرىلىس اعاشتارىن, باسقا دا جابدىقتاردى تۇيە اربامەن ورىنبور قالاسىنان تاسيدى.
جوتادان تومەن تۇسكەن سايداعى بۇلاقتان باستاۋ الاتىن شاعىن وزەن بويىنا باقشا سالىپ, ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىن ەگىپ, دەمالىس ورنىنا كەلۋشىلەر ءۇشىن توڭىرەكتەگى اۋىلداردان جىلقى, قوي ەتى مەن قىمىز-شۇبات الدىرادى. سول شارۋاشىلىقتىڭ ىزدەرى – شيپاجايعا جاقىن «جىلقى اۋىل», «باقشا ساي» دەگەن جەر اتاۋلارى قالعان. بىراق باياعى وزەننىڭ ءىزى جوق, قۇرعاپ كەتكەن. شيپاجاي اۋلاسىندا جارتىلاي جەرتولە تۇرىندە سالىنعان ۇلكەن قويمالاردىڭ ىشكى قابىرعالارى تۇتاس بەتوندالعان, تومەنگە تۇسەتىن باسپالداقتارى سول كۇيىندە. كوكونىستەردى قويماعا تولتىرىپ جيناسا كەرەك.
1889 جىلى قاسيەتتى ۆلاديمير اتىنداعى كيەۆ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ عالىمدارى ىشكى رەسەيدەن كەلىپ, بەرشۇگىردە ەمدەلگەن ناۋقاستارعا باقىلاۋ جۇرگىزەدى. بۇل جەر 1930 جىلدارى نكۆد وفيتسەرلەرى دەمالاتىن جابىق ەمدەۋ مەكەمەسىنە اينالعان.
كينو تۇسىرۋگە لايىق ورىن
شيپاجايدا كيىز ءۇي ۇلگىسىمەن دوڭگەلەتە, اعاشتان قيىپ تۇرعىزىلعان, ىرگەتاستارى تاستان بيىك ەتىپ قالانعان ەكى ادامدىق 61 جازدىق ءۇي بار. بولمەلەردىڭ ىرگەتاستارىن جىلان نە باسقا جاندىكتەر ورمەلەمەسىن دەپ بيىكتەتىپ سالعان سياقتى. بولمە ورتاسىندا – كونتراماركا پەش, ەمەن ەدەندەرى سول قالپىندا. جازدىق ۇيلەردىڭ جان-جاعىن قورشاي تال-تەرەكتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ەگىپ ۇلكەن توعاي وسىرگەن. سول زاماننىڭ كۋاسى – اۋلانىڭ بۇرىشىندا وسكەن كارى شىنار.
شيپاجايدان 300 مەتر جەردە پاتشا زامانىنداعى رەالدى ۋچيليششەنىڭ عيماراتى ورنالاسقان. قابىرعاسى قالىڭ, توبەسى بيىك, ۇلكەن دە جارىق تەرەزەلەرى كۇنشىعىسقا قاراتىلعان, كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان ۋچيليششە عيماراتى دا قاڭىراپ تۇر, مەملەكەت قورعاۋىنا الىنباعان. قازىرگى كەزدە شيپاجايدا ەكى-ءۇش مەدبيكە, قاراۋىل جانە اسپاز جۇمىس ىستەيدى. باس دارىگەرى اقتوبەدە تۇرادى. كىشى مەديتسينا قىزمەتكەرى بىزگە بۇل جەردە 30 ادام دەمالىپ جاتىر دەگەن اقپارات بەردى. بىراق ارالاپ ءجۇرىپ, كورگەنىمىز – ەكى ايەل مەن ءۇش ەر ادام عانا.تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, ەسكى جازعى ۇيشىكتەردىڭ توبەسى مەن قابىرعالارىن اق پروفليستپەن اينالدىرىپ وراپ تاستاپ, ساۋلەتىنەن ايىرا باستاپتى.
مۇعالجار بەلدەۋىنىڭ وسى تۇسىندا اتموسفەرالىق اۋا اعىنى وتە جىلدام الماساتىن جەردە ورنالاسقان ەمدەۋ مەكەمەسىن قايتا اشىپ, ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك. بەرشۇگىر شيپاجايىن وزىندىك كەلبەتىن ساقتاپ, قايتا جوندەپ, ەمدەۋ مەكەمەسى رەتىندە جۇمىسىن جانداندىرۋعا شىن جاناشىر مەن جاقسى ۇيىمداستىرۋشى-مەنەدجەر عانا جەتپەي تۇر.
